Luận án tiến sĩ Đinh Văn Trung: Vai trò nhà nước trong tái cơ cấu kinh tế Việt Nam

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH ĐINH VĂN TRUNG VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG TÁI CƠ CẤU NỀN KINH TẾ Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ CHÍNH TRỊ HÀ NỘI - 2018 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH ĐINH VĂN TRUNG VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG TÁI CƠ CẤU NỀN KINH TẾ Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ CHÍNH TRỊ Mã số: 62.02 Người hướng dẫn khoa học: PGS. LÊ QUỐC LÝ HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án với đề tài "Vai trò của Nhà nước trong tái cơ cấu nền kinh tế ở Việt Nam" là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Những tài liệu tham khảo, số liệu, thông tin được sử dụng trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng, được trích dẫn theo đúng quy định. Tác giả luận án Đinh Văn Trung MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG TÁI CƠ CẤU NỀN KINH TẾ 7 1.

Công trình nghiên cứu ở nước ngoài 7 1. Công trình nghiên cứu ở trong nước 16 1. Tổng quan kết quả nghiên cứu của các công trình và khoảng trống luận án cần tiếp tục nghiên cứu 22 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG TÁI CƠ CẤU NỀN KINH TẾ 25 2. Khái niệm cơ cấu nền kinh tế và tái cơ cấu nền kinh tế 25 2.

Nội dung vai trò nhà nước trong tái cơ cấu nền kinh tế và tiêu chí đánh giá 32 2. Sự cần thiết và những nhân tố ảnh hưởng đến vai trò của nhà nước trong tái cơ cấu nền kinh tế 43 2. Kinh nghiệm của một số quốc gia về thực hiện vai trò nhà nước trong tái cơ cấu nền kinh tế và bài học cho Việt Nam 52 Chương 3: THỰC TRẠNG VAI TRÒ NHÀ NƯỚC TRONG TÁI CƠ CẤU NỀN KINH TẾ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2011 - 2017 66 3. Tái cơ cấu nền kinh tế Việt Nam giai đoạn 2011-2017 66 3.

Thực trạng vai trò của nhà nước trong tái cơ cấu nền kinh tế Việt Nam giai đoạn 2011-2017 89 Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP PHÁT HUY VAI TRÒ NHÀ NƯỚC TRONG TÁI CƠ CẤU NỀN KINH TẾ Ở VIỆT NAM 107 4. Bối cảnh thực hiện tái cơ cấu nền kinh tế Việt Nam hiện nay 107 4. Phương hướng phát huy vai trò nhà nước trong tái cơ cấu nền kinh tế Việt Nam 109 4. Giải pháp phát huy vai trò của nhà nước trong tái cơ cấu nền kinh tế Việt Nam hiện nay và những năm tiếp theo 115 KẾT LUẬN 150 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢI ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 152 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 153 DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH Trang Bảng 3.1: So sánh tốc độ tăng trưởng kinh tế Việt Nam qua các năm 68 Bảng 3.2: Tỷ trọng lĩnh vực kinh tế trong GDP 69 Bảng 3.3: Thâm hụt ngân sách và nợ công 79 Bảng 3.4: Năng suất lao động của một số quốc gia 80 Hình 3.1: Tăng trưởng GDP giai đoạn 2010 - 2017 68 Hình 3.2: Tỷ lệ lạm phát của nền kinh tế Việt Nam 10 năm qua 69 Hình 3.3: Giá trị xuất nhập khẩu và cán cân thương mại từ 2005 - 2017 70 Hình 3.4: ICOR của nền kinh tế giai đoạn 2011 - 2017 71 Hình 3.5: Vốn đầu tư phát triển toàn xã hội phân theo khu vực kinh tế 72 Hình 3.6: Mức tăng năng suất lao động của Việt Nam qua các năm 80 1 MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Sau hơn 30 năm đổi mới, nền kinh tế Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu ấn tượng. Từ nền kinh tế có trình độ lạc hậu, yếu kém, trì trệ, khủng hoảng, Việt Nam đã dần hình thành nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với cơ cấu nền kinh tế tiến bộ, mang lại hiệu quả kinh tế xã hội thiết thực, có khả năng hội nhập kinh tế quốc tế. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển đó, nền kinh tế Việt Nam vẫn có nhiều khiếm khuyết, gặp nhiều khó khăn do những nguyên nhân chủ quan, khách quan, đã tạo ra một số khủng hoảng, bất ổn ở những phạm vi, lĩnh vực nhất định của nền kinh tế. Đặc biệt, từ cuối năm 2008, cuộc khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế thế giới tác động mạnh mẽ làm nền kinh tế Việt Nam bộ lộ rõ hơn những khiếm khuyết, gây bất ổn ở phạm vi rộng, gây hậu quả nghiêm trọng ảnh hưởng tới toàn bộ nền kinh tế.

Ở cấp độ vĩ mô, tốc độ tăng trưởng suy giảm, lạm phát tăng cao, sản xuất đình trệ. Ở cấp độ vi mô, hàng hoá ứ đọng, nợ xấu tăng cao ở một số thị trường trọng điểm như thị trường bất động sản, thị trường tài chính tiền tệ, thị trường hàng hoá. Hệ thống tài chính mất an toàn. Sức sản xuất của nền kinh tế suy giảm, chất lượng, hiệu quả sản xuất kinh doanh của nền kinh tế thấp, năng lực cạnh tranh kém.

Nền kinh tế Việt Nam bước vào giai đoạn khủng hoảng. Nhằm khắc phục khủng hoảng, Việt Nam đã tiến hành tái cơ cấu nền kinh tế. Các chủ trương, chính sách, giải pháp tái cơ cấu được ban hành. Tái cơ cấu nền kinh tế được Đảng, nhà nước xác định là nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách, cần thực hiện ngay bây giờ và những năm tiếp theo.

Sau 06 năm thực hiện (từ 2011 đến 2017), nền kinh tế Việt Nam đã có nhiều chuyển biến tích cực. Các chỉ số kinh tế vĩ mô như lạm phát, tăng trưởng, cán cân thương mại, tỷ lệ việc làm đã ổn định trở lại. Nền kinh tế tiếp tục xu hướng phát triển. Đây là kết quả tích cực từ hoạt động tái cơ cấu.

Tuy nhiên, sau 06 năm tái cơ cấu, nền kinh tế Việt Nam vẫn tồn tại những bất ổn chưa khắc phục được. Đó là việc tái cơ cấu đầu tư công ở một số ngành, địa phương chưa đáp ứng yêu cầu, đầu tư còn dàn trải, thất thoát, lãng phí ở một số dự án lớn. Xử lý nợ đọng trong xây dựng cơ bản chậm. Thu hút nguồn lực tư nhân tham gia đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng chưa hiệu quả, thiếu minh bạch dẫn đến lợi ích nhóm, lợi ích tư nhân vượt trên lợi ích công gây ra nhiều bức xúc trong nhân dân.

Thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài chưa chú trọng đến chuyển giao công nghệ và vấn đề môi trường. Trong lĩnh vực tài chính, nợ xấu ngân hàng vẫn còn và thậm 2 chí còn ở mức nguy hiểm. Chất lượng tín dụng và dịch vụ ngân hàng cải thiện chậm, cơ cấu tín dụng chưa phù hợp với yêu cầu phát triển. Năng lực tài chính, quản trị của một số tổ chức tín dụng yếu, hoạt động của một số ngân hàng thương mại cổ phần thiếu minh bạch, chưa phù hợp thông lệ quốc tế.

Trong tái cơ cấu doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhà nước, ngoài biện pháp cổ phần hóa theo hình thức bán phần vốn nhà nước, chưa có giải pháp nào để nâng cao năng lực sản xuất và sức cạnh tranh cho hệ thống doanh nghiệp nói riêng và nền kinh tế nói chung. Tiến độ cổ phần hóa chậm, tỷ lệ vốn được cổ phần hóa thấp. Hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước chưa tương xứng với nguồn lực được nắm giữ, có những vi phạm gây thất thoát, lãng phí lớn tại một số doanh nghiệp nhà nước trọng điểm. Doanh nghiệp nhà nước chưa thể hiện được vai trò chủ đạo trong nền kinh tế.

Nếu xem xét hiệu quả hoạt động tái cơ cấu với các tiêu chí đo lường như hiệu quả đầu tư, năng suất lao động, chỉ số ứng dụng và phát triển khoa học công nghệ, chỉ số cạnh tranh, mức độ tín nhiệm, mức độ minh bạch, hiệu quả của nền kinh tế…thì nền kinh tế Việt Nam vẫn còn ở mức độ và trình độ phát triển thấp, chưa có chuyển biến tích cực, thậm chí có những tiêu chí bị thụt lùi. Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng nhận định: Chất lượng tăng trưởng một số mặt còn thấp, cải thiện còn chậm; năng suất nhiều ngành, lĩnh vực còn thấp; công nghệ sản xuất phần lớn còn lạc hậu. Đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp vào tăng trưởng còn hạn chế, hệ số sử dụng vốn còn cao. Năng lực cạnh tranh quốc gia chưa được cải thiện, nhất là về thể chế kinh tế, kết cấu hạ tầng và đổi mới công nghệ [18, tr.

Đánh giá về tái cơ cấu nền kinh tế, Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng nhận xét: "Nợ xấu đang giảm dần nhưng vẫn còn ở mức cao, nợ công tăng nhanh. Tình trạng đầu tư công dàn trải, thất thoát, lãng phí chậm được khắc phục. Việc xây dựng và thực hiện đề án cơ cấu lại tổng thể nền kinh tế thiếu đồng bộ, chưa thật sự gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng, kết quả còn hạn chế" [18, tr. Điều đó cho thấy tái cơ cấu nền kinh tế thời gian qua vẫn còn những hạn chế và chưa đạt được hiệu quả mong muốn.

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến những tồn tại trên trong đó có vai trò của nhà nước. Việc nhà nước chưa phát huy hết vai trò trong tái cơ cấu nền kinh tế giai đoạn vừa qua đã làm giảm hiệu quả hoạt động tái cơ cấu. Ngoài việc phát động chủ trương, đưa ra đường lối chính sách, nhà nước chưa phát huy hết vai trò của 3 mình trong hành động thực tiễn. Nhận thức của chính nhà nước về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhất là về vai trò của nhà nước đối với nền kinh tế chưa đủ rõ và còn khác nhau dẫn đến sự thiếu tập trung và nhất quán trong chỉ đạo tái cơ cấu nền kinh tế.

Việc xây dựng, hoàn thiện thể chế, pháp luật, kế hoạch, cơ chế, chính sách và chỉ đạo, điều hành tái cơ cấu nền kinh tế của nhà nước còn lúng túng, chưa nhất quán, chưa tạo được động lực mạnh mẽ trong tái cơ cấu. Khả năng dự báo và hoạch định chính sách của nhà nước còn hạn chế. Các đề án tái cơ cấu nền kinh tế, cơ chế, chính sách, pháp luật về kinh tế nói chung, về tái cơ cấu nền kinh tế nói riêng chậm được ban hành, chồng chéo, thiếu tính ổn định, nhất quán, có biểu hiện cục bộ, chất lượng thấp, chưa tạo được bước đột phá trong huy động và phân bổ các nguồn lực phát triển. Đề án tái cơ cấu được xây dựng nhiều nhưng tính khả thi chưa cao, chưa đáp ứng đúng yêu cầu của thực tiễn.