Luận án TS Lịch sử: Chuyển biến kinh tế tỉnh Vĩnh Yên từ 1890 đến 1945 - Trần Xuân Hùng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------------------------------- TRẦN XUÂN HÙNG CHUYỂN BIẾN KINH TẾ TỈNH VĨNH YÊN TỪ NĂM 1890 ĐẾN NĂM 1945 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Hà Nội - 2026 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------------------------------- TRẦN XUÂN HÙNG CHUYỂN BIẾN KINH TẾ TỈNH VĨNH YÊN TỪ NĂM 1890 ĐẾN NĂM 1945 Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 9229010.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS NGND Nguyễn Văn Khánh 2. TS Trương Thị Bích Hạnh Hà Nội - 2026 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án Tiến sĩ Lịch sử Việt Nam với đề tài “Chuyển biến kinh tế tỉnh Vĩnh Yên từ năm 1890 đến năm 1945” là công trình nghiên cứu độc lập do cá nhân tôi thực hiện. Các số liệu, kết quả trình bày trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác. Các tài liệu tham khảo, trích dẫn đều được thực hiện đúng quy định về sở hữu trí tuệ.

Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm trước pháp luật về tính trung thực và nội dung của công trình nghiên cứu này. Hà Nội, ngày 30 tháng 3 năm 2026 Nghiên cứu sinh Trần Xuân Hùng LỜI CẢM ƠN Luận án “Chuyển biến kinh tế tỉnh Vĩnh Yên từ năm 1890 đến năm 1945” là kết quả của một quá trình nghiên cứu khoa học nghiêm túc, với sự hỗ trợ, dìu dắt và động viên quý báu của nhiều tập thể, cá nhân. Trước hết, tôi xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS. Nguyễn Văn Khánh và TS.

Trương Thị Bích Hạnh đã hướng dẫn, khai mở và dành trọn tâm huyết để chỉ dẫn, định hướng cho tôi trong nghiên cứu. Đây là nền tảng tri thức và phương pháp luận vững chắc để tôi có thể hoàn thành công trình này. Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn các Thầy, Cô trong Khoa Lịch sử và Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) với những bài giảng sâu sắc, chuyên sâu đã bồi đắp cho tôi nền tảng kiến thức chuyên ngành và niềm say mê khoa học trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các đồng nghiệp tại Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn và tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội).

Sự chia sẻ, hỗ trợ về chuyên môn, cùng sự cảm thông, tạo điều kiện thuận lợi về thời gian và công việc của mọi người là nguồn động lực quan trọng giúp tôi tập trung cho hoạt động nghiên cứu. Nghiên cứu này không thể thực hiện nếu thiếu nguồn tư liệu. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới các cán bộ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội, Thư viện Viện Sử học, Thư viện tỉnh Vĩnh Phúc (nay là Thư viện tỉnh Phú Thọ cơ sở 2), Kho Tư liệu thuộc Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cùng nhiều tổ chức, cá nhân. Sau cùng, tôi xin dành lời cảm ơn đến gia đình, những người đã luôn bên tôi trong suốt chặng đường dài.

Đặc biệt, tôi muốn gửi lời tri ân tới vợ tôi - ThS. Nguyễn Thúy Hiền (Viện Trần Nhân Tông, Đại học Quốc gia Hà Nội) đã luôn cổ vũ, động viên, hỗ trợ tôi về mặt tinh thần và khoa học để tôi đủ sức hoàn thiện được nghiên cứu này! Nghiên cứu sinh Trần Xuân Hùng MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC 1 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT 4 DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH ẢNH 5 MỞ ĐẦU 8 1. Lý do chọn đề tài 8 2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 10 3.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11 4. Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu 13 5. Đóng góp của luận án 17 6. Bố cục của luận án 18 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN 19 ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.

Các nghiên cứu về tình hình kinh tế Việt Nam và Bắc Kỳ cuối thế kỷ XIX, 19 đầu thế kỷ XX 1. Các công trình của tác giả nước ngoài 19 1. Các công trình của tác giả Việt Nam 24 1. Các nghiên cứu về tình hình kinh tế - xã hội tỉnh Vĩnh Yên 31 thời Pháp thuộc 1.

Kết quả đạt được và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu 35 1. Kết quả đạt được 35 1. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu 35 Tiểu kết chương 1 36 CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT TỈNH VĨNH YÊN THỜI PHÁP THUỘC VÀ 38 TÌNH HÌNH KINH TẾ VĨNH YÊN ĐẾN NĂM 1890 2. Sự ra đời tỉnh Vĩnh Yên 38 2.

Tên gọi và địa giới hành chính 38 2. Tổ chức bộ máy chính quyền 41 2. Điều kiện tự nhiên và dân cư 47 2. Điều kiện tự nhiên 47 2.

Đặc điểm dân cư 54 1 2. Tình hình kinh tế Vĩnh Yên từ giữa thế kỷ XIX đến năm 1890 58 2. Thủ công nghiệp, thương nghiệp 60 Tiểu kết chương 2 65 CHƯƠNG 3: NHỮNG CHUYỂN BIẾN BƯỚC ĐẦU TRONG KINH TẾ 67 TỈNH VĨNH YÊN TỪ NĂM 1890 ĐẾN NĂM 1918 3. Bối cảnh lịch sử và chính sách khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực 67 dân Pháp 3.

Bối cảnh lịch sử 67 3. Chính sách khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp 69 3. Các ngành kinh tế truyền thống 73 3. Thủ công nghiệp 87 3.

Thương nghiệp 92 3. Sự xuất hiện một số yếu tố kinh tế mới 104 3. Dịch vụ nghỉ dưỡng 104 3. Các công trình công chính 110 Tiểu kết chương 3 118 CHƯƠNG 4: KINH TẾ TỈNH VĨNH YÊN GIAI ĐOẠN 1919-1945 120 4.

Bối cảnh lịch sử mới và chính sách khai thác thuộc địa lần thứ hai 120 của thực dân Pháp 4. Bối cảnh lịch sử mới 120 4. Chính sách khai thác thuộc địa lần thứ hai của thực dân Pháp 123 4. Những chuyển biến trong nông nghiệp 127 4.

Ứng dụng khoa học kỹ thuật trong sản xuất 127 4. Đa dạng cơ cấu giống cây trồng 132 4. Thay đổi trong sở hữu và hoạt động canh tác của các đồn điền 138 4. Biến chuyển trong cơ cấu vật nuôi 142 4.

Tình hình thủ công nghiệp 146 4. Những biến đổi trong các nghề thủ công truyền thống 150 4. Sự xuất hiện một số ngành nghề thủ công mới 157 4. Một số chuyển biến trong thương nghiệp 161 4.

Mạng lưới chợ 161 4. Tình hình buôn bán trong tỉnh 164 2 4. Tình hình buôn bán ngoài tỉnh 168 4. Sự mở rộng của các ngành kinh tế mới 174 4.

Dịch vụ du lịch và nghỉ dưỡng 174 4. Sự mở rộng các công trình công chính 181 4. Hệ thống ngân hàng và quỹ tín dụng nông nghiệp 184 Tiểu kết chương 4 187 CHƯƠNG 5: ĐẶC ĐIỂM VÀ TÁC ĐỘNG CỦA CHUYỂN BIẾN 189 KINH TẾ TỈNH VĨNH YÊN THỜI PHÁP THUỘC 5. Đặc điểm của nền kinh tế 189 5.

Nền kinh tế chịu tác động sâu sắc của chính sách khai thác thuộc địa 189 5. Các ngành kinh tế thế mạnh được đầu tư và hiện đại hóa 190 5. Kinh tế truyền thống chuyển dịch mạnh theo hướng hiện đại 294 5. Nền kinh tế bị phá vỡ và phát triển theo hướng phụ trợ 199 5.

Quá trình hiện đại hóa nền kinh tế còn chậm và có nhiều hạn chế 204 5. Tác động của chuyển biến kinh tế đối với văn hóa và xã hội Vĩnh Yên 206 5. Biến đổi và phân hóa xã hội 207 5. Những chuyển biến trong văn hóa và giáo dục 221 Tiểu kết chương 5 229 KẾT LUẬN 231 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN 237 ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO 238 PHỤ LỤC 260 3 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Direction de l’Agriculture, des Forêts et du DAFCI Commerce de l’Indochine Nha Nông - Lâm - Thương mại Đông Dương Sở Địa chính Bắc Kỳ (Service du Cadastre du ĐCBK (SCT) Tonkin) đồng bạc ($) Đồng bạc Đông Dương Gouvernement général de l’Indochine GGI Phủ Toàn quyền Đông Dương ha Hécta km Kilômét m Mét NXB Nhà xuất bản Résidence Supérieure au Tonkin RST Phông Phủ Thống sứ Bắc Kỳ tr Trang TTLTQG I Trung tâm Lưu trữ quốc gia I 4 DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH ẢNH 1.

Danh mục bảng Tên bảng Trang Bảng 2.1: Danh sách Công sứ Vĩnh Yên giai đoạn 1899-1931 45 Bảng 2.2: Nhiệt độ không khí trung bình trong một số năm tại trạm quan 50 trắc của Hà Nội Bảng 2.3: Chiều dài đê sông trên địa bàn Vĩnh Yên thời nhà Nguyễn 59 Bảng 2.4: Một số chợ, quán lớn ở tỉnh Sơn Tây nửa đầu thế kỷ XIX 61 Bảng 2.5: Một số thổ sản tiêu biểu ở tỉnh Sơn Tây nửa đầu thế kỷ XIX 64 Bảng 3.1: Hoạt động trồng trọt tại tỉnh Vĩnh Yên tháng 4/1909 77 Bảng 3.2: Các chợ tại tỉnh Vĩnh Yên năm 1913 96 Bảng 3.3: Giá bán một số mặt hàng tại Vĩnh Yên giai đoạn 1901-1910 101 Bảng 3.4: Nhiệt độ tại Paris, Nice, Tam Đảo, Đà Lạt, Sapa, Hà Nội và Sài 106 Gòn trong một số năm đầu thế kỷ XX Bảng 3.5: Chi phí xây dựng tuyến đường từ tỉnh lỵ Vĩnh Yên lên Tam Đảo 116 Bảng 4.1: Một số giống cây mới được trồng tại tỉnh Vĩnh Yên năm 1941 133 Bảng 4.2: Giá bán một số mặt hàng nông sản giai đoạn 1932-1939 164 Bảng 4.3: Doanh thu từ một số nghề thủ công ở tỉnh Vĩnh Yên giai đoạn 167 1933-1939 Bảng 4.4: Sản lượng tiêu thụ trong nước và xuất khẩu một số mặt hàng của 169 tỉnh Vĩnh Yên giai đoạn 1933-1936 Bảng 5.1: Thành phần tộc người tại tỉnh Vĩnh Yên năm 1938 208 Bảng 5.2: Phân loại và tính thuế nhà ở khu vực đô thị của tỉnh Vĩnh Yên 211 năm 1913 5 2. Danh mục biểu đồ Tên biểu đồ Trang Biểu đồ 2.1: Nhiệt độ không khí trung bình trong một số năm tại 50 trạm quan trắc của tỉnh Vĩnh Phúc Biểu đồ 2.2: Tăng trưởng dân số Bắc Kỳ và Vĩnh Yên giai đoạn 1921-1936 56 Biểu đồ 3.1: Cơ cấu vốn đầu tư của tư bản Pháp ở Đông Dương 70 (1888-1918) Biểu đồ 4.1: Tình hình phân bố vốn đầu tư giữa các ngành kinh tế ở 124 Việt Nam thời kỳ 1859-1939 Biểu đồ 4.2: Vốn phát hành của các công ty Đông Dương giai đoạn 124 1924-1930 Biểu đồ 4.3: Diện tích canh tác một số loại cây trồng tại tỉnh Vĩnh Yên giai 136 đoạn 1909-1939 Biểu đồ 4.4: Số lượng điền chủ và diện tích đồn điền tại Vĩnh Yên 139 giai đoạn 1929-1937 Biểu đồ 4.5: Khối lượng tiêu thụ trong nước và xuất khẩu một số mặt hàng 170 ở Vĩnh Yên giai đoạn 1935-1939 Biểu đồ 4.