Luận án tiến sĩ: Vai trò hiệp định thương mại song phương trong quan hệ đối tác chiến lược Việt Nam - Hàn Quốc - Bùi Huy Sơn (2016)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ CÔNG THƯƠNG VIỆN NGHIÊN CỨU THƯƠNG MẠI BÙI HUY SƠN VAI TRÒ CỦA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI SONG PHƯƠNG TRONG VIỆC XÂY DỰNG QUAN HỆ ĐỐI TÁC HỢP TÁC CHIẾN LƯỢC VIỆT NAM – HÀN QUỐC LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ Hà Nội – 2016 ii BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ CÔNG THƯƠNG VIỆN NGHIÊN CỨU THƯƠNG MẠI BÙI HUY SƠN VAI TRÒ CỦA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI SONG PHƯƠNG TRONG VIỆC XÂY DỰNG QUAN HỆ ĐỐI TÁC HỢP TÁC CHIẾN LƯỢC VIỆT NAM – HÀN QUỐC Chuyên ngành: Kinh doanh Thương mại Mã số: 62.21 LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: Hướng dẫn 1: PGS. Đinh Văn Thành Hướng dẫn 2: GS. Hoàng Đức Thân Hà Nội – 2016 iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. v BẢNG CHỮ VIẾT TẮT.

vi DANH MỤC BẢNG, ĐỒ THỊ. vii PHẦN MỞ ĐẦU. Sự cần thiết của đề tài nghiên cứu. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. 6 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN.

8 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO SONG PHƯƠNG TRONG XÂY DỰNG QUAN HỆ ĐỐI TÁC HỢP TÁC CHIẾN LƯỢC. Phân định một số khái niệm chủ yếu. Khái luận về hội nhập kinh tế quốc tế. Các hình thức hội nhập kinh tế quốc tế và hiệp định thương mại tự do (FTA).

Đối tác hợp tác chiến lược. Cơ sở lý luận về vai trò của hiệp định thương mại tự do song phương trong xây dựng quan hệ đối tác hợp tác chiến lược. Hội nhập kinh tế quốc tế và tham gia các FTA. Quá trình phát triển quan hệ đối tác hợp tác chiến lược.

Vai trò của hiệp định FTA song phương trong xây dựng quan hệ đối tác hợp tác chiến lược. Các nhân tố tác động đến phát triển quan hệ đối tác hợp tác chiến lược. Các nhân tố quốc tế. Các nhân tố nội tại ở mỗi nước.

Các nhân tố đặc thù của mỗi cặp quan hệ. 65 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TIẾN TRÌNH XÂY DỰNG QUAN HỆ ĐỐI TÁC HỢP TÁC CHIẾN LƯỢC VIỆT NAM- HÀN QUỐC. Phân tích thực trạng quá trình phát triển quan hệ đối tác hợp tác chiến lược Việt Nam – Hàn Quốc. Khái quát về thực trạng quan hệ thương mại và đầu tư giữa hai nước.

Quan hệ đối tác hợp tác chiến lược Việt Nam – Hàn Quốc. Quan hệ đối tác hợp tác chiến lược Việt Nam – Hàn Quốc hiện nay. Tổng quan về quá trình đàm phán, ký kết Hiệp định FTA Việt Nam – Hàn Quốc. Khái quát tiến trình đàm phán Hiệp định FTA Việt Nam – Hàn Quốc.

Nguyên tắc chính trong đàm phán Hiệp định VKFTA. Các nội dung chính của Hiệp định VKFTA. Đánh giá tổng quát về thực trạng xây dựng quan hệ đối tác hợp tác chiến lược Việt Nam – Hàn Quốc và vai trò của hiệp định FTA. Những kết quả chính đạt được và nguyên nhân.

Một số hạn chế và nguyên nhân. 99 CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO SONG PHƯƠNG NHẰM PHÁT TRIỂN QUAN HỆ ĐỐI TÁC HỢP TÁC CHIẾN LƯỢC VIỆT NAM – HÀN QUỐC. Bối cảnh và dự báo tác động. Bối cảnh tại Việt Nam.

Bối cảnh quốc tế. Dự báo tác động của Hiệp định VKFTA đối với quan hệ hợp tác Việt Nam – Hàn Quốc. Quan điểm và định hướng phát huy vai trò của Hiệp định thương mại tự do trong việc xây dựng quan hệ đối tác hợp tác chiến lược Việt Nam – Hàn Quốc. Định hướng chung.

Định hướng cụ thể. Các giải pháp huy vai trò của Hiệp định FTA song phương trong việc xây dựng quan hệ đối tác hợp tác chiến lược Việt Nam – Hàn Quốc. Chủ động chuẩn bị nội dung và triển khai đàm phán tiếp các cam kết về đầu tư và dịch vụ, đàm phán giải quyết những vấn đề phát sinh mới. Khẩn trương rà soát, nội luật hóa cam kết, hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật để thực hiện Hiệp định.

Triển khai đồng bộ các giải pháp để nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa, dịch vụ và doanh nghiệp Việt Nam nhằm khai thác cơ hội, hạn chế thách thức từ Hiệp định. Nâng cao hiệu quả toàn diện, lâu dài của Hiệp định VKFTA nhằm góp phần củng cố quan hệ đối tác hợp tác chiến lược. Thống nhất và nâng cao nhận thức và hành động, tăng cường sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý Nhà nước các cấp với doanh nghiệp và Hiệp hội ngành hàng. 154 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

157 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ. 166 PHỤ LỤC v LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi. Các tư liệu nêu trong Luận án là trung thực. Nếu sai, tôi xin chịu mọi trách nhiệm.

Nghiên cứu sinh Bùi Huy Sơn vi BẢNG CHỮ VIẾT TẮT ASEAN Association of South Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á East Asian Nations AKFTA ASEAN-Korea Free Hiệp định thương mại tự do ASEAN Trade Agreement – Hàn Quốc CEP Comprehensive Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện Economic Partnership CIEM Central Institute for Viện Quản lý Kinh tế Trung ương Economic Management EPA Economic Partnership Hiệp định đối tác kinh tế Agreement EU European Union Liên minh châu Âu FTA Free Trade Agreement Hiệp định thương mại tự do KIEP Korea Institute for Viện Nghiên cứu chính sách kinh tế International quốc tế Hàn Quốc Economic Policy PCA Partnership and Hiệp định đối tác và hợp tác Cooperation Agreement VKFTA Vietnam – Korea Free Hiệp định thương mại tự do Việt Trade Agreement Nam – Hàn Quốc WTO World Trade Tổ chức thương mại thế giới Organisation vii DANH MỤC BẢNG, ĐỒ THỊ Bảng 1.1: Các hình thức hội nhập kinh tế quốc tế Bảng 1.2: Tỷ trọng đối tác FTA trong số các đối tác chiến lược của một số nước Bảng 2.1: Một số dự án đầu tư lớn của Hàn Quốc tại Việt Nam (tính đến 1/2016) Bảng 2.2: Tỷ trọng sử dụng ưu đãi từ các Hiệp định FTA của Việt Nam Bảng 2.3: Cơ cấu mặt hàng xuất nhập khẩu song phương năm 2015 Đồ thị 1.1: Tác động của thuế nhập khẩu đối với thương mại Đồ thị 1.2: Tác động của xuất khẩu đối với tăng trưởng và giảm nghèo Đồ thị 1.3: Số lượng và cơ cấu các Hiệp định RTA/FTA thông báo cho WTO xét theo cơ sở ký kết Đồ thị 1.4: Tỷ trọng các Hiệp định nội bộ vùng (intraregional) và các Hiệp định liên vùng (Cross-regional), đến năm 2006 Đồ thị 1.5: Số lượng các Hiệp định RTA thông báo với WTO Đồ thị 1.6: Tỷ trọng các Hiệp định FTA song phương, Hiệp định Liên minh thuế quan, Hiệp định từng phần, tính đến năm 2006 Đồ thị 2.1: Quan hệ thương mại song phương Việt Nam – Hàn Quốc, 2000- 2015 Đồ thị 2.2: Tổng số dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Việt Nam (tính đến tháng 12 năm 2015) Đồ thị 2.3: Tổng số vốn FDI đăng ký tại Việt Nam của một số nước và vùng lãnh thổ (tính đến tháng 12 năm 2015) viii Đồ thị 2.4: So sánh tỷ trọng nguyên liệu trong cơ cấu xuất khẩu của Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc sang Việt Nam (đơn vi:̣ %) Đồ thị 2.5: Quan hệ thương mại và đầu tư giữa Việt Nam – Hàn Quốc giai đoạn 2005-2015 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của đề tài nghiên cứu Các Hiệp định thương mại tự do (Free Trade Agreement – FTA) từ nhiều thập kỷ qua đã được các nước sử dụng nhằm tăng cường quan hệ hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư. Ngay cả khi các khuôn khổ hợp tác kinh tế khu vực và đa phương khác liên tiếp được hình thành thì các hiệp định FTA vẫn luôn khẳng định được vị trí của mình. Trên thực tế, những năm gần đây, các hiệp định FTA đang được ngày càng nhiều nước lựa chọn để làm sâu sắc hơn các mối liên kết với các đối tác.

Việt Nam và Hàn Quốc không nằm ngoài xu thế chung đó. Cho đến trước khi đàm phán Hiệp định FTA với Hàn Quốc, Việt Nam đã ký kết và tham gia 10 hiệp định FTA, với 21 đối tác, trong đó có FTA giữa các nước ASEAN và Hàn Quốc. Trong khi đó, Hàn Quốc đã ký kết hoặc đang đàm phán 21 Hiệp định FTA với các đối tác trên thế giới, đồng thời tiếp tục nghiên cứu khả năng đàm phán với các đối tác khác. Thực hiện chính sách đàm phán các FTA, Hàn Quốc đã trở thành một trung tâm liên kết các ưu đãi thương mại, đầu tư trong khu vực thông qua các FTA với các đối tác kinh tế lớn của thế giới.

Tuy nhiên, đến tháng 8 năm 2012, hai nước mới chính thức khởi động đàm phán hiệp định FTA song phương. Việt Nam và Hàn Quốc là hai quốc gia có nhiều điểm tương đồng, gắn bó. Kể từ khi thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1992, quan hệ hợp tác song phương đã phát triển toàn diện và ngày càng được mở rộng trong các lĩnh vực chính trị, ngoại giao, kinh tế, văn hóa, xã hội và giao lưu nhân dân. Riêng trong lĩnh vực thương mại, đầu tư, theo thống kê sơ bộ của Tổng cục Hải quan Việt Nam, kim ngạch thương mại hai chiều Việt Nam – Hàn Quốc đã tăng 73 lần, từ 0,5 tỷ USD năm 1992 lên 36,5 tỷ USD năm 2015.

Riêng Hàn Quốc chiếm 11,2% trong tổng kim ngạch thương mại hai chiều của Việt Nam và thế giới năm 2015 (sơ bộ đạt 327,7 tỷ USD). Đồng thời, 2 Hàn Quốc là thị trường xuất khẩu lớn thứ 4 và là thị trường nhập khẩu lớn thứ 2 của Việt Nam. Về đầu tư, đến tháng 12 năm 2015, Hàn Quốc đang dẫn đầu về số dự án và quy mô vốn đăng ký với gần 5000 dự án và 44,9 tỷ USD. [81] Hàn Quốc còn là một trong những đối tác quan trọng của Việt Nam trên các diễn đàn hợp tác kinh tế khu vực và quốc tế.

Trong khuôn khổ hợp tác ASEAN, Việt Nam và các nước ASEAN khác thường xuyên duy trì đối thoại với Hàn Quốc theo nhiều cơ chế khác nhau như ASEAN-Hàn Quốc, ASEAN Cộng 3 (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc) và Đông Á (ASEAN với các nước Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, Niu-Zi- Lân và Ấn Độ).