Tái cơ cấu công nghiệp Hà Nội theo hướng phát triển bền vững - Luận án tiến sĩ

i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết quả khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Nghiên cứu sinh Đặng Thị Thu Giang ii LỜI CẢM ƠN Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Đinh Trọng Thịnh và TS.

Nguyễn Minh Phong hướng dẫn khoa học trong nhiều năm đã tận tình chỉ bảo, động viên, thúc đẩy niềm đam mê khoa học và giúp đỡ tác giả nghiên cứu, hoàn thiện luận án này. Tác giả cũng chân thành cảm ơn Viện Chiến lược phát triển, Học viện Tài chính, các Sở, ban ngành của Hà Nội đã nhiệt tình giúp đỡ, cung cấp tài liệu cho nghiên cứu sinh. Cảm ơn gia đình, bạn bè và các đồng nghiệp đã quan tâm động viên tạo mọi điều kiện để tác giả hoàn thành luận án của mình. Nghiên cứu sinh Đặng Thị Thu Giang iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG BIỂU. vii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ.

viii LỜI MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN TÁI CƠ CẤU CÔNG NGHIỆP HÀ NỘI THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG .1 Những công trình liên quan đến đề tài luận án .1 Nhóm công trình về lý thuyết tái cơ cấu và phát triển bền vững .2 Nhóm công trình về thực trạng tái cơ cấu công nghiệp Hà Nội .3 Nhóm công trình về kinh nghiệm và giải pháp tái cơ cấu công nghiệp 16 1.2 Các vấn đề đặt ra .1 Những vấn đề đã được nghiên cứu .2 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. 23 TIỂU KẾT CHƢƠNG 1. 24 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁI CƠ CẤU CÔNG NGHIỆP THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG.1 Khái niệm tái cơ cấu công nghiệp và phát triển bền vững .1 Khái niệm tái cơ cấu kinh tế .2 Tái cơ cấu công nghiệp .3 Phát triển bền vững .4 Tái cơ cấu công nghiệp theo hướng phát triển bền vững .2 Những nhân tố tác động đến tái cơ cấu công nghiệp theo hướng phát triển bền vững .1 Cơ chế, chính sách và môi trường.2 Thị trường và nhu cầu tiêu dùng của xã hội.3 Yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất .4 Xu thế toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế .5 Sự phát triển của các ngành có liên quan .6 Sự phát triển của hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội .3 Tiêu chí đánh giá quá trình tái cơ cấu công nghiệp theo hướng phát triển bền vững .1 Nền tảng phát triển công nghiệp .2 Sự đóng góp của công nghiệp cho phát triển kinh tế .3 Hệ quả xã hội từ phát triển công nghiệp .4 Những kinh nghiệm về tái cơ cấu công nghiệp theo hướng phát triển bền vững .1 Lựa chọn ngành công nghiệp ưu tiên .2 Thiết lập các mục tiêu của công nghiệp hướng tới bền vững.

61 TIỂU KẾT CHƢƠNG 2. 63 CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG TÁI CƠ CẤU CÔNG NGHIỆP HÀ NỘI THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG.1 Sơ lược đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội Thủ đô và lịch sử ngành công nghiệp Hà Nội .1 Đặc điểm tự nhiên kinh tế và xã hội Hà Nội .2 Sơ lược lịch sử hình thành ngành công nghiệp Hà Nội .2 Tổng quan chung về thực trạng phát triển công nghiệp Hà Nội giai đoạn 2010-2016. Tốc độ tăng trưởng kinh tế công nghiệp Hà Nội .2 Thực trạng lao động trong công nghiệp .3 Thực trạng vốn đầu tư trong công nghiệp .4 Thực trạng trình độ công nghệ trong công nghiệp .3 Thực trạng cơ cấu công nghiệp Hà Nội giai đoạn 2010-2016 .1 Cơ cấu công nghiệp phân theo ngành kinh tế .2 Cơ cấu công nghiệp Hà Nội phân theo thành phần kinh tế .3 Cơ cấu công nghiệp Hà Nội phân theo vùng kinh tế .4 Đánh giá thực trạng quá trình tái cơ cấu công nghiệp Hà Nội theo hướng phát triển bền vững .1 Những kết quả đạt được .2 Những hạn chế .5 Nguyên nhân của những hạn chế. 105 TIỂU KẾT CHƢƠNG 3.

110 CHƢƠNG 4: PHƢƠNG HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY TÁI CƠ CẤU CÔNG NGHIỆP HÀ NỘI THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG .1 Bối cảnh phát triển và các chính sách công nghiệp của Việt Nam trong thời gian qua có ảnh hưởng đến tái cơ cấu công nghiệp của Hà Nội .2 Các quan điểm và mục tiêu của Thành phố về tái cơ cấu công nghiệp Hà Nội theo hướng phát triển bền vững .1 Quan điểm về tái cơ cấu công nghiệp Hà Nội theo hướng phát triển bền vững .2 Mục tiêu cụ thể tái cơ cấu công nghiệp Hà Nội theo hướng phát triển bền vững .3 Một số giải pháp thúc đẩy tái cơ cấu công nghiệp Hà Nội theo hướng phát triển bền vững.1 Nhóm giải pháp về chính sách thực hiện tái cơ cấu công nghiệp .2 Nhóm giải pháp về kinh tế kỹ thuật nhằm tái cơ cấu công nghiệp .3 Nhóm giải pháp về thị trường sản phẩm công nghiệp .4 Nhóm giải pháp hướng tới bảo vệ môi trường. 142 TIỂU KẾT CHƢƠNG 4. 149 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 vi DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Diễn giải 1 APEC Asia Pacific Economic Cooperation Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu Á- Thái bình dương 2 BVMT Bảo vệ môi trường 3 CCKT Cơ cấu kinh tế 4 CCCN Cơ cấu công nghiệp 5 CNH, HĐH Công nghiệp hóa, Hiện đại hóa 6 CCN Cụm công nghiệp 7 FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài 8 ĐBSH Đồng bằng sông hồng 9 GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội 10 GPMB Giải phóng mặt bằng 11 ISO International Organisation for Standardisation Tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc tế 12 KH&CN Khoa học và công nghệ 13 KCN Khu công nghiệp 14 KTXH Kinh tế xã hội 15 LLLĐ Lực lượng lao động 16 LLSX Lực lượng sản xuất 17 ONMT Ô nhiễm môi trường 18 PTBV Phát triển bền vững 19 SPCNCL Sản phẩm công nghệ chủ lực 20 TCC Tái cơ cấu 21 TCCCN Tái cơ cấu công nghiệp 22 TCCKT Tái cơ cấu kinh tế 23 WTO World Trade Organization Tổ chức thương mại thế giới 24 WB World bank Ngân hàng thế giới vii DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.1 Tiêu chí đánh giá quá trình TCCCN theo hướng PTBV .1 Các tiêu chí cơ bản về cơ sở hạ tầng Hà Nội .2 Chỉ số sản xuất công nghiệp của Hà Nội so với cả nước giai đoạn 2011- 2016 .3 Tỷ trọng các ngành dịch vụ, công nghiệp xây dựng, nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản trong GDP giai đoạn 2010-2016 .4 So sánh tốc độ tăng trưởng công nghiệp và kinh tế của Hà Nội với cả nước giai đoạn 2009-2016 .5 Tỷ trọng trong tổng đầu tư và tốc độ tăng vốn công nghiệp của Hà Nội giai đoạn 2010-2015 .6 Vốn sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp công nghiệp và tỷ trọng giai đoạn 2010-2016 .7 Giá trị sản xuất công nghiệp Hà Nội và tỷ trọng theo giá hiện hành giai đoạn 2010-2016 phân theo ngành kinh tế .8 Số cơ sở sản xuất công nghiệp và tỷ trọng trên địa bàn phân theo ngành kinh tế giai đoạn 2010-2016 .9 Số lao động công nghiệp và tỷ trọng trên địa bàn phân theo ngành kinh tế giai đoạn 2010- 2016 .10 Giá trị sản xuất công nghiệp Hà Nội và tỷ trọng theo giá hiện hành phân theo thành phần kinh tế giai đoạn 2010- 2016 .11 Số cơ sở sản xuất công nghiệp Hà Nội và tỷ trọng phân theo thành phần kinh tế giai đoạn 2010- 2016 .12 Số lao động công nghiệp và tỷ trọng trên địa bàn phân theo thành phần kinh tế giai đoạn 2010- 2016 .13 Hiện trạng các KCN Hà Nội .14 Tải lượng ô nhiễm trong nước thải công nghiệp từ các KCN/CNN Thành phố Hà Nội, 2020.

104 viii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1 Tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề của cả nước và một số địa phương năm 2010 và năm 2015 .2 Tỷ trọng lao động trong ngành công nghiệp xây dựng năm 2015.3 Thay đổi về mức độ sử dụng lao động công nghiệp theo mức độ công nghệ .4 Số cơ sở sản xuất công nghiệp ngoài khu vực Nhà nước trên địa bàn một số quận nội đô của Hà Nội thời kỳ 2010-2015. 86 1 LỜI MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài Thành công của cải cách kinh tế và hội nhập của nước ta trong hơn 30 năm qua đã được thừa nhận một cách rộng rãi ở cả trong và ngoài nước đặc biệt là lĩnh vực công nghiệp và Hà Nội cũng không nằm ngoài xu thế đó. Thực tiễn sau 5 năm (2011 -2015), Việt Nam đã triển khai thực hiện đề án cơ cấu lại tổng thể nền kinh tế gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng kết hợp giữa chiều rộng và chiều sâu, chú trọng chiều sâu, nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh thì CCKT đã có sự chuyển dịch theo hướng tích cực, tỉ trọng công nghiệp và dịch vụ trong GDP tăng từ 79,9% năm 2011 lên 82,6% vào năm 2015; tỉ trọng nông nghiệp giảm từ 20,1% xuống còn 17,4%. Tỉ trọng lao động nông nghiệp trong tổng lao động xã hội giảm, còn 44,3%”.

Hòa nhịp với cả nước, trong 5 năm qua Hà Nội cũng từng bước thực hiện quá trình TCCKT nói chung và TCCCN nói riêng. Với lợi thế là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học kỹ thuật của cả nước, là đầu mối giao lưu thương mại trong nước và quốc tế, cùng với việc mở rộng địa giới hành chính (7,2 triệu dân trên tổng diện tích đất tự nhiên là 3.328 km2), Hà Nội đã và đang đạt được nhiều thành tựu đáng kể, đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế, huy động các nguồn lực xã hội vào sản xuất kinh doanh, tạo thêm nhiều việc làm, cải thiện đời sống nhân dân, tăng ngân sách nhà nước, chuyển dịch CCKT theo hướng CNH, HĐH góp phần giữ vững ổn định KTXH. Công nghiệp đóng góp không nhỏ vào tăng trưởng GDP của Thành phố nói riêng và cả nước nói chung. Bên cạnh những thành công, nền công nghiệp nước ta nói chung và Hà Nội nói riêng đang phải đối mặt với không ít khó khăn và thách thức.

Những đặc điểm yếu kém của cơ cấu kinh tế hiện hành bao gồm: 2 - Tăng trưởng theo chiều rộng: động lực tăng trưởng tốc độ cao phụ thuộc vào gia tăng vốn đầu tư và gia tăng số lượng lao động. Tỷ lệ đầu tư toàn xã hội quá lớn (trong nhiều năm là 40% - 42% GDP). Đồng thời, đóng góp của nhân tố năng suất tổng hợp cho tăng trưởng giảm rất nhanh (từ gần 40% vào năm 2000 xuống 18% năm 2010 và khoảng 14% năm 2016).