Luận án phát triển thương mại bền vững tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC THƢƠNG MẠI LÊ NGUYỄN DIỆU ANH PHÁT TRIỂN THƢƠNG MẠI THEO HƢỚNG BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Hà Nội, Năm 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC THƢƠNG MẠI Lê Nguyễn Diệu Anh PHÁT TRIỂN THƢƠNG MẠI THEO HƢỚNG BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ Chuyên ngành: Quản lý kinh tế Mã số: 934. 10 Luận án tiến sĩ kinh tế Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1.TS Hà Văn Sự 2. TS Phạm Thuý Hồng Hà Nội, năm 2020 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án ―Phát triển thƣơng mại theo hƣớng bền vững ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế‖ là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi. Các số liệu và trích dẫn trong luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng.

Tác giả luận án Lê Nguyễn Diệu Anh ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT .v DANH MỤC HÌNH VẼ. viii PHẦN MỞ ĐẦU. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN THƢƠNG MẠI THEO HƢỚNG BỀN VỮNG TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ.

BẢN CHẤT VÀ SỰ CẦN THIẾT CỦA PHÁT TRIỂN THƢƠNG MẠI THEO HƢỚNG BỀN VỮNG TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ CỦA CÁC QUỐC GIA HIỆN NAY. Một số vấn đề cơ bản về phát triển và phát triển bền vững. Bản chất của phát triển thƣơng mại theo hƣớng phát triển bền vững. Sự cần thiết của phát triển thƣơng mại theo hƣớng bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế của các quốc gia hiện nay.

NỘI DUNG VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN THƢƠNG MẠI THEO HƢỚNG BỀN VỮNG CỦA CÁC QUỐC GIA TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ. Nội dung và các tiêu chí phản ánh sự phát triển thƣơng mại theo hƣớng bền vững của các quốc gia trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Những nhân tố ảnh hƣởng đến phát triển thƣơng mại theo hƣớng bền vững của một quốc gia trong bối cảnh hội nhập quốc tế. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VÀ BÀI HỌC RÚT RA CHO VIỆT NAM ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN THƢƠNG MẠI THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG.

Kinh nghiệm của một số quốc gia. Bài học rút ra cho Việt Nam. PHÂN TÍCH VÀ ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN THƢƠNG MẠI THEO HƢỚNG BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ HIỆN NAY. MỘT SỐ KHÁI QUÁT VỀ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN THƢƠNG MẠI VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ.

Khái quát về quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam. Thực trạng phát triển thƣơng mại trong bối cảnh hội nhập quốc tế của Việt Nam 71 2. PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN THƢƠNG MẠI THEO HƢỚNG BỀN VỮNG TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM 76 2.1 Thực trạng phát triển quy mô thƣơng mại theo hƣớng bền vững .2 Thực trạng phát triển cơ cấu thƣơng mại theo hƣớng bền vững .3 Thực trạng phát triển chất lƣợng thƣơng mại theo hƣớng bền vững .4 Thực trạng chính sách phát triển thƣơng mại theo hƣớng bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế của Việt Nam.5 Phân tích kết quả tác động của các nhân tố ảnh hƣởng đến phát triển thƣơng mại theo hƣớng bền vững ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế. ĐÁNH GIÁ CHUNG THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN THƢƠNG MẠI THEO HƢỚNG BỀN VỮNG TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM THỜI GIAN VỪA QUA.

Những thành công và hạn chế về thực trạng phát triển thƣơng mại theo hƣớng bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế của Việt Nam thời gian vừa qua 124 2. Nguyên nhân của những hạn chế về phát triển thƣơng mại theo hƣớng bền vững ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế. NHỮNG QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM PHÁT TRIỂN THƢƠNG MẠI THEO HƢỚNG BỀN VỮNG TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2025 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO. MỘT SỐ QUAN ĐIỂM VÀ ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN THƢƠNG MẠI THEO HƢỚNG BỀN VỮNG TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2025 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO.

Một số dự báo về phát triển thƣơng mại trong bối cảnh hội nhập quốc tế của Việt Nam đến năm 2025 và những năm tiếp theo. Những quan điểm và mục tiêu chủ yếu phát triển thƣơng mại theo hƣớng bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế của Việt Nam đến năm 2025 và những năm tiếp theo. Những định hƣớng căn bản nhằm phát triển thƣơng mại theo hƣớng bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế của Việt Nam đến năm 2025 và những năm tiếp theo 144 iv 3.2 MỘT SỐ GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM PHÁT TRIỂN THƢƠNG MẠI THEO HƢỚNG BỀN VỮNG TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2025 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO .1 Nhóm giải pháp chung về phát triển thƣơng mại theo hƣớng bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Nhóm giải pháp phát triển bền vững thƣơng mại nội địa.

Nhóm giải pháp phát triển bền vững thƣơng mại xuất nhập khẩu .171 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .173 TÀI LIỆU THAM KHẢO .179 v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt AFTA ASEAN Free Trade Area Khu vực mậu dịch tự do ASEAN ASEAN Association of Southeast Asian Hiệp hội các Quốc gia Đông Nations Nam Á GDP Gross Domestic product Tổng sản phẩm quốc nội IISD International Institute for Viện Quốc tế về Phát triển Sustainable Development bền vững LDC Least Developed Country Nƣớc kém phát triển nhất SIA Sustainability Impact Assessments Đánh giá tác động bền vững thƣơng mại SIDS Small Island Developing states Quốc đảo nhỏ đang phát triển SVE Small Vulnerable Economic Nền kinh tế nhỏ và dễ bị tổn thƣơng UNCTAD United Nations Conference on Hội nghị Liên Hiệp Quốc về Trade and Development Thƣơng mại và Phát triển UNEP United Nations Environment Chƣơng trình Môi trƣờng Programme Liên Hiệp Quốc UNIDO United Nations Industrial Tổ chức Phát triển Công Development Organization nghiệp Liên Hiệp Quốc WB World Bank Ngân hàng Thế giới WCED World Commission for Ủy ban Môi trƣờng và Phát Environment and Development triển Thế giới WTO World Trade Organization Tổ chức Thƣơng mại Thế giới ASEM The Asia-Europe Meeting Diễn đàn hợp tác Á - Âu APEC Asia-Pacific Economic Diễn đàn hợp tác kinh tế Cooperation Châu Á – Thái Bình Dƣơng FTA Free trade agreement Hiệp định Thƣơng mại tự do OECD Organization for Economic Tổ chức hợp tác và phát triển Cooperation and Development kinh tế vi MDG Millennium Development Goals Mục tiêu thiên niên kỷ IUCN International Union Liên minh bảo tồn thiên nhiên for Conservation of Nature and quốc tế Natural Resources FDI Foreign Direct Investment Đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài GATT General Agreement on Tariffs and Hiệp ƣớc chung về thuế quan Trade và mậu dịch TBT Technical Barriers to Trade Hàng rào kỹ thuật vii DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.1 Tỷ lệ nội địa hoá hàng xuất khẩu 85 Bảng 2.2 Tổng hợp các vụ kiện liên quan đến biện pháp phòng vệ 107 thƣơng mại Việt Nam đến 31/12/2019 Bảng 2.3 Tổng hợp biến, thang đo và nguồn số liệu cho cácu biến 113 trong mô hình nghiên cứu viii DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 1.1 Công thức phát triển kinh tế 22 Hình 1.2 Mô hình ba vòng tròn giao nhau 25 Hình 1.3 Mô hình tam giác 25 Hình 1.4 Mô hình bốn cực 26 Hình 1.5 Mô hình quả trứng 26 Hình 1.6 Mô hình ba hình tròn đồng tâm 26 Hình 1.7 Mô hình cân bằng bền vững hai tầng 27 Hình 2.1 Tăng trƣởng GDP của Việt Nam so sánh với các nƣớc 68 Hình 2.2 Kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hoá của Việt Nam so với 72 một số nƣớc trong khối ASEAN năm 2019 Hình 2.3 Tốc độ tăng trƣởng xuất khẩu, nhập khẩu Việt Nam 73 Hình 2.4 Tổng mức luân chuyển hàng hoá bán buôn bán lẻ 75 Hình 2.5 Cán cân thƣơng mại Việt Nam giai đoạn 2000 - 2018 77 Hình 2.6 Cơ cấu hàng hoá xuất khẩu của Việt Nam theo nhóm hàng 78 giai đoạn 1995 - 2019 Hình 2.7 Cơ cấu hàng hoá nhập khẩu của Việt Nam theo nhóm 79 hàng giai đoạn 1995 - 2019 Hình 2.8 Cơ cấu hàng xuất khẩu theo tiêu chuẩn ngoại thƣơng 81 Hình 2.9 Cơ cấu hàng nhập khẩu theo tiêu chuẩn ngoại thƣơng 81 Hình 2.10 Chuỗi giá trị toàn cầu 84 Hình 2.11 Đóng góp thƣơng mại trong GDP của Việt Nam giai đoạn 86 1995 - 2019 Hình 2.12 Đóng góp của các thành phần kinh tế vào cán cân thƣơng 86 mại Hình 2.13 Xuất khẩu tài nguyên Việt Nam giai đoạn 1995 - 2019 87 Hình 2.14 Mối tƣơng quan giữa sản lƣợng gỗ khai thác và diện tích 88 rừng tự nhiên giai đoạn 1995 - 2019 Hình 2.15 Lƣợng khí thải CO2 bình quân đầu ngƣời của Việt Nam 89 và các quốc gia Hình 2.16 Tốc độ tăng lƣợng khí thải CO2 của Việt Nam và các 90 ix quốc gia Hình 2.17 Cơ cấu lao động thƣơng mại Việt Nam 91 Hình 2.18 Thu nhập bình quân lao động thƣơng mại trong khu vực 93 Nhà nƣớc Hình 3.1 Dự báo tổng mức bán lẻ hàng hoá và doanh thu dịch vụ 129 tiêu dùng 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết nghiên cứu của luận án Toàn cầu hoá đang trở thành một xu thế của các quốc gia trên thế giới. Tham gia toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế mang lại nhiều lợi ích cho các quốc gia nhƣ phát triển xuất nhập khẩu, mở rộng thị trƣờng, góp phần thúc đẩy lực lƣợng sản xuất …. Tuy nhiên, những tác động tiêu cực của nó đến hầu hết mọi mặt của đời sống kinh tế, xã hội, môi trƣờng cũng không nhỏ, đặc biệt đối với các nƣớc đang và kém phát triển.

Hội nhập quốc tế góp phần thúc đẩy xuất khẩu, đặc biệt là xuất khẩu nguyên liệu thô và hàng sơ chế, dẫn đến việc cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên nhiên và huỷ hoại môi trƣờng nghiêm trọng. Những cảnh báo về một sự phát triển không bền vững đang là thách thức đối với các quốc gia tham gia vào hội nhập quốc tế. Phát triển bền vững là quá trình thế hệ hôm nay phát triển mà không làm phƣơng hại đến thế hệ tƣơng lai. Với quan niệm đó, phát triển bền vững đòi hỏi sự phối hợp, lồng ghép ba vấn đề cơ bản: Tăng trƣởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trƣờng.

Trong quá trình hội nhập quốc tế, thƣơng mại đã trở thành lĩnh vực tiên phong, quan hệ thƣơng mại đi trƣớc mở đƣờng cho quan hệ ngoại giao chính thức giữa các quốc gia. Là một ngành của nền kinh tế quốc dân, thƣơng mại có vai trò quan trọng trong nền kinh tế.