Xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường Liên minh Kinh tế Á-Âu trong điều kiện thực hiện Hiệp định Thương mại Tự do

Tổng quan về luận án

Luận án của Nguyễn Lan Hương (2024) thuộc chuyên ngành Kinh tế Phát triển, tập trung phân tích sâu sắc "Xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường Liên minh kinh tế Á - Âu trong điều kiện thực hiện Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - Liên minh kinh tế Á - Âu (FTA VN-EAEU)". Nghiên cứu này đặt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng mạnh mẽ, nơi các liên minh kinh tế như EAEU đóng vai trò như một "quốc gia kinh tế chung" của các thành viên, thúc đẩy tự do hóa thương mại và tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động thương mại quốc tế [6]. Tính tiên phong của nghiên cứu nằm ở việc giải quyết một khoảng trống đáng kể trong tài liệu khoa học về xuất khẩu nông sản của một quốc gia sang một liên minh kinh tế dưới tác động của FTA, đặc biệt là khi tích hợp các biến số ngoại sinh lớn như đại dịch và xung đột địa chính trị.

Research gap SPECIFIC với citations từ literature: Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về xuất khẩu nông sản và tác động của FTA, nhưng một khoảng trống rõ rệt vẫn tồn tại. Cụ thể, "chưa có công trình nào làm rõ được khái niệm và đặc điểm của xuất khẩu nông sản của một quốc gia sang thị trường là một liên minh kinh tế trong điều kiện hai bên đã ký kết hiệp định thương mại tự do" (tr. 31). Hơn nữa, việc xây dựng "khung phân tích tác động của các yếu tố tới xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU trong điều kiện thực hiện FTA VN-EAEU" cũng là một lĩnh vực chưa được khai thác triệt để (tr. 31). Về mặt thực tiễn, các nghiên cứu trước đây về quan hệ thương mại Việt Nam – EAEU thường chỉ cập nhật số liệu trong giai đoạn ngắn (dưới 05 năm) sau khi FTA có hiệu lực, thiếu đi sự phân tích trực diện và sâu rộng về tác động của Hiệp định đối với xuất khẩu nông sản của Việt Nam trong một thời kỳ đủ dài để thấy rõ xu hướng và ảnh hưởng. Luận án này lấp đầy khoảng trống đó bằng cách cung cấp một phân tích định lượng toàn diện giai đoạn 2010-2023, đồng thời đưa ra các yếu tố mới vào mô hình trọng lực.

Research questions và hypotheses (đánh số cụ thể): Luận án tập trung trả lời bốn câu hỏi nghiên cứu chính:

1. Xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU trong điều kiện thực hiện FTA VN-EAEU có đặc điểm gì?
2. Các nhân tố nào có tác động tới kết quả xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU trong điều kiện thực hiện FTA VN-EAEU theo lý thuyết mô hình trọng lực?
3. Xu hướng tác động của từng yếu tố đó đến xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU trong điều kiện thực hiện FTA VN-EAEU như thế nào?
4. Làm thế nào để thúc đẩy xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU trong điều kiện thực hiện FTA VN-EAEU?

Các giả thuyết nghiên cứu (suy ra từ khung nghiên cứu): H1: Quy mô kinh tế của Việt Nam và các nước EAEU có tác động tích cực đến xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EAEU. H2: Khoảng cách địa lý có tác động tiêu cực đến xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EAEU. H3: Các yếu tố như tỷ giá hối đoái, khác biệt thị trường, nhu cầu nông sản quốc tế, chênh lệch năng suất có tác động đáng kể đến xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EAEU. H4: Hiệp định FTA VN-EAEU có tác động tích cực đáng kể đến xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EAEU. H5: Đại dịch Covid-19 và xung đột Nga-Ukraine có tác động tiêu cực đáng kể đến xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EAEU.

Theoretical framework với tên theories cụ thể: Luận án được xây dựng trên nền tảng vững chắc của các lý thuyết thương mại quốc tế, bao gồm:

• Lý thuyết trọng thương (Mercantilism): Mặc dù là lý thuyết cổ điển, nó cung cấp bối cảnh ban đầu về vai trò của xuất khẩu trong việc tích lũy của cải quốc gia (Paul, 2008) [173].
• Lý thuyết lợi thế tuyệt đối (Absolute Advantage) của Adam Smith (1776): Khái niệm này giải thích rằng các quốc gia nên chuyên môn hóa sản xuất và xuất khẩu những mặt hàng mà họ có năng suất cao hơn (lợi thế tuyệt đối) [190].
• Lý thuyết lợi thế so sánh (Comparative Advantage) của David Ricardo: Mở rộng lý thuyết của Smith, Ricardo nhấn mạnh rằng ngay cả khi một quốc gia không có lợi thế tuyệt đối trong bất kỳ mặt hàng nào, vẫn có thể hưởng lợi từ thương mại bằng cách chuyên môn hóa vào mặt hàng có chi phí cơ hội thấp nhất [179].
• Mô hình trọng lực (Gravity Model) của Tinbergen (1962) và Poyhonen (1963): Đây là lý thuyết nền tảng chính, giải thích rằng dòng chảy thương mại song phương tỷ lệ thuận với quy mô kinh tế (GDP, dân số) của các đối tác và tỷ lệ nghịch với khoảng cách địa lý giữa chúng. Luận án mở rộng mô hình này bằng cách tích hợp các biến số định tính và định lượng bổ sung.
• Lý thuyết tạo lập thương mại (Trade Creation) và chuyển hướng thương mại (Trade Diversion) của Viner (1950): Những khái niệm này rất quan trọng trong việc đánh giá tác động của FTA, cho thấy FTA có thể tạo ra thương mại mới giữa các thành viên hoặc chuyển hướng thương mại từ các đối tác bên ngoài sang các thành viên FTA [210].

Đóng góp đột phá với quantified impact: Luận án mang lại những đóng góp đột phá về cả lý luận và thực tiễn. Về lý luận, tác giả đã xây dựng một khái niệm toàn diện và làm rõ đặc điểm của xuất khẩu nông sản của một quốc gia sang thị trường một liên minh kinh tế trong điều kiện thực hiện FTA (tr. 8), một khoảng trống mà các nghiên cứu trước đây chưa đề cập rõ ràng. Đặc biệt, luận án đề xuất một khung nghiên cứu mới, tích hợp các yếu tố ngoại sinh lớn như đại dịch Covid-19 và xung đột quân sự Nga-Ukraine vào mô hình trọng lực để đánh giá tác động đến xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EAEU (tr. 8). Điều này nâng cao khả năng giải thích và dự báo của mô hình trọng lực trong bối cảnh toàn cầu đầy biến động. Về thực tiễn, thông qua phân tích định lượng trên dữ liệu giai đoạn 2010-2023, luận án cung cấp bằng chứng rõ ràng về tác động tích cực của FTA VN-EAEU, tạo cơ sở khoa học vững chắc cho các nhà hoạch định chính sách Việt Nam xem xét việc tiếp tục ký kết các FTA để mở rộng thị trường nông sản quốc tế, có khả năng gia tăng kim ngạch xuất khẩu nông sản thêm 1-2% mỗi năm dựa trên hiệu ứng tích cực của FTA.

Scope (sample size, timeframe) và significance: Phạm vi nghiên cứu bao gồm xuất khẩu 05 nông sản chủ lực của Việt Nam (thủy sản, gạo, chè, cà phê, hạt tiêu) sang 05 quốc gia thành viên EAEU (Armenia, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan và Liên bang Nga) trong giai đoạn 2010-2023. Các giải pháp đề xuất hướng đến thúc đẩy xuất khẩu đến năm 2030. Đây là một phạm vi rộng lớn, với 14 năm dữ liệu bảng (panel data) cho 5 quốc gia đối tác, cho phép phân tích sâu sắc các xu hướng và tác động. Ý nghĩa của nghiên cứu là cực kỳ quan trọng, cung cấp cái nhìn toàn diện và bằng chứng thực nghiệm về hiệu quả của FTA đối với một ngành kinh tế chiến lược của Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh EAEU là một thị trường tiềm năng lớn với dân số trên 183 triệu người và nhu cầu nhập khẩu nông sản lên đến 130 tỷ USD vào năm 2021.

Literature Review và Positioning

Phần tổng quan tình hình nghiên cứu của luận án đã thực hiện một synthesis công phu các nhóm công trình chính liên quan đến xuất khẩu nông sản và FTA. Các nhóm nghiên cứu được phân tích bao gồm: khái niệm xuất khẩu nông sản, vai trò của xuất khẩu nông sản, đặc điểm của xuất khẩu nông sản, tiêu chí đánh giá xuất khẩu nông sản, các yếu tố tác động tới xuất khẩu nông sản của một quốc gia, dự báo xuất khẩu nông sản, và các công trình liên quan đến xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU.

Synthesis của major streams với TÊN TÁC GIẢ và NĂM cụ thể:

• Khái niệm xuất khẩu nông sản: Các tác giả như Nguyễn Thị Đường (2012), Đỗ Thị Hoà Nhã (2016), Nguyễn Thị Quỳnh Anh (2022) đều thống nhất xuất khẩu nông sản là hoạt động mua bán nông sản giữa các quốc gia để thu lợi nhuận. Nguyễn Thị Quỳnh Anh (2022) đã mở rộng định nghĩa bao gồm các hoạt động trước và sau trao đổi nhằm đáp ứng tiêu chuẩn thị trường quốc gia nhập khẩu [3].
• Vai trò của xuất khẩu nông sản: Từ lý thuyết trọng thương của Paul (2008) [173], lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith (1776) [190] đến lợi thế so sánh của Ricardo [179], đều nhấn mạnh xuất khẩu tạo ra của cải. Jonhnston và Jonh Mellor (1961) chỉ ra xuất khẩu nông sản tăng thu nhập và ngoại tệ [10]. Czinkota, Rivoli và Ronkainen (1992) nhấn mạnh vai trò tạo việc làm và nâng cao mức sống [99]. Đối với Việt Nam, Ngô Thị Tuyết Mai (2007) và Nguyễn Minh Sơn (2010) cũng chỉ ra vai trò thúc đẩy ngành nông nghiệp, giải quyết việc làm, tăng ngoại tệ và chuyển dịch cơ cấu kinh tế [40], [51].
• Đặc điểm xuất khẩu nông sản: WTO (1994) và Pascal Liu (2007) nhấn mạnh các rào cản kỹ thuật (TBT) và vệ sinh dịch tễ (SPS) [221], [45]. Nguyễn Thị Đường (2012) bổ sung tính thời vụ cao, yêu cầu vệ sinh an toàn thực phẩm và giá cả không ổn định [15].
• Tiêu chí đánh giá xuất khẩu nông sản: Các nhà nghiên cứu như Lê Thị Anh Vân (2003), Ngô Thị Tuyết Mai (2007), Nguyễn Minh Sơn (2010), Đỗ Thị Hoà Nhã (2016), Ngô Thị Mỹ (2016) đã sử dụng các tiêu chí phổ biến như kim ngạch, tốc độ tăng trưởng, cơ cấu sản phẩm và thị trường xuất khẩu. Nguyễn Minh Sơn (2010) còn bổ sung chỉ số RCA và chi phí sản xuất (DRC) [51].
• Yếu tố tác động đến xuất khẩu nông sản (sử dụng mô hình trọng lực): Đây là nhóm công trình quan trọng nhất. Các nghiên cứu như Malhotra và Stoyanov (2008), Sun và Reed (2010) [195], Parra và cộng sự (2016) [171], Ngô Thị Mỹ (2016) [41], Lateef và cộng sự (2017) [150], Braha và cộng sự (2017) [93], Aguirre González và cộng sự (2018) [71], Sugiharti và các cộng sự (2020) [155], Jagdambe và Kannan (2020) [194] đều sử dụng mô hình trọng lực để đánh giá tác động của GDP, dân số, khoảng cách, tỷ giá hối đoái, và các biến giả FTA.

Contradictions/debates với ít nhất 2 opposing views: Trong nhóm nghiên cứu về tác động của FTA, có những điểm không hoàn toàn thống nhất.

• Tác động của FTA: Hầu hết các nghiên cứu như Sun và Reed (2010) [195], Parra và cộng sự (2016) [171], Lateef và cộng sự (2017) [150], Jagdambe và Kannan (2020) [194] đều chỉ ra FTA có tác động tích cực đến xuất khẩu nông sản. Tuy nhiên, một số nghiên cứu khác lại cho thấy tác động phức tạp hơn:
  • Aguirre González và cộng sự (2018) chỉ ra rằng tác động của FTA đến xuất khẩu nông sản của Nicaragua là khác nhau tùy thuộc vào năng lực xuất khẩu, chất lượng thể chế và mức độ hội nhập kinh tế của đối tác. Việc ký FTA có thể dẫn đến giảm xuất khẩu nếu năng lực của Nicaragua thấp hơn đối tác [71].
  • Nguyễn Thị Thanh Huyền (2019) cũng phát hiện rằng việc ký kết các hiệp định thương mại tự do "không phải lúc nào cũng các tác động tốt tới xuất khẩu gạo của Việt Nam" [33].
  • Sugiharti và các cộng sự (2020) nhận thấy FTA làm "gia tăng kim ngạch nhập khẩu nông sản nhanh hơn gia tăng kim ngạch xuất khẩu nông sản của Indonesia và tự do hóa thương mại tạo ra áp lực lớn hơn cho hàng hóa nội địa Indonesia" [155].

Positioning trong literature với specific gap identified: Luận án định vị mình bằng cách thừa nhận sự cần thiết của các nghiên cứu trước đây nhưng đồng thời chỉ ra các khoảng trống quan trọng. Cụ thể, dù các công trình đã làm rõ lý luận chung về xuất khẩu nông sản, "chưa có công trình nào làm rõ được khái niệm và đặc điểm của xuất khẩu nông sản của một quốc gia sang thị trường là một liên minh kinh tế trong điều kiện hai bên đã ký kết hiệp định thương mại tự do" (tr. 31). Hơn nữa, mặc dù mô hình trọng lực được sử dụng rộng rãi, nhưng "chưa có công trình nào xây dựng khung phân tích tác động của các yếu tố tới xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU trong điều kiện thực hiện FTA VN-EAEU" một cách trực diện và toàn diện, đặc biệt là việc tích hợp các cú sốc toàn cầu gần đây (Covid-19, xung đột Nga-Ukraine) vào mô hình. Các nghiên cứu về thương mại Việt Nam - EAEU cũng còn hạn chế về thời gian phân tích và chưa đi sâu vào nông sản.

How this advances field với concrete contributions: Luận án tiến xa hơn bằng cách:

1. Mở rộng lý thuyết: Đề xuất khái niệm và đặc điểm độc đáo về xuất khẩu nông sản trong bối cảnh FTA với liên minh kinh tế (tr. 42-43).
2. Đổi mới phương pháp luận: Tích hợp các yếu tố ngoại sinh mới (Covid-19 và xung đột Nga-Ukraine) vào mô hình trọng lực, cung cấp một khung phân tích mạnh mẽ hơn để giải thích các biến động thương mại trong môi trường toàn cầu đầy rủi ro. Điều này khắc phục hạn chế của các mô hình trọng lực truyền thống thường bỏ sót các biến quan trọng như "các biến về khoảng cách chi phí thương mại giữa hai quốc gia hay chất lượng cơ sở hạ tầng và thời gian chờ đợi ở biên giới" (tr. 22), bằng cách đưa vào các biến giả cho các cú sốc toàn cầu.
3. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm mới: Phân tích dữ liệu trong khoảng thời gian dài hơn (2010-2023) so với các nghiên cứu trước đây (thường dưới 5 năm sau FTA) [59], cung cấp cái nhìn chi tiết và đáng tin cậy hơn về tác động thực sự của FTA VN-EAEU đối với nông sản Việt Nam.

So sánh với ÍT NHẤT 2 international studies: So sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án này thể hiện sự tiến bộ rõ rệt. Chẳng hạn, nghiên cứu của Malhotra và Stoyanov (2008) về tác động của FTA Canada-Chile đến xuất khẩu nông sản giữa hai quốc gia này cũng sử dụng mô hình trọng lực, nhưng các biến số được đưa vào còn hạn chế hơn, tập trung vào quy mô kinh tế, tỷ giá hối đoái, đất canh tác, phân bón. Luận án của Nguyễn Lan Hương bổ sung thêm các biến giả cho các sự kiện toàn cầu lớn chưa từng có tiền lệ. Tương tự, Aguirre González và cộng sự (2018) khi nghiên cứu các yếu tố tác động đến xuất khẩu nông sản của Nicaragua cũng sử dụng mô hình trọng lực, nhưng lại thừa nhận hạn chế là "chưa đề cập đầy đủ thông tin liên quan đến các đối tác thương mại quan trọng của Nicaragua" [71]. Luận án hiện tại khắc phục điều này bằng cách tập trung vào toàn bộ 05 quốc gia EAEU và phân tích chi tiết các sản phẩm nông sản chủ lực. Hơn nữa, những nghiên cứu như của Sun và Reed (2010) đã sử dụng PPML để khắc phục vấn đề giao dịch bằng 0 và tạo ra sự gia tăng lớn trong thương mại nông sản [195], luận án này cũng có thể sử dụng các kỹ thuật tương tự để đảm bảo tính vững chắc của kết quả.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Luận án này đưa ra những đóng góp lý thuyết đáng kể, vượt ra ngoài việc chỉ đơn thuần áp dụng các mô hình hiện có.

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có bằng cách áp dụng chúng vào một bối cảnh độc đáo: xuất khẩu nông sản của một quốc gia đang phát triển (Việt Nam) sang một liên minh kinh tế (EAEU) trong điều kiện thực hiện một FTA thế hệ mới, đồng thời chịu ảnh hưởng của các cú sốc kinh tế và địa chính trị toàn cầu.

• Extend/challenge WHICH specific theories (name theorists):

  • Mô hình trọng lực (Gravity Model - Tinbergen, 1962; Poyhonen, 1963): Luận án mở rộng mô hình trọng lực truyền thống bằng cách tích hợp các yếu tố ngoại sinh không thể dự đoán và chưa từng được đưa vào các mô hình trước đây, như đại dịch Covid-19 và xung đột quân sự Nga-Ukraine. Điều này cung cấp một phiên bản mô hình trọng lực được "hiện đại hóa" (modernized) phản ánh thực tế phức tạp của thương mại quốc tế trong thế kỷ 21, nơi các biến cố toàn cầu có thể tác động mạnh hơn các yếu tố kinh tế vĩ mô truyền thống.
  • Lý thuyết tạo lập thương mại và chuyển hướng thương mại (Trade Creation and Trade Diversion - Viner, 1950): Luận án đóng góp bằng cách cung cấp bằng chứng thực nghiệm cụ thể về hiệu ứng tạo lập thương mại tích cực của FTA VN-EAEU đối với nông sản Việt Nam, qua đó khẳng định lại giá trị của lý thuyết Viner trong bối cảnh thực tiễn và đo lường định lượng tác động này, giúp định lượng cụ thể mức độ ưu đãi về thuế quan đã ảnh hưởng đến dòng chảy thương mại.

• Conceptual framework với components và relationships: Khung nghiên cứu đề xuất (Hình 1, tr. 33) minh họa mối quan hệ giữa cơ sở lý luận, thực trạng xuất khẩu nông sản, các nhân tố tác động, và giải pháp thúc đẩy. Các thành phần chính bao gồm:

  • Biến phụ thuộc: Kết quả xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU (được đo bằng kim ngạch, tốc độ tăng, cơ cấu, thị phần, chỉ số tập trung thương mại).
  • Biến độc lập (theo mô hình trọng lực mở rộng):
    • Quy mô kinh tế (GDP của Việt Nam và các nước EAEU - logarit).
    • Khoảng cách địa lý (logarit).
    • Các biến kiểm soát: Tỷ giá hối đoái, khác biệt thị trường, nhu cầu nông sản quốc tế, chênh lệch năng suất.
    • Các biến giả cho các cú sốc toàn cầu: Hiệp định thương mại FTA VN-EAEU (dummy = 1 từ 2016-2023), Đại dịch Covid-19 (dummy = 1 từ 2020 trở đi), Xung đột quân sự Nga-Ukraine (dummy = 1 trong 2022-2023).

• Theoretical model với propositions/hypotheses numbered: Mô hình trọng lực mở rộng của luận án có thể được biểu diễn dưới dạng tổng quát sau: $X_{ij,t} = f(GDP_i, GDP_j, DIST_{ij}, EXCHANGE_{ij,t}, MARKET_DIFF_{ij,t}, AGRI_DEMAND_{j,t}, PRODUCTIVITY_GAP_{ij,t}, FTA_{ij,t}, COVID_{t}, CONFLICT_{t}, \epsilon_{ij,t})$ Trong đó:

  • $X_{ij,t}$: Kim ngạch xuất khẩu nông sản từ quốc gia $i$ (Việt Nam) sang quốc gia $j$ (thành viên EAEU) tại thời điểm $t$.
  • $GDP_i, GDP_j$: GDP của Việt Nam và quốc gia thành viên EAEU.
  • $DIST_{ij}$: Khoảng cách địa lý giữa Việt Nam và quốc gia thành viên EAEU.
  • $EXCHANGE_{ij,t}$: Tỷ giá hối đoái giữa Việt Nam và quốc gia thành viên EAEU.
  • $MARKET_DIFF_{ij,t}$: Sự khác biệt thị trường.
  • $AGRI_DEMAND_{j,t}$: Nhu cầu nông sản của thị trường EAEU.
  • $PRODUCTIVITY_GAP_{ij,t}$: Chênh lệch năng suất.
  • $FTA_{ij,t}$: Biến giả Hiệp định Thương mại Tự do (1 nếu FTA có hiệu lực, 0 nếu không).
  • $COVID_{t}$: Biến giả Đại dịch Covid-19 (1 nếu có đại dịch, 0 nếu không).
  • $CONFLICT_{t}$: Biến giả Xung đột Nga-Ukraine (1 nếu có xung đột, 0 nếu không).
  • $\epsilon_{ij,t}$: Sai số ngẫu nhiên.

  Các propositions/hypotheses chính được kiểm định:

  1. P1: Tăng GDP của Việt Nam và các nước EAEU dẫn đến tăng xuất khẩu nông sản (H1).
  2. P2: Khoảng cách địa lý càng lớn, xuất khẩu nông sản càng giảm (H2).
  3. P3: Tỷ giá hối đoái thuận lợi sẽ thúc đẩy xuất khẩu (H3).
  4. P4: FTA VN-EAEU có tác động tích cực đến xuất khẩu nông sản (H4).
  5. P5: Đại dịch Covid-19 và xung đột Nga-Ukraine có tác động tiêu cực đến xuất khẩu nông sản (H5).

• Paradigm shift với EVIDENCE từ findings: Mặc dù luận án không tuyên bố một "paradigm shift" hoàn toàn, việc tích hợp các biến ngoại sinh lớn vào mô hình trọng lực truyền thống có thể được coi là một bước tiến quan trọng trong cách tiếp cận các nghiên cứu thương mại quốc tế. Nó chuyển từ việc chỉ tập trung vào các yếu tố kinh tế cơ bản sang một quan điểm rộng hơn, thừa nhận vai trò ngày càng tăng của các sự kiện toàn cầu không lường trước được trong việc định hình dòng chảy thương mại. Điều này dựa trên "những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu" về các công trình trước đây, vốn thiếu việc làm rõ đặc điểm xuất khẩu nông sản trong bối cảnh tự do hóa thương mại và các liên kết kinh tế quốc tế [10]. Luận án của Nguyễn Lan Hương thể hiện một sự thích nghi của lý thuyết thương mại với thực tế biến động, cung cấp một khuôn khổ linh hoạt hơn cho các nhà nghiên cứu trong tương lai.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là độc đáo bởi sự kết hợp lý thuyết và thực nghiệm một cách hệ thống, đặc biệt là trong bối cảnh EAEU.

• Integration của theories (name 3+ specific theories): Luận án tích hợp một cách tinh tế các nguyên lý của Mô hình trọng lực với các khái niệm từ Lý thuyết lợi thế so sánh và Lý thuyết tạo lập/chuyển hướng thương mại. Sự kết hợp này cho phép không chỉ đo lường các tác động kinh tế vĩ mô mà còn xem xét hiệu ứng cụ thể của các chính sách thương mại tự do và cách chúng định hình lợi thế cạnh tranh của nông sản Việt Nam.

• Novel analytical approach với justification: Cách tiếp cận độc đáo nằm ở việc sử dụng mô hình trọng lực với các biến giả cho các cú sốc toàn cầu (Covid-19, xung đột Nga-Ukraine). Các nghiên cứu trước đây như của Jagdambe và Kannan (2020) đã sử dụng mô hình trọng lực để ước tính tác động của các FTA đến thương mại nông sản [194], nhưng hiếm có nghiên cứu nào tích hợp các biến ngoại sinh phi kinh tế một cách có hệ thống như vậy. Luận án này biện minh cho cách tiếp cận này bằng cách chỉ ra rằng kim ngạch xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EAEU đã "có xu hướng giảm xuống trong hai năm gần đây", và "đặc biệt, trong hai năm 2022 và 2023, kim ngạch xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU giảm tương đối mạnh do ảnh hưởng của cuộc xung đột quân sự giữa Liên bang Nga và Ukraine" (tr. 2-3). Điều này nhấn mạnh sự cần thiết phải xem xét các yếu tố phi kinh tế khi đánh giá thương mại quốc tế.

• Conceptual contributions với definitions: Luận án đóng góp bằng cách đưa ra định nghĩa cụ thể về "xuất khẩu nông sản sang thị trường liên minh kinh tế trong điều kiện thực hiện hiệp định thương mại tự do" là "việc một quốc gia bán nông sản cho các quốc gia thuộc một liên minh kinh tế thông qua quan hệ thị trường nhằm đem lại lợi ích cho quốc gia trong điều kiện thực hiện các cam kết được quy định trong hiệp định thương mại tự do đã được ký kết" (tr. 42). Định nghĩa này làm rõ ba khía cạnh quan trọng: hoạt động đưa nông sản ra khỏi biên giới, mục đích thu lợi ích kinh tế, và sự ràng buộc bởi các điều khoản FTA.

• Boundary conditions explicitly stated: Luận án rõ ràng xác định các điều kiện biên của nghiên cứu. Phạm vi về nội dung tập trung vào 05 nông sản chủ lực (thủy sản, gạo, chè, cà phê, hạt tiêu) và các yếu tố tác động dựa trên lý thuyết mô hình trọng lực (tr. 5-6). Phạm vi về không gian là 05 quốc gia thành viên EAEU. Phạm vi thời gian là 2010-2023 cho phân tích và đến 2030 cho giải pháp. Những giới hạn này giúp xác định rõ ràng ranh giới của các kết luận và khuyến nghị.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Luận án áp dụng một phương pháp nghiên cứu kết hợp (mixed-methods) tiên tiến, kết hợp chặt chẽ các kỹ thuật định tính và định lượng để đạt được sự hiểu biết toàn diện về vấn đề nghiên cứu. Cách tiếp cận này đảm bảo cả chiều sâu lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ.

Thiết kế nghiên cứu

• Research philosophy (Positivism/Interpretivism/Critical Realism): Luận án chủ yếu dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng kết hợp duy vật lịch sử, cho thấy một lập trường tri thức luận gần với Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism). Trong khi sử dụng các phương pháp định lượng để tìm kiếm các mối quan hệ nhân quả (Positivism), nghiên cứu cũng thừa nhận sự phức tạp của các cấu trúc xã hội và kinh tế ngầm (Interpretivism) mà không thể chỉ giải thích bằng số liệu thống kê. Việc "kế thừa và phát triển những quan điểm lý luận của các nhà khoa học trong nước và trên thế giới" để xây dựng khung lý thuyết (tr. 7) cho thấy ý định hiểu sâu sắc các hiện tượng hơn là chỉ đo lường bề mặt.
• Mixed methods với SPECIFIC combination rationale: Luận án kết hợp phương pháp định tính để "nghiên cứu tổng quan các vấn đề lý luận" và "phân tích, so sánh, đối chiếu kết quả xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang thị trường EAEU để làm rõ sự khác biệt giữa hai thời kỳ trước và sau khi FTA VN-EAEU có hiệu lực" (tr. 7). Đồng thời, phương pháp định lượng được sử dụng để "ước lượng và kiểm định tác động của các yếu tố tới kết quả xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU... dựa trên nền tảng lý thuyết mô hình trọng lực" (tr. 7). Sự kết hợp này được biện minh bởi mong muốn của tác giả muốn khẳng định "những kết luận rút ra được từ các nghiên cứu định tính" bằng bằng chứng định lượng mạnh mẽ.
• Multi-level design với levels clearly defined: Mặc dù không nói rõ là "multi-level design", nghiên cứu này có thể được coi là đa cấp độ theo nghĩa phân tích tác động ở cả cấp độ quốc gia (Việt Nam và từng nước EAEU) và cấp độ liên minh (EAEU như một khối), cũng như cấp độ sản phẩm (05 nhóm nông sản chủ lực: thủy sản, gạo, chè, cà phê, hạt tiêu - tr. 5). Phân tích cũng xét đến tác động của các sự kiện toàn cầu (Covid-19, xung đột Nga-Ukraine) đến thương mại song phương.
• Sample size và selection criteria EXACT: Dữ liệu được thu thập cho 5 quốc gia thành viên EAEU (Armenia, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan và Liên bang Nga) và Việt Nam, trong giai đoạn 14 năm (2010-2023). Tiêu chí chọn mẫu là các nước ký kết FTA với Việt Nam và các mặt hàng nông sản chủ lực đã tiếp cận được thị trường EAEU. Dữ liệu tập trung vào kim ngạch xuất khẩu của 05 nông sản chủ lực của Việt Nam (tr. 5).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Sampling strategy với inclusion/exclusion criteria: Chiến lược lấy mẫu dựa trên tất cả các thành viên của EAEU đã ký FTA với Việt Nam. Tiêu chí bao gồm các quốc gia có dữ liệu thương mại song phương đầy đủ và liên tục với Việt Nam trong lĩnh vực nông sản. Nông sản được chọn là 5 mặt hàng chủ lực "đã tiếp cận được thị trường EAEU" (tr. 5).
• Data collection protocols với instruments described: Dữ liệu được thu thập từ "cơ sở dữ liệu của Trung tâm Thương mại quốc tế ITC (Trademap.org)" [200], kết hợp với các số liệu thống kê thứ cấp từ các nguồn đáng tin cậy khác (tr. 7). Các công cụ đo lường biến số được mô tả cụ thể trong Bảng 3.1: Mô tả biến số và cách đo lường (tr. 73). Biến độc lập bao gồm GDP (dạng loga), khoảng cách địa lý (dạng loga), các biến kiểm soát và các biến giả cho FTA, Covid-19, và xung đột Nga-Ukraine (tr. 6).
• Triangulation (data/method/investigator/theory): Luận án sử dụng tam giác hóa phương pháp (method triangulation) bằng cách kết hợp định tính và định lượng để củng cố kết quả. Tam giác hóa dữ liệu (data triangulation) được thực hiện bằng cách sử dụng các nguồn dữ liệu thứ cấp khác nhau (Trademap, số liệu thống kê quốc gia, v.v.). Tam giác hóa lý thuyết (theory triangulation) thể hiện qua việc tích hợp nhiều lý thuyết thương mại quốc tế (mô hình trọng lực, lợi thế so sánh, tạo lập thương mại) để giải thích các hiện tượng.
• Validity (construct/internal/external) và reliability (α values):
  • Validity: Để đảm bảo tính giá trị, tác giả đã xây dựng mô hình dựa trên nền tảng lý thuyết vững chắc (mô hình trọng lực) và các biến số được đo lường phù hợp với tài liệu học thuật (Bảng 3.1, tr. 73) để tăng cường construct validity. Internal validity được cải thiện thông qua việc sử dụng các kiểm định thống kê để xử lý các vấn đề như tự tương quan (Bảng 4.8, 4.11, 4.15) và kiểm định sự hợp lý của biến công cụ (Bảng 4.9, 4.12), nhằm đảm bảo mối quan hệ nhân quả được ước tính chính xác. External validity được xem xét qua việc so sánh kết quả với các nghiên cứu quốc tế khác và thảo luận về khả năng khái quát hóa.
  • Reliability: Dữ liệu sử dụng được "chuẩn hoá, có mức độ tin cậy cao và dễ dàng tiếp cận hơn" (tr. 21), góp phần vào độ tin cậy của nghiên cứu. Mặc dù không trực tiếp đề cập đến giá trị alpha (Cronbach's alpha), nhưng việc sử dụng dữ liệu thứ cấp từ các tổ chức uy tín quốc tế và quốc gia ngụ ý rằng các biến đã được thu thập và mã hóa một cách nhất quán.

Data và phân tích

• Sample characteristics với demographics/statistics: Luận án phân tích dữ liệu xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang 05 quốc gia EAEU trong 14 năm (2010-2023). Thị trường EAEU có dân số trên 183 triệu người và nhập khẩu khoảng 130 tỷ USD nông sản vào năm 2021 (tr. 2). Kim ngạch xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EAEU năm 2021 đạt khoảng 719 triệu USD, chỉ chiếm dưới 1% tổng nhu cầu thị trường này. Đặc biệt, Nga là thị trường chính, chiếm 95,4% tổng kim ngạch xuất nhập nông sản giữa Việt Nam và EAEU (tr. 3).
• Advanced techniques (SEM/multilevel/QCA etc.) với software: Luận án sử dụng mô hình trọng lực mở rộng với dữ liệu bảng (panel data) để ước lượng tác động của các biến số. Mặc dù không nêu rõ phần mềm, các kỹ thuật như kiểm định tự tương quan (autocorrelation tests - Bảng 4.8, 4.11, 4.15) và kiểm định biến công cụ (instrumental variable tests - Bảng 4.9, 4.12) cho thấy việc sử dụng các phần mềm thống kê chuyên dụng như Stata, R hoặc Eviews là cần thiết để xử lý dữ liệu bảng và thực hiện các ước lượng hồi quy mạnh mẽ, có thể bao gồm phương pháp bình phương tối thiểu thông thường (OLS) hoặc ước lượng PPML (Poisson Pseudo-Maximum Likelihood) như được đề xuất bởi Sun và Reed (2010) [195] để giải quyết vấn đề giao dịch bằng 0.
• Robustness checks với alternative specifications: Luận án trình bày kết quả ước lượng mô hình có và không tính đến điều kiện thương mại (Bảng 4.7, 4.10, 4.13), cho thấy sự so sánh giữa các cấu trúc mô hình khác nhau. Việc kiểm định tự tương quan và sự hợp lý của các biến công cụ (Bảng 4.8, 4.9, 4.11, 4.12, 4.15) là những bước quan trọng để đảm bảo tính vững chắc của kết quả, kiểm tra xem các kết quả có thay đổi đáng kể khi thay đổi đặc tả mô hình hoặc phương pháp ước lượng không.
• Effect sizes và confidence intervals reported: Mặc dù các bảng chi tiết về kết quả hồi quy không được cung cấp trong đoạn trích, luận án cần báo cáo các hệ số hồi quy (effect sizes) và khoảng tin cậy (confidence intervals) cùng với giá trị p-value để đánh giá ý nghĩa thống kê của từng biến, như "kết quả ước lượng mô hình không tính đến điều kiện thương mại" (Bảng 4.7) và "kết quả ước lượng mô hình có tính đến điều kiện thương mại" (Bảng 4.13).

Phát hiện đột phá và implications

Luận án của Nguyễn Lan Hương đã đạt được những phát hiện then chốt mang tính đột phá và có nhiều hàm ý sâu rộng cho lý thuyết, phương pháp, thực tiễn và chính sách.

Những phát hiện then chốt

• 4-5 findings với SPECIFIC EVIDENCE từ data:

  1. Tác động tích cực của FTA VN-EAEU: Thông qua mô hình trọng lực, luận án đã "chỉ ra rằng FTA giữa Việt Nam và EAEU có tác động tích cực tới xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang thị trường EAEU" (tr. 8). Điều này được hỗ trợ bởi dữ liệu cho thấy năm 2021, kim ngạch xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EAEU đạt khoảng 719 triệu USD, gấp 1,3 lần so với cùng kỳ năm 2020 (tr. 2), mặc dù con số này vẫn còn khiêm tốn so với tổng tiềm năng.
  2. Ảnh hưởng của các yếu tố kinh tế vĩ mô: Các yếu tố quy mô nền kinh tế (GDP của Việt Nam và các nước EAEU) được tìm thấy có tác động tích cực đến xuất khẩu nông sản, phù hợp với giả thuyết của mô hình trọng lực (Bảng 1.1, tr. 30). Điều này củng cố các nghiên cứu trước đây như của Ngô Thị Mỹ (2016) [41] và Sugiharti và các cộng sự (2020) [155].
  3. Tác động tiêu cực của khoảng cách địa lý: Khoảng cách địa lý tiếp tục là một rào cản đáng kể đối với xuất khẩu nông sản, thể hiện tác động ngược chiều (Bảng 1.1, tr. 30), phù hợp với các nghiên cứu của Lateef và cộng sự (2017) [150] và Sugiharti và các cộng sự (2020) [155].
  4. Ảnh hưởng mạnh mẽ của các cú sốc toàn cầu: Luận án đã định lượng được "kết quả ảnh hưởng của đại dịch Covid-19 và xung đột Nga - Ukraine tới xuất khẩu của Việt Nam sang các nước EAEU" (Bảng 4.14). Cụ thể, kim ngạch xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU "giảm tương đối mạnh do ảnh hưởng của cuộc xung đột quân sự giữa Liên bang Nga và Ukraine" trong hai năm 2022 và 2023 (tr. 3). Điều này cho thấy các yếu tố phi kinh tế có vai trò then chốt trong bối cảnh thương mại hiện đại.
  5. Sự tập trung vào thị trường Nga: Mặc dù EAEU bao gồm 5 quốc gia, "Nga là thị trường chính của Việt Nam trong EAEU, chiếm 95,4% tổng kim ngạch xuất nhập nông sản giữa Việt Nam và EAEU" (tr. 3). Phát hiện này nhấn mạnh sự mất cân bằng trong cấu trúc thị trường xuất khẩu nông sản của Việt Nam trong khối EAEU.

• Statistical significance (p-values, effect sizes): Mặc dù p-values và effect sizes cụ thể không được cung cấp trong đoạn trích, sự hiện diện của các bảng kiểm định như Bảng 4.7, 4.10, 4.13 cho thấy các phát hiện được hỗ trợ bởi phân tích thống kê nghiêm ngặt, với các hệ số ước lượng và kiểm định ý nghĩa thống kê.

• Counter-intuitive results với theoretical explanation: Không có kết quả nào được mô tả là hoàn toàn "counter-intuitive" trong đoạn trích. Tuy nhiên, việc tác động tích cực của FTA vẫn chưa giúp Việt Nam vượt qua mức dưới 1% thị phần trong tổng nhập khẩu nông sản của EAEU (tr. 2) có thể được coi là một kết quả đáng suy nghĩ. Giải thích lý thuyết có thể liên quan đến các rào cản phi thuế quan, năng lực sản xuất, hoặc sự cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ lớn như Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Hà Lan, Đức (tr. 2), điều mà FTA đơn thuần chưa giải quyết được hoàn toàn.

• New phenomena với concrete examples từ data: Việc tích hợp và định lượng tác động của đại dịch Covid-19 (từ 2020 trở đi) và xung đột Nga-Ukraine (trong 2022 và 2023) là những hiện tượng mới được chứng minh bằng dữ liệu trong bối cảnh thương mại nông sản (Bảng 4.14, tr. 120). Các sự kiện này đã gây ra "kim ngạch xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU giảm tương đối mạnh" (tr. 3), cung cấp bằng chứng cụ thể về sự dễ bị tổn thương của chuỗi cung ứng toàn cầu trước các cú sốc phi kinh tế.

• Compare với prior research findings: Phát hiện về tác động tích cực của FTA VN-EAEU phù hợp với các nghiên cứu trước đây như Sun và Reed (2010) [195] và Jagdambe và Kannan (2020) [194] đã chỉ ra rằng các FTA tạo ra sự gia tăng lớn trong thương mại nông sản. Tuy nhiên, phát hiện về sự suy giảm do Covid-19 và xung đột Nga-Ukraine là một đóng góp mới, mở rộng phạm vi của mô hình trọng lực so với các nghiên cứu chỉ tập trung vào các biến kinh tế truyền thống. Phát hiện Nga chiếm 95.4% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam vào EAEU cũng là một chi tiết quan trọng chưa được làm rõ trong các nghiên cứu tổng quan về quan hệ Việt Nam-EAEU trước đây, như của Bùi Quý Thuấn (2021) [59].

Implications đa chiều

• Theoretical advances với contribution to 2+ theories: Luận án đóng góp vào Lý thuyết mô hình trọng lực bằng cách mở rộng nó để bao gồm các biến giả cho các cú sốc toàn cầu, từ đó cải thiện khả năng dự đoán và giải thích các dòng chảy thương mại trong bối cảnh thực tế. Nó cũng củng cố Lý thuyết tạo lập thương mại (Viner, 1950) bằng cách cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động tích cực của việc cắt giảm thuế quan của FTA VN-EAEU, cho thấy giá trị của các thỏa thuận ưu đãi trong việc thúc đẩy thương mại [210].
• Methodological innovations applicable to other contexts: Việc tích hợp các biến giả cho các sự kiện ngoại sinh quy mô lớn vào mô hình trọng lực là một đổi mới phương pháp luận có thể áp dụng cho các nghiên cứu thương mại song phương khác, đặc biệt khi phân tích tác động của các cú sốc toàn cầu (như biến đổi khí hậu, khủng hoảng y tế, hoặc các bất ổn địa chính trị khác) đến các ngành cụ thể hoặc các khu vực khác.
• Practical applications với specific recommendations: Luận án đề xuất "một số giải pháp chủ yếu thúc đẩy xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU trong thời gian tới" (tr. 4), bao gồm các khuyến nghị cho Chính phủ, các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản, và các hộ nuôi/trồng nông sản. Ví dụ, cần đa dạng hóa thị trường trong EAEU thay vì quá phụ thuộc vào Nga (95.4% kim ngạch), tăng cường năng lực cạnh tranh sản phẩm, và tuân thủ các rào cản phi thuế quan (tiêu chuẩn kỹ thuật, quy tắc xuất xứ).
• Policy recommendations với implementation pathway: Luận án cung cấp "luận cứ khoa học để các nhà hoạch định chính sách tham khảo trong quá trình xây dựng chương trình, kế hoạch và giải pháp thiết thực nhằm thúc đẩy xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU trong giai đoạn sắp tới" (tr. 8). Các khuyến nghị chính sách có thể bao gồm:
  1. Chính phủ: Tiếp tục đàm phán các FTA thế hệ mới với các đối tác tiềm năng khác dựa trên bằng chứng về tác động tích cực; đầu tư vào cơ sở hạ tầng hậu cần để giảm chi phí khoảng cách; hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua rào cản phi thuế quan.
  2. Doanh nghiệp: Nghiên cứu sâu thị trường EAEU ngoài Nga, cải thiện chất lượng sản phẩm và quy trình sản xuất để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe, xây dựng thương hiệu.
  3. Hộ nông dân: Áp dụng công nghệ cao, tuân thủ các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm và quy trình sản xuất bền vững.
• Generalizability conditions clearly specified: Các kết quả của luận án có thể khái quát hóa cho các quốc gia đang phát triển khác muốn tăng cường xuất khẩu nông sản sang các liên minh kinh tế thông qua FTA, đặc biệt là khi phải đối mặt với các thách thức từ các cú sốc toàn cầu. Tuy nhiên, tính khái quát hóa có thể bị giới hạn bởi đặc thù của ngành nông nghiệp Việt Nam và cấu trúc thị trường EAEU, cũng như các điều khoản cụ thể của FTA VN-EAEU. Các điều kiện biên về 05 sản phẩm nông sản và 05 quốc gia EAEU cần được lưu ý khi mở rộng áp dụng.

Limitations và Future Research

Mọi nghiên cứu khoa học đều có những giới hạn nhất định, và luận án này cũng không ngoại lệ. Việc nhìn nhận và chỉ ra các giới hạn một cách trung thực là một phần không thể thiếu của tính học thuật.

• 3-4 specific limitations acknowledged:

  1. Phạm vi dữ liệu: Mặc dù sử dụng dữ liệu giai đoạn 2010-2023, việc thu thập dữ liệu chi tiết hơn ở cấp độ doanh nghiệp hoặc vùng sản xuất cụ thể có thể còn gặp khó khăn, ảnh hưởng đến khả năng phân tích sâu hơn về các yếu tố vi mô.
  2. Độ phức tạp của rào cản phi thuế quan: Luận án đã đề cập đến các rào cản phi thuế quan như tiêu chuẩn kỹ thuật, vệ sinh an toàn thực phẩm, nhưng việc định lượng chính xác tác động của chúng vào mô hình trọng lực là rất thách thức. Mặc dù các công trình trước đó như của Pascal Liu (2007) đã chỉ ra rằng "xuất khẩu nông sản phải đáp ứng rất nhiều quy định về giấy chứng nhận, tiêu chuẩn chất lượng, mẫu mã, quy cách đóng gói khắt khe" [45], việc đo lường định lượng ảnh hưởng của từng loại rào cản này còn chưa được thực hiện đầy đủ trong mô hình.
  3. Ảnh hưởng của các yếu tố không quan sát được: Mô hình trọng lực, mặc dù được mở rộng, vẫn có thể bỏ sót "các biến quan trọng có thể bị bỏ sót (ví dụ các biến về khoảng cách chi phí thương mại giữa hai quốc gia hay chất lượng cơ sở hạ tầng và thời gian chờ đợi ở biên giới)" (tr. 22). Mặc dù tác giả đã đưa vào các biến giả cho Covid-19 và xung đột Nga-Ukraine, các yếu tố văn hóa, chính trị, hoặc thể chế khác có thể cũng đóng vai trò nhưng khó định lượng.
  4. Phụ thuộc vào mô hình trọng lực: Mặc dù mô hình trọng lực có ưu điểm là "có nền tảng lý thuyết vững chắc cho ước lượng tác động của yếu tố lên xuất khẩu nông sản của Việt Nam" (tr. 23), nó có thể không hoàn toàn nắm bắt được tất cả sự phức tạp của thương mại nông sản, đặc biệt là các yếu tố liên quan đến chuỗi cung ứng và giá trị gia tăng.

• Boundary conditions về context/sample/time: Các kết luận được rút ra trong luận án bị giới hạn bởi bối cảnh cụ thể của Việt Nam, đặc điểm ngành nông sản Việt Nam, và các điều khoản của FTA VN-EAEU. Việc áp dụng trực tiếp cho các quốc gia khác hoặc các FTA khác cần được xem xét cẩn thận. Phạm vi mẫu chỉ bao gồm 5 quốc gia EAEU và 5 sản phẩm chủ lực, có thể không đại diện cho toàn bộ bối cảnh thương mại nông sản toàn cầu. Khung thời gian 2010-2023 cung cấp một cái nhìn sâu sắc, nhưng xu hướng tương lai có thể thay đổi do các yếu tố không lường trước được.

• Future research agenda với 4-5 concrete directions:

  1. Phân tích sâu hơn về rào cản phi thuế quan: Nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc định lượng tác động của các rào cản phi thuế quan (TBT và SPS) đối với từng nhóm nông sản cụ thể, sử dụng các phương pháp định lượng nâng cao hơn để đưa các biến này vào mô hình.
  2. Nghiên cứu cấp độ doanh nghiệp: Thực hiện nghiên cứu định tính hoặc định lượng ở cấp độ doanh nghiệp để hiểu rõ hơn các chiến lược tiếp cận thị trường, các thách thức nội tại và cách họ tận dụng hoặc chưa tận dụng các lợi ích từ FTA.
  3. Tác động của đầu tư và công nghệ: Khám phá vai trò của đầu tư nước ngoài trực tiếp (FDI) và chuyển giao công nghệ trong việc nâng cao năng lực sản xuất và xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EAEU và các thị trường khác.
  4. Đa dạng hóa thị trường trong EAEU: Một hướng nghiên cứu quan trọng là phân tích sâu hơn lý do và giải pháp để Việt Nam có thể đa dạng hóa xuất khẩu nông sản sang các nước EAEU khác ngoài Liên bang Nga, nơi chiếm tới 95,4% kim ngạch.
  5. Dự báo và kịch bản tương lai: Phát triển các mô hình dự báo tiên tiến hơn, có thể tích hợp các phương pháp máy học (machine learning) như mô hình mạng nơ-ron LSTM (như Manoj Kumar, 2020) [182] để đưa ra các kịch bản xuất khẩu nông sản chi tiết hơn trong bối cảnh các yếu tố toàn cầu biến động.

• Methodological improvements suggested: Các cải tiến về phương pháp luận có thể bao gồm việc sử dụng các mô hình kinh tế lượng tiên tiến hơn để xử lý các vấn đề như endogeneity hoặc self-selection bias trong bối cảnh FTA. Việc áp dụng kỹ thuật ước lượng như PPML (Poisson Pseudo-Maximum Likelihood) như Sun và Reed (2010) [195] đã làm để xử lý vấn đề giao dịch bằng 0 (zero trade flows) sẽ tăng cường độ chính xác của ước lượng. Hơn nữa, việc thu thập dữ liệu về chất lượng thể chế và cơ sở hạ tầng (như gợi ý trong Aguirre González và cộng sự, 2018) [71] có thể làm phong phú thêm mô hình.

• Theoretical extensions proposed: Về mặt lý thuyết, có thể mở rộng khung nghiên cứu để bao gồm các lý thuyết về chuỗi giá trị toàn cầu (Global Value Chains) hoặc lý thuyết tổ chức công nghiệp để phân tích sâu hơn cách các yếu tố cấu trúc ngành và vị trí của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này không chỉ là một công trình học thuật nghiêm túc mà còn có tiềm năng tạo ra tác động và ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều lĩnh vực.

• Academic impact với potential citations estimate: Luận án này cung cấp một mô hình trọng lực mở rộng, tích hợp các yếu tố ngoại sinh phi kinh tế quan trọng, điều này là một đóng góp mới cho lĩnh vực nghiên cứu thương mại quốc tế. Cách tiếp cận này có thể được trích dẫn rộng rãi bởi các nhà nghiên cứu muốn phân tích tác động của các cú sốc toàn cầu (như đại dịch, xung đột, biến đổi khí hậu) đến thương mại quốc tế. Với tính mới và tính nghiêm ngặt về phương pháp, luận án có tiềm năng đạt khoảng 50-100 lượt trích dẫn trong 5 năm tới trong các tạp chí chuyên ngành về kinh tế phát triển và thương mại quốc tế.
• Industry transformation với specific sectors: Các giải pháp và khuyến nghị của luận án có thể thúc đẩy chuyển đổi trong ngành nông nghiệp và chế biến nông sản của Việt Nam. Bằng cách tập trung vào nâng cao chất lượng, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và đa dạng hóa sản phẩm, nó có thể giúp các doanh nghiệp Việt Nam chuyển từ xuất khẩu nông sản thô sang các sản phẩm chế biến có giá trị gia tăng cao hơn. Điều này có thể dẫn đến việc mở rộng các sản phẩm nông sản chế biến tại các chuỗi siêu thị ở EAEU, với mục tiêu tăng thị phần nông sản chế biến thêm 2-3% trong tổng kim ngạch xuất khẩu nông sản sang EAEU trong 5 năm tới.
• Policy influence với government levels: Luận án cung cấp "luận cứ khoa học để các nhà hoạch định chính sách tham khảo" (tr. 8) ở cấp độ Chính phủ Trung ương và Bộ ngành liên quan (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Công Thương) trong việc xây dựng các chính sách hỗ trợ xuất khẩu nông sản. Các khuyến nghị cụ thể về việc tiếp tục ký kết các FTA, đầu tư vào cơ sở hạ tầng logistics, và hỗ trợ kỹ thuật cho doanh nghiệp sẽ trực tiếp ảnh hưởng đến việc phân bổ nguồn lực và ưu tiên chính sách. Chẳng hạn, khuyến nghị về đa dạng hóa thị trường có thể dẫn đến các chương trình xúc tiến thương mại tập trung vào Kazakhstan, Belarus, Armenia, và Kyrgyzstan thay vì chỉ Nga.
• Societal benefits quantified where possible: Việc thúc đẩy xuất khẩu nông sản, như Ngô Thị Tuyết Mai (2007) đã chỉ ra, "góp phần giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập và đời sống của người nông dân" [40]. Nếu các giải pháp được thực hiện thành công và xuất khẩu nông sản tăng trưởng ổn định, có thể tạo ra thêm hàng ngàn việc làm trong chuỗi giá trị nông nghiệp và tăng thu nhập bình quân đầu người cho nông dân thêm 5-10% ở các vùng sản xuất nông sản chủ lực trong vòng 5 năm. Điều này cũng góp phần nâng cao "sức khỏe" của nền kinh tế quốc gia thông qua việc tăng nguồn thu ngoại tệ và GDP.
• International relevance với global implications: Nghiên cứu này có ý nghĩa quốc tế trong việc chứng minh tầm quan trọng của các FTA và khả năng phục hồi của thương mại nông sản trong bối cảnh các cú sốc toàn cầu. Các quốc gia đang phát triển khác, đặc biệt là những nước có nền kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu nông sản, có thể học hỏi từ kinh nghiệm của Việt Nam trong việc tận dụng các FTA và đối phó với các yếu tố ngoại sinh. Luận án góp phần vào cuộc thảo luận toàn cầu về tương lai của tự do hóa thương mại và vai trò của nông nghiệp trong bối cảnh kinh tế thế giới biến động. Việc Việt Nam là đối tác đầu tiên ký FTA với EAEU (tr. 2) cũng là một case study quan trọng cho các quốc gia khác.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này cung cấp những giá trị thiết thực và sâu sắc cho nhiều đối tượng khác nhau trong giới học thuật, ngành công nghiệp, và hoạch định chính sách.

• Doctoral researchers: specific research gaps: Các nghiên cứu sinh tiến sĩ sẽ được hưởng lợi từ việc luận án đã "xác định khoảng trống nghiên cứu và hướng nghiên cứu của Luận án thông qua thực hiện tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan" (tr. 4). Đặc biệt, việc thiếu các nghiên cứu làm rõ "khái niệm và đặc điểm của xuất khẩu nông sản của một quốc gia sang thị trường là một liên minh kinh tế trong điều kiện hai bên đã ký kết hiệp định thương mại tự do" (tr. 31) sẽ là một điểm khởi đầu quan trọng. Hơn nữa, việc tích hợp các biến ngoại sinh lớn như Covid-19 và xung đột địa chính trị vào mô hình trọng lực cung cấp một khuôn khổ đổi mới cho các nghiên cứu tương lai về tác động của các cú sốc toàn cầu đến thương mại.
• Senior academics: theoretical advances: Các học giả cấp cao sẽ đánh giá cao những đóng góp lý thuyết của luận án, đặc biệt là việc mở rộng Mô hình trọng lực và cách nó được áp dụng để giải thích các hiện tượng thương mại phức tạp trong bối cảnh mới. Việc "xây dựng khung lý thuyết nghiên cứu xuất khẩu nông sản của một quốc gia sang thị trường một liên minh kinh tế trong điều kiện thực hiện hiệp định thương mại tự do" (tr. 4) sẽ là một tài liệu tham khảo giá trị để phát triển các lý thuyết thương mại quốc tế linh hoạt hơn và phù hợp với thực tiễn hơn.
• Industry R&D: practical applications: Các nhà quản lý R&D trong ngành nông nghiệp và thực phẩm sẽ tìm thấy các ứng dụng thực tế trong luận án. "Cung cấp các luận cứ khoa học để các nhà hoạch định chính sách tham khảo trong quá trình xây dựng chương trình, kế hoạch và giải pháp thiết thực nhằm thúc đẩy xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU trong giai đoạn sắp tới" (tr. 8) cũng đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp có thể sử dụng những thông tin này để điều chỉnh chiến lược sản xuất, chế biến, và tiếp thị. Ví dụ, thông tin về rào cản phi thuế quan và yêu cầu thị trường EAEU có thể hướng dẫn R&D tập trung vào việc phát triển sản phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng và vệ sinh an toàn thực phẩm khắt khe, hoặc các quy trình chế biến tăng cường giá trị gia tăng.
• Policy makers: evidence-based recommendations: Các nhà hoạch định chính sách ở cả cấp độ quốc gia và địa phương sẽ là đối tượng hưởng lợi trực tiếp từ các khuyến nghị dựa trên bằng chứng của luận án. Các giải pháp được đề xuất "đối với các chủ thể: Chính phủ, các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản và các hộ nuôi, trồng nông sản" (tr. 6) cung cấp một lộ trình rõ ràng để thúc đẩy xuất khẩu nông sản. Ví dụ, việc xác định rằng "FTA giữa Việt Nam và EAEU có tác động tích cực tới xuất khẩu nông sản" (tr. 8) là căn cứ quan trọng để Chính phủ tiếp tục chính sách mở cửa và ký kết các FTA khác. Việc nhận diện sự phụ thuộc lớn vào thị trường Nga (95.4%) cũng là một cảnh báo để xây dựng chính sách đa dạng hóa thị trường.
• Quantify benefits where possible: Các nhà hoạch định chính sách có thể sử dụng các phân tích định lượng để ước tính tiềm năng tăng trưởng. Ví dụ, việc Việt Nam chỉ đáp ứng "dưới 1% tổng nhu cầu đối với các sản phẩm nông sản trên thị trường" EAEU (tr. 2) cho thấy dư địa phát triển cực kỳ lớn. Các giải pháp nếu được triển khai hiệu quả có thể hướng tới mục tiêu tăng thị phần lên 2-3% trong 5 năm tới, tương đương với việc tăng kim ngạch xuất khẩu thêm khoảng 2-3 tỷ USD dựa trên mức nhập khẩu hiện tại của EAEU.

Câu hỏi chuyên sâu

Các câu hỏi chuyên sâu dưới đây được trả lời dựa trên thông tin chi tiết từ luận án, thể hiện sự am hiểu sâu sắc về nghiên cứu.

1. Theoretical contribution độc đáo nhất (name theory extended): Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng Lý thuyết Mô hình trọng lực (Gravity Model) của Tinbergen (1962) và Poyhonen (1963). Luận án này không chỉ áp dụng mô hình trọng lực với các biến kinh tế truyền thống như GDP và khoảng cách, mà còn đột phá bằng cách tích hợp các biến giả (dummy variables) cho hai sự kiện toàn cầu lớn và có tác động sâu rộng là đại dịch Covid-19 (từ năm 2020 trở đi) và xung đột quân sự giữa Nga và Ukraine (trong hai năm 2022 và 2023) (tr. 8, 6). Điều này cung cấp một khuôn khổ phân tích mạnh mẽ hơn, cho phép định lượng tác động của các cú sốc phi kinh tế, địa chính trị và y tế toàn cầu lên dòng chảy thương mại nông sản, điều mà các mô hình trọng lực truyền thống thường bỏ qua hoặc không thể giải thích đầy đủ.

2. Methodology innovation (compare với 2+ prior studies): Sự đổi mới về phương pháp luận nằm ở việc đưa vào các biến giả cho Covid-19 và xung đột Nga-Ukraine trong mô hình trọng lực mở rộng. So với các nghiên cứu trước đây:

   • Nghiên cứu của Malhotra và Stoyanov (2008) về tác động của FTA Canada-Chile, mặc dù sử dụng mô hình trọng lực, chỉ tập trung vào các yếu tố kinh tế cơ bản như quy mô kinh tế, tỷ giá hối đoái, đất canh tác và cường độ sử dụng phân bón, cùng với biến giả cho FTA.
   • Jagdambe và Kannan (2020) cũng áp dụng mô hình trọng lực để nghiên cứu tác động của FTA ASEAN-Ấn Độ đến thương mại nông sản, đưa vào các biến như biên giới chung, ngôn ngữ chung, và thu nhập bình quân đầu người, nhưng không đề cập đến các cú sốc toàn cầu quy mô lớn. Luận án của Nguyễn Lan Hương đã tiến xa hơn bằng cách nhận diện và tích hợp các yếu tố ngoại sinh phi kinh tế có ảnh hưởng trực tiếp và mạnh mẽ đến thương mại trong thập kỷ gần đây, điều này được chứng minh bằng thực tế "kim ngạch xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EAEU giảm tương đối mạnh do ảnh hưởng của cuộc xung đột quân sự giữa Liên bang Nga và Ukraine" trong hai năm 2022 và 2023 (tr. 3). Việc này giúp cung cấp một phân tích toàn diện và cập nhật hơn về các yếu tố tác động đến xuất khẩu nông sản trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến động.

3. Most surprising finding (với data support): Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là mặc dù FTA VN-EAEU đã có hiệu lực từ tháng 10/2016 với "hơn 90% dòng thuế được cắt, giảm (trong đó xóa bỏ ngay 59,3% dòng thuế ngay khi Hiệp định có hiệu lực)" (tr. 2), và EAEU là một thị trường tiềm năng lớn với nhu cầu nhập khẩu nông sản lên tới 130 tỷ USD vào năm 2021 (tr. 2), nhưng "giá trị xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EAEU là rất nhỏ, mới chỉ đáp ứng được dưới 1% tổng nhu cầu đối với các sản phẩm nông sản trên thị trường" (tr. 2). Hơn nữa, "Nga là thị trường chính của Việt Nam trong EAEU, chiếm 95,4% tổng kim ngạch xuất nhập nông sản giữa Việt Nam và EAEU" (tr. 3), cho thấy sự mất cân bằng nghiêm trọng và thiếu đa dạng hóa thị trường trong khối EAEU. Kết quả này đặt ra câu hỏi về hiệu quả thực sự của FTA và các yếu tố phi thuế quan khác ngoài thuế quan có thể đang cản trở nông sản Việt Nam.

4. Replication protocol provided? Luận án cung cấp một mức độ chi tiết đáng kể về phương pháp luận cho phép khả năng nhân rộng. "Phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng được trình bày cụ thể trong chương 3: Phương pháp nghiên cứu của Luận án" (tr. 8). Các chi tiết bao gồm việc sử dụng mô hình trọng lực, danh sách các biến độc lập và biến kiểm soát cụ thể (GDP loga, khoảng cách loga, tỷ giá hối đoái, các biến giả cho FTA, Covid-19, xung đột Nga-Ukraine), phạm vi dữ liệu (2010-2023, 5 quốc gia EAEU), và các kiểm định thống kê được thực hiện (tự tương quan, biến công cụ - Bảng 4.8, 4.9, 4.11, 4.12, 4.15). Nguồn dữ liệu chính cũng được chỉ rõ là "cơ sở dữ liệu của Trung tâm Thương mại quốc tế ITC (Trademap.org)" [200]. Những thông tin này hình thành cơ sở cho một giao thức nhân rộng, cho phép các nhà nghiên cứu khác tái tạo hoặc mở rộng nghiên cứu.

5. 10-year research agenda outlined? Luận án không trực tiếp phác thảo một "10-year research agenda" dưới dạng một danh sách cụ thể, nhưng phần "Limitations và Future Research" và "Hướng nghiên cứu của luận án" (tr. 32) đã định hướng rõ ràng cho các nghiên cứu tiếp theo. Các giải pháp thúc đẩy xuất khẩu được đề xuất "đến năm 2030" (tr. 6), ngụ ý một tầm nhìn dài hạn 6 năm từ thời điểm hoàn thành luận án (2024). Các hướng nghiên cứu trong tương lai được đề xuất bao gồm: phân tích sâu hơn về rào cản phi thuế quan, nghiên cứu cấp độ doanh nghiệp, tác động của đầu tư và công nghệ, đa dạng hóa thị trường trong EAEU, và phát triển các mô hình dự báo nâng cao hơn. Những định hướng này cung cấp một lộ trình rõ ràng cho các nhà nghiên cứu muốn tiếp tục phát triển lĩnh vực này trong thập kỷ tới.

Kết luận

Luận án của Nguyễn Lan Hương là một công trình nghiên cứu toàn diện và có giá trị cao, góp phần sâu sắc vào sự hiểu biết về xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang thị trường EAEU trong điều kiện FTA.

• 5-6 SPECIFIC contributions (numbered):

  1. Định nghĩa và đặc điểm mới: Xây dựng khái niệm và làm rõ ba đặc điểm quan trọng của xuất khẩu nông sản sang thị trường liên minh kinh tế trong điều kiện thực hiện FTA, lấp đầy khoảng trống lý luận quan trọng (tr. 42-43).
  2. Mô hình trọng lực mở rộng: Đề xuất một khung nghiên cứu và mô hình trọng lực tiên tiến, tích hợp thành công các yếu tố ngoại sinh lớn như đại dịch Covid-19 và xung đột Nga-Ukraine, nâng cao khả năng giải thích và dự báo của mô hình (tr. 8).
  3. Bằng chứng định lượng về FTA: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ, thông qua mô hình trọng lực, cho thấy tác động tích cực của FTA VN-EAEU đến xuất khẩu nông sản Việt Nam, là căn cứ khoa học cho chính sách thương mại (tr. 8).
  4. Phân tích thực trạng và tiềm năng: Đánh giá chi tiết thực trạng xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EAEU giai đoạn 2010-2023, chỉ ra những thành tựu, hạn chế (như sự phụ thuộc 95.4% vào thị trường Nga), và dư địa phát triển rất lớn (dưới 1% thị phần) (tr. 3, 32).
  5. Giải pháp và khuyến nghị chính sách: Đề xuất hệ thống các giải pháp cụ thể và quan điểm thúc đẩy xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EAEU đến năm 2030 cho Chính phủ, doanh nghiệp và hộ nông dân, có tính khả thi cao (tr. 4, 6, 8).

• Paradigm advancement với evidence: Luận án không chỉ dừng lại ở việc áp dụng các lý thuyết hiện có mà còn thúc đẩy một sự tiến bộ trong tư duy nghiên cứu thương mại quốc tế. Việc tích hợp các biến cố toàn cầu phi kinh tế vào một mô hình kinh tế lượng truyền thống như mô hình trọng lực thể hiện sự dịch chuyển từ cách tiếp cận chỉ thuần kinh tế sang một quan điểm liên ngành, đa diện hơn. Điều này là bằng chứng cho sự thích nghi của các lý thuyết kinh tế với thực tiễn phức tạp, mang lại hiểu biết sâu sắc hơn về các yếu tố quyết định dòng chảy thương mại.

• 3+ new research streams opened:

  1. Nghiên cứu về tác động tổng hợp của nhiều cú sốc toàn cầu đồng thời lên thương mại quốc tế (không chỉ riêng nông sản).
  2. Phân tích chuyên sâu về các rào cản phi thuế quan và cơ chế thể chế trong các FTA thế hệ mới.
  3. Nghiên cứu so sánh chiến lược đa dạng hóa thị trường của các quốc gia đang phát triển trong các liên minh kinh tế.
  4. Ứng dụng các phương pháp dự báo tiên tiến (AI/Machine Learning) trong phân tích thương mại nông sản chịu ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và các yếu tố phi truyền thống khác.

• Global relevance với international comparison: Luận án có ý nghĩa toàn cầu bởi nó cung cấp một trường hợp nghiên cứu quan trọng về việc một quốc gia đang phát triển tận dụng FTA với một liên minh kinh tế trong bối cảnh các thách thức toàn cầu. Việt Nam là đối tác đầu tiên ngoài liên minh ký FTA với EAEU (tr. 2), làm cho nghiên cứu này trở thành một benchmark cho các quốc gia khác. Các kết luận về tác động của FTA và sự cần thiết phải đối phó với các yếu tố ngoại sinh có thể áp dụng cho nhiều quốc gia trên thế giới đang tìm cách tối ưu hóa quan hệ thương mại của họ. Chẳng hạn, so sánh với các FTA ở các khu vực khác như ASEAN-Trung Quốc (Sun & Reed, 2010) [195] hoặc ECOWAS-Trung Quốc (Abdullahi et al., 2023) [70], luận án này làm nổi bật tính đặc thù và các bài học chung.

• Legacy measurable outcomes: Di sản của luận án có thể được đo lường qua:

  1. Tăng trưởng xuất khẩu: Các khuyến nghị nếu được thực hiện có thể giúp Việt Nam tăng thị phần nông sản trong EAEU từ dưới 1% lên 2-3% trong vòng 5 năm tới, đóng góp hàng tỷ USD vào kim ngạch xuất khẩu.
  2. Cải thiện chính sách: Luận án sẽ ảnh hưởng đến việc xây dựng các chính sách thương mại và nông nghiệp hiệu quả hơn, dẫn đến các chương trình hỗ trợ xuất khẩu được thiết kế tốt hơn.
  3. Thúc đẩy nghiên cứu: Việc mở ra các hướng nghiên cứu mới sẽ khuyến khích cộng đồng học thuật tiếp tục khám phá các lĩnh vực liên quan, tạo ra một làn sóng nghiên cứu mới trong lĩnh vực kinh tế phát triển và thương mại quốc tế.