Chống xói mòn cơ sở thuế đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam - Luận án Tiến sĩ

Doanh nghiệp FDI thường áp dụng các hành vi xói mòn cơ sở thuế. Hành vi này làm giảm nguồn thu ngân sách nhà nước. Chuyển giá là phương thức phổ biến. Doanh nghiệp thao túng giá trong các giao dịch liên kết. Mục tiêu là chuyển lợi nhuận sang các quốc gia có thuế suất thấp hoặc thiên đường thuế. Điều này giảm nghĩa vụ thuế tại Việt Nam. Nhiều doanh nghiệp FDI báo lỗ liên tục. Tuy nhiên, họ vẫn mở rộng sản xuất kinh doanh. Điều này đặt ra nghi vấn về tính minh bạch của các giao dịch. Các thỏa thuận chuyển giao công nghệ, dịch vụ quản lý cũng bị lợi dụng. Khoản chi phí này thường bị thổi phồng. Việc này làm giảm thu nhập chịu thuế tại Việt Nam.

Quản lý giá chuyển giao đối mặt nhiều khó khăn. Hệ thống pháp luật hiện hành có những quy định về giao dịch liên kết. Nghị định 132/2020/NĐ-CP đã cải thiện khuôn khổ pháp lý. Tuy nhiên, việc áp dụng còn gặp vướng mắc. Cơ quan thuế thiếu dữ liệu so sánh đáng tin cậy. Thông tin về giao dịch nội bộ của các tập đoàn đa quốc gia rất phức tạp. Năng lực cán bộ thuế cần nâng cao. Kỹ năng phân tích giao dịch liên kết còn hạn chế. Việc thu thập và phân tích dữ liệu cần được cải thiện. Hợp tác quốc tế trong chia sẻ thông tin cũng rất quan trọng. Điều này giúp phát hiện hành vi tránh thuế xuyên quốc gia hiệu quả hơn.

Lợi dụng hiệp định tránh đánh thuế hai lần là một thách thức. Doanh nghiệp có thể thiết lập cấu trúc sở hữu phức tạp. Mục đích là hưởng ưu đãi thuế không chính đáng. Điều này dẫn đến tình trạng “mua sắm hiệp định” (treaty shopping). Các khoản thanh toán xuyên biên giới dễ bị lợi dụng. Sự phát triển của kinh tế số tạo ra lỗ hổng mới. Các dịch vụ số xuyên biên giới khó xác định cơ sở thuế. Doanh thu phát sinh tại Việt Nam có thể được ghi nhận ở nước ngoài. Việc này gây xói mòn cơ sở thuế. Các chính sách thuế cần thích ứng nhanh với mô hình kinh doanh mới.

Xói mòn cơ sở thuế là hiện tượng doanh nghiệp giảm thiểu nghĩa vụ thuế. Điều này đạt được thông qua các kẽ hở pháp lý. Mục tiêu là chuyển lợi nhuận từ quốc gia có thuế suất cao sang quốc gia có thuế suất thấp. Hiện tượng này đặc biệt phổ biến trong các doanh nghiệp FDI. Các doanh nghiệp này có cấu trúc tổ chức phức tạp. BEPS là từ viết tắt của Base Erosion and Profit Shifting. Đây là vấn đề toàn cầu. BEPS làm giảm nguồn thu ngân sách của nhiều quốc gia. Các yếu tố cấu thành bao gồm chuyển giá, lợi dụng nợ mỏng, và sử dụng các công cụ tài chính phức tạp. Chính sách thuế FDI đóng vai trò quan trọng. Cần có các biện pháp chống tránh thuế hiệu quả.

Mục tiêu chính của chống BEPS là bảo vệ nguồn thu ngân sách. Đảm bảo công bằng trong môi trường kinh doanh. Ngăn chặn các hành vi tránh thuế của doanh nghiệp FDI. Thúc đẩy môi trường đầu tư minh bạch. Công tác này cần sự phối hợp đa chiều. Nội dung chống BEPS bao gồm hoàn thiện khung pháp lý. Rà soát và sửa đổi các quy định về giá chuyển giao. Tăng cường năng lực quản lý thuế. Thực hiện trao đổi thông tin tự động. Hợp tác quốc tế là yếu tố then chốt. Việt Nam đã ban hành Nghị định 132/2020/NĐ-CP. Đây là bước tiến quan trọng.

Hiệu quả chống xói mòn cơ sở thuế chịu tác động bởi nhiều nhân tố. Khung pháp lý là yếu tố nền tảng. Luật thuế cần đủ mạnh mẽ và chi tiết. Năng lực của cơ quan quản lý thuế rất quan trọng. Cần có đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm. Sự phát triển công nghệ thông tin hỗ trợ công tác này. Việc ứng dụng công nghệ giúp phát hiện giao dịch đáng ngờ. Môi trường kinh doanh quốc tế cũng ảnh hưởng. Sự gia tăng các thiên đường thuế gây khó khăn. Yêu cầu hợp tác quốc tế ngày càng cao.

Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đóng vai trò tiên phong. Họ đã đưa ra Kế hoạch hành động BEPS. Kế hoạch này bao gồm 15 hành động cụ thể. Mục tiêu là giải quyết vấn đề xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận. Các hành động bao gồm tăng cường tính minh bạch. Hạn chế lạm dụng các hiệp định thuế. Các sáng kiến này thúc đẩy hợp tác thuế quốc tế. Nhiều quốc gia đã áp dụng các quy tắc BEPS. Điều này tạo ra một hệ thống thuế quốc tế công bằng hơn. Việt Nam cũng là thành viên của Diễn đàn hợp tác về BEPS. Quốc gia cần học hỏi từ các kinh nghiệm này.

Thuế tối thiểu toàn cầu là một sáng kiến quan trọng. Sáng kiến này thuộc trụ cột Hai của giải pháp BEPS 2.0. Mục tiêu là đảm bảo các tập đoàn đa quốc gia nộp thuế. Mức thuế tối thiểu là 15%. Điều này áp dụng cho các doanh nghiệp có doanh thu lớn. Việc áp dụng thuế tối thiểu toàn cầu có tác động lớn. Nó hạn chế mạnh mẽ động cơ chuyển lợi nhuận. Các thiên đường thuế sẽ mất đi sức hấp dẫn. Việt Nam đang nghiên cứu triển khai quy định này. Điều này ảnh hưởng đến chính sách ưu đãi FDI. Cần cân nhắc kỹ lưỡng để duy trì sức cạnh tranh.

Kinh nghiệm quốc tế cung cấp nhiều bài học quý giá. Cần tăng cường khung pháp lý về chống chuyển giá. Việc này dựa trên các tiêu chuẩn của OECD. Nghị định 132/2020/NĐ-CP là một bước tiến. Cần tiếp tục hoàn thiện. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là cấp thiết. Cán bộ thuế cần được đào tạo chuyên sâu. Kỹ năng kiểm tra, phân tích giao dịch liên kết. Tham gia tích cực vào các diễn đàn hợp tác quốc tế. Tăng cường trao đổi thông tin thuế xuyên biên giới. Điều này giúp Việt Nam đối phó hiệu quả hơn với BEPS.

Chính sách thuế cần tiếp tục được hoàn thiện. Điều này nhằm bịt các lỗ hổng. Sửa đổi, bổ sung các quy định về giao dịch liên kết. Cần phù hợp với thông lệ quốc tế và Kế hoạch hành động BEPS. Đặc biệt là các quy định về giới hạn lãi vay và kiểm soát các giao dịch vô hình. Nghiên cứu áp dụng quy định về thuế tối thiểu toàn cầu. Việt Nam cần có lộ trình rõ ràng. Điều này giúp duy trì môi trường đầu tư hấp dẫn. Đồng thời, bảo đảm công bằng và hiệu quả thu ngân sách. Luật Đầu tư và các văn bản pháp luật khác cũng cần rà soát. Chúng cần đồng bộ để chống tránh thuế.

Năng lực của cơ quan quản lý thuế phải được tăng cường. Điều này bao gồm đào tạo chuyên sâu cán bộ. Họ cần có kiến thức về kinh tế quốc tế và tài chính phức tạp. Kỹ năng kiểm tra giá chuyển giao cần được nâng cao. Đầu tư vào công nghệ thông tin là cần thiết. Hệ thống dữ liệu lớn giúp phân tích rủi ro. Việc này hỗ trợ phát hiện giao dịch liên kết đáng ngờ. Xây dựng cơ sở dữ liệu về các doanh nghiệp FDI. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc đánh giá và kiểm soát.

Hợp tác quốc tế là giải pháp không thể thiếu. Việt Nam cần tích cực tham gia các diễn đàn thuế quốc tế. Tham gia vào các thỏa thuận trao đổi thông tin tự động (AEOI). Điều này giúp thu thập dữ liệu về giao dịch xuyên biên giới. Thông tin từ các quốc gia khác rất quan trọng. Thực hiện các thỏa thuận trước về phương pháp xác định giá tính thuế (APA). APA giúp giảm tranh chấp thuế. Đồng thời, tăng cường sự chắc chắn cho doanh nghiệp. Điều này tạo thuận lợi cho việc quản lý và kiểm soát.

Chính sách thuế đóng vai trò trung tâm. Nó ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của doanh nghiệp FDI. Ưu đãi thuế thường được sử dụng để thu hút đầu tư. Tuy nhiên, các ưu đãi này có thể bị lạm dụng. Điều này dẫn đến xói mòn cơ sở thuế. Cần có sự cân bằng giữa thu hút đầu tư và bảo vệ nguồn thu. Chính sách thuế FDI cần minh bạch. Nó phải đảm bảo công bằng. Các quy định về chống tránh thuế cần rõ ràng. Điều này giúp ngăn chặn chuyển lợi nhuận.

Nghị định 132/2020/NĐ-CP là văn bản pháp lý quan trọng. Nó quy định về quản lý thuế đối với giao dịch liên kết. Nghị định này đã siết chặt các quy định về chuyển giá. Nó yêu cầu doanh nghiệp phải lập hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết. Nghị định cũng đưa ra giới hạn tỷ lệ chi phí lãi vay được trừ. Điều này giúp hạn chế tình trạng lợi dụng nợ mỏng. Việc triển khai Nghị định đã mang lại những kết quả tích cực ban đầu. Tuy nhiên, cần tiếp tục theo dõi và đánh giá hiệu quả. Các lỗ hổng tiềm ẩn cần được khắc phục kịp thời.

Bối cảnh kinh tế toàn cầu đang thay đổi. Xu hướng áp dụng thuế tối thiểu toàn cầu là rõ ràng. Điều này yêu cầu Việt Nam điều chỉnh chính sách ưu đãi thuế FDI. Các ưu đãi chỉ dựa vào thuế suất thấp sẽ kém hiệu quả. Cần chuyển hướng sang các yếu tố phi thuế. Ví dụ như cải thiện môi trường kinh doanh. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Đơn giản hóa thủ tục hành chính. Điều này giúp thu hút FDI chất lượng cao. Đồng thời, giảm thiểu rủi ro xói mòn cơ sở thuế.

Thuế tối thiểu toàn cầu là một phần của Trụ cột Hai. Trụ cột này thuộc sáng kiến BEPS 2.0 của OECD. Mục tiêu là đảm bảo các tập đoàn đa quốc gia nộp thuế. Mức thuế suất hiệu dụng tối thiểu là 15%. Quy định này áp dụng cho các doanh nghiệp có doanh thu hợp nhất từ 750 triệu Euro trở lên. Các quy tắc chính bao gồm Quy tắc bổ sung thuế nội địa đủ điều kiện (QDMTT). Quy tắc này cho phép quốc gia có doanh nghiệp đặt trụ sở chính thu phần thuế chênh lệch. Quy tắc bao gồm cả Quy tắc bù trừ thu nhập được đưa vào (IIR) và Quy tắc lợi nhuận chịu thuế thấp (UTPR).

Việt Nam đã sử dụng ưu đãi thuế để thu hút FDI. Thuế suất thấp là một lợi thế cạnh tranh. Thuế tối thiểu toàn cầu làm giảm hiệu quả của các ưu đãi này. Các doanh nghiệp lớn sẽ không được hưởng lợi nhiều từ thuế suất thấp tại Việt Nam. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải thay đổi chiến lược. Cần tập trung vào các yếu tố khác. Ví dụ như cơ sở hạ tầng tốt, nguồn nhân lực chất lượng. Cần tạo ra môi trường kinh doanh hấp dẫn. Điều này quan trọng hơn việc chỉ dựa vào ưu đãi thuế.

Việt Nam cần khẩn trương nghiên cứu cơ chế áp dụng. Có thể áp dụng QDMTT. Điều này giúp Việt Nam thu lại phần thuế bổ sung. Nếu không, các quốc gia khác sẽ thu phần thuế này. Cần xem xét lại các chính sách ưu đãi thuế hiện hành. Các chính sách này phải phù hợp với quy định mới. Cần đảm bảo hài hòa lợi ích của nhà đầu tư. Đồng thời, bảo vệ nguồn thu ngân sách nhà nước. Xây dựng một hệ thống chính sách thuế FDI bền vững.