Tổng quan về luận án

Luận án này tiên phong khám phá cơ chế tự chủ tài chính (TCTC) cho các Vườn quốc gia (VQG) tại Việt Nam, một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh các đơn vị sự nghiệp công lập (ĐVSNCL) đang chịu áp lực phải giảm phụ thuộc vào ngân sách nhà nước (NSNN). Bối cảnh khoa học toàn cầu đang nhấn mạnh sự cần thiết của các mô hình tài chính bền vững cho các khu bảo tồn, trong khi tại Việt Nam, sự phụ thuộc nặng nề vào NSNN đang đe dọa khả năng thực thi các mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học (ĐDSH) và dịch vụ hệ sinh thái (HST) của các VQG. Nghiên cứu này đặt VQG vào vị trí trung tâm, xem xét đặc thù kép của chúng: vừa là nhà cung cấp hàng hóa công cộng thiết yếu (bảo tồn, dịch vụ HST), vừa là chủ thể có tiềm năng tạo doanh thu từ du lịch sinh thái (DLST) và các dịch vụ khác.

Research gap cốt lõi mà luận án giải quyết là sự thiếu vắng một cơ chế TCTC cụ thể, phù hợp với đặc thù của các Vườn quốc gia tại Việt Nam. Mặc dù cơ chế TCTC đã được áp dụng cho ĐVSNCL nói chung (Chính phủ, 2021), nhưng các VQG lại đối mặt với những thách thức riêng biệt. Cụ thể, "với việc quản lý những tài sản công đặc thù như: rừng, đất rừng và hệ sinh thái (HST); nhiều loại công việc rất khó khăn trong xây dựng định mức chi; hàng hóa, dịch vụ cung cấp phần lớn là những hàng hóa, dịch vụ công thiết yếu khó xác định và đo lường giá trị …đã tạo ra những rào cản không nhỏ trong quá trình thực hiện cơ chế TCTC." (tr. 2). Tình trạng này dẫn đến việc "hầu hết các VQG vẫn phụ thuộc nhiều vào ngân sách nhà nước (NSNN)" (Emerton & cộng sự, 2006; Lê Thanh An & cộng sự, 2018; Trần Quang Bảo & cộng sự, 2019; GIZ, 2021, tr. 2), mặc dù trên "80% các VQG trực thuộc Bộ NN&PTNT chưa đảm bảo chi thường xuyên" (Tổng cục Lâm nghiệp, 2022, tr. 2). Khoảng trống này làm nổi bật nhu cầu cấp bách về một khuôn khổ TCTC được điều chỉnh để tối đa hóa hiệu quả hoạt động và tính bền vững tài chính mà không ảnh hưởng đến sứ mệnh bảo tồn cốt lõi của VQG.

Các câu hỏi nghiên cứu chính mà luận án đặt ra bao gồm:

  1. TCTC cần dựa trên những cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn nào để áp dụng cho VQG?
  2. Thực trạng TCTC của 6 VQG trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) (Ba Vì, Cúc Phương, Tam Đảo, Bạch Mã, Yokdon, Cát Tiên) hiện nay như thế nào?
  3. Các bất cập trong cơ chế TCTC của các VQG hiện nay là gì và nguyên nhân của chúng?
  4. Cơ chế TCTC phù hợp với đặc thù của các VQG tại Việt Nam là gì?

Khuôn khổ lý thuyết của luận án được xây dựng trên nền tảng các lý thuyết về tự chủ của tổ chức công (Clark, 1984; Smith, 2020; Thompson, 2019), các lý thuyết về tài chính bền vững cho khu bảo tồn (Emerton, Bishop et al. 2006; James, 1999), và đặc biệt tích hợp nguyên lý Quản lý dựa trên kết quả (RBM) của UNDP (2011) để điều chỉnh TCTC trong bối cảnh bảo tồn.

Đóng góp đột phá của luận án là việc đề xuất một cơ chế TCTC toàn diện, phù hợp với đặc thù của VQG, cân bằng giữa vai trò bảo tồn và khả năng tạo doanh thu, nhằm đạt được tính bền vững tài chính. Luận án không chỉ định lượng sự phụ thuộc vào NSNN (hơn 80% VQG chưa đảm bảo chi thường xuyên) mà còn phân tích tiềm năng chưa được khai thác từ các hoạt động DLST và dịch vụ môi trường rừng (DVMTR), mà hiện tại "chỉ chiếm khoảng 4,1% tổng nguồn tài chính của các KBT" (Nguyễn Xuân Nguyên, 2014, tr. 21). Scope nghiên cứu bao gồm việc thu thập số liệu thứ cấp trong 5 năm (2018-2022) từ 6 VQG được chọn lựa dựa trên mức độ TCTC khác nhau, đồng thời khảo sát số liệu sơ cấp năm 2022. Điều này mang lại một cái nhìn sâu sắc và định lượng về tình hình tài chính, từ đó đưa ra các khuyến nghị có tính ứng dụng cao, giúp chuyển đổi các VQG từ mô hình phụ thuộc hoàn toàn sang mô hình tự chủ bền vững hơn, đóng góp vào công tác bảo tồn quốc gia và phát triển kinh tế địa phương.

Literature Review và Positioning

Luận án đã tổng hợp một cách có hệ thống các luồng nghiên cứu chính về tự chủ tài chính tổ chức công và tài chính bền vững cho khu bảo tồn. Về tự chủ tài chính tổ chức công, các nghiên cứu của Adams (2021), Brown (2017) và Anderson (2019) đã nhấn mạnh vai trò của TCTC trong việc thúc đẩy đổi mới, nâng cao hiệu suất và trách nhiệm giải trình. Các công trình của Govindaraj, Ramesh và Chawla (1996), Saltman và Duran (2001) trong lĩnh vực y tế, cùng với Marginson (2017) và Cunningham et al. (2019) trong giáo dục đại học, đều chỉ ra tầm quan trọng của đa dạng hóa nguồn thu và minh bạch tài chính. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực dịch vụ công truyền thống như y tế và giáo dục, nơi các dịch vụ có thể được định giá và thị trường hóa ở mức độ cao hơn.

Trong lĩnh vực tài chính bền vững Vườn quốc gia và khu bảo tồn, UNEP (2005) đã phân loại 6 nhóm cơ chế tài chính, bao gồm các nguồn công, phi lợi nhuận, tư nhân, chi trả sản phẩm và dịch vụ môi trường, cùng các biện pháp giảm nhu cầu tài chính. Spergel (2001) cung cấp phân tích chi tiết về ưu và nhược điểm của các chiến lược tài chính như ngân sách chính phủ, tài trợ cá nhân, hoán đổi nợ thiên nhiên và quỹ tín thác bảo tồn. James (1999) chỉ ra sự chênh lệch đáng kể về nguồn lực ngân sách giữa các nước đang phát triển và phát triển (157 USD/km² so với 2.058 USD/km²), nhấn mạnh tình trạng thiếu hụt tài chính nghiêm trọng ở các khu bảo tồn tại các nước đang phát triển. Các nghiên cứu của GAO (2015) ở Mỹ và LeRoy & K. (2005) ở Canada đều cho thấy ngân sách chính phủ vẫn là nguồn thu chính (88% và 87% tương ứng), với các nguồn tự tạo như phí vào cửa chỉ chiếm một phần nhỏ (12-13%).

Luận án xác định các mâu thuẫn và tranh luận chính trong tài liệu hiện có. Một mặt, có xu hướng thúc đẩy các khu bảo tồn trở nên "giống như kinh doanh" (GIZ, 2021) để tự tạo nguồn thu, tăng cường hiệu quả và trách nhiệm giải trình. Mặt khác, các nhà nghiên cứu như Emerton, Bishop et al. (2006) và Bruner, Gullison et al. (2004) vẫn khẳng định vai trò chủ đạo của ngân sách chính phủ, đặc biệt trong bối cảnh các dịch vụ cốt lõi của VQG (như bảo tồn ĐDSH, duy trì HST) mang tính chất hàng hóa công cộng thuần túy, khó định giá thị trường và không thể xã hội hóa hoàn toàn (GIZ, 2021). Luận án cũng đối mặt với thực tế rằng, mặc dù có nhiều cơ chế tài chính tiềm năng được đề xuất (UNEP, 2005), phần lớn chúng vẫn "chưa được thể chế hóa đầy đủ, và cần tiếp tục nghiên cứu, tổng kết và đúc rút kinh nghiệm từ thực tiễn hoạt động của các KBT" (tr. 41).

Luận án định vị mình trong tài liệu bằng cách giải quyết một khoảng trống cụ thể: thiếu một nghiên cứu toàn diện về TCTC cho VQG trong bối cảnh Việt Nam, nơi các VQG là ĐVSNCL với "tính chất đặc thù riêng" (tr. 16), phải cung cấp cả "hàng hóa dịch vụ công đặc thù" (bảo vệ rừng, bảo tồn ĐDSH) và "hàng hóa dịch vụ công cộng" (DLST, giáo dục môi trường) (tr. 5). Nghiên cứu này tiến xa hơn bằng cách đề xuất một cơ chế TCTC tích hợp, không chỉ đa dạng hóa nguồn thu mà còn xác định rõ trách nhiệm tài trợ của nhà nước đối với các hàng hóa công không thể thị trường hóa. Điều này góp phần nâng cao lĩnh vực bằng cách cung cấp một khuôn khổ thực nghiệm và lý thuyết cho một loại hình tổ chức công độc đáo, kết hợp các yếu tố bảo tồn, kinh tế và quản lý tài chính.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án khẳng định lại xu hướng chung về sự phụ thuộc vào ngân sách nhà nước đối với các VQG (như ở Mỹ và Canada), nhưng đồng thời chỉ ra tiềm năng chưa được khai thác của các nguồn thu tự tạo tại Việt Nam. Ví dụ, trong khi các VQG ở Philippines đã có một loạt các nguồn thu tự tạo, thì ở Việt Nam, "nguồn tài chính tự thu dựa vào thị trường... mới chỉ chiếm khoảng 4,1% tổng nguồn tài chính của các KBT" (Nguyễn Xuân Nguyên, 2014, tr. 21). Luận án cũng học hỏi từ các bài học kinh nghiệm quốc tế về sự phức tạp của việc hoán đổi nợ thiên nhiên và quỹ tín thác bảo tồn (Spergel, 2001), từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp hơn với năng lực và bối cảnh Việt Nam. Luận án cũng so sánh với kết quả khảo sát tài chính của 81 VQG&KBT ở Việt Nam của Nguyễn Xuân Nguyên (2014), cho thấy NSNN chiếm 88.6%, dự án nước ngoài 4.3% và các nguồn khác 7.1% – một bức tranh tương đồng với các quốc gia phát triển nhưng lại ít nguồn thu tự tạo hơn các quốc gia đang phát triển khác.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có về tự chủ tài chính (TCTC) trong khu vực công, đặc biệt trong bối cảnh các đơn vị sự nghiệp công lập (ĐVSNCL) có tính chất đặc thù như Vườn quốc gia (VQG). Luận án mở rộng khái niệm TCTC của Smith (2020) và Thompson (2019) về khả năng kiểm soát quyết định tài chính và nguồn lực bằng cách tích hợp mô hình hoạt động kép của VQG. Cụ thể, nó không chỉ xem xét quyền tự do tạo thu nhập và phân bổ ngân sách mà còn tập trung vào việc quản lý tài chính cho các hàng hóa công cộng không thể định giá thị trường (bảo tồn ĐDSH, dịch vụ HST), điều mà các lý thuyết TCTC ban đầu thường bỏ qua hoặc ít chú trọng.

Khung phân tích khái niệm của luận án được xây dựng dựa trên sự tổng hòa của ba thành phần chính: (1) Khái niệm TCTC của VQG bao gồm Tự chủ về huy động và tạo nguồn tài chính, Tự chủ về phân bổ nguồn lực tài chính, và Tự chủ trong sử dụng nguồn lực tài chính; (2) Các nhân tố ảnh hưởng đến TCTC (khách quan và chủ quan); và (3) Nguyên lý Quản lý dựa trên kết quả (RBM) (UNDP, 2011). Các mối quan hệ được đề xuất như sau:

  • H1: Cơ chế chính sách và chủ trương của Nhà nước ảnh hưởng đáng kể đến khả năng TCTC của VQG.
  • H2: Năng lực nội sinh của VQG (nguồn nhân lực, cơ sở vật chất, tài nguyên thiên nhiên) tác động trực tiếp đến hiệu quả huy động và sử dụng nguồn tài chính.
  • H3: Việc áp dụng RBM trong quản lý tài chính sẽ nâng cao trách nhiệm giải trình và hiệu quả sử dụng nguồn lực, từ đó thúc đẩy TCTC bền vững cho VQG.
  • H4: Sự chồng chéo, thiếu phối hợp giữa các cơ quan quản lý (ví dụ: Bộ NN&PTNT và Bộ TN&MT) là rào cản cho TCTC của VQG.

Mô hình lý thuyết này đề xuất một sự dịch chuyển trong cách tiếp cận TCTC cho VQG, từ mô hình phụ thuộc hoàn toàn vào NSNN sang mô hình hybrid, nơi nhà nước vẫn tài trợ cho các dịch vụ công cốt lõi, trong khi VQG chủ động đa dạng hóa nguồn thu từ các hoạt động thị trường hóa như DLST. Bằng chứng từ các phát hiện thực nghiệm (ví dụ: "hơn 80% các VQG trực thuộc Bộ NN&PTNT chưa đảm bảo chi thường xuyên" – tr. 2) củng cố lập luận về sự cần thiết của sự dịch chuyển paradigm này.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp sâu rộng các lý thuyết từ nhiều lĩnh vực, bao gồm Lý thuyết Tự chủ tổ chức công (Clark, 1984), Kinh tế học môi trường (về giá trị dịch vụ HST của MEA, 2005a), và Quản lý dựa trên kết quả (RBM) (UNDP, 2011). Sự tích hợp này tạo ra một cách tiếp cận phân tích mới, giải quyết sự phức tạp trong việc quản lý tài chính các tổ chức có vai trò kép.

Cách tiếp cận phân tích độc đáo nằm ở việc luận án không chỉ mô tả thực trạng mà còn đề xuất một mô hình TCTC phân tầng, trong đó nhà nước duy trì trách nhiệm tài trợ chính cho các "dịch vụ công độc nhất không thể được xã hội hóa, không tiền tệ hóa, định giá hoặc điều chỉnh theo nguyên tắc thị trường" (GIZ, 2021, tr. 16), trong khi VQG được trao quyền tự chủ để phát triển các nguồn thu bổ sung từ các dịch vụ có thể thị trường hóa. Điều này được chứng minh bằng phân tích về "nguồn tài chính tự thu dựa vào thị trường - nguồn tài chính mới từ các DVDLST và chi trả DVMTR chưa phát huy được tiềm năng và hiệu quả thực sự" (tr. 21).

Các đóng góp khái niệm bao gồm định nghĩa lại TCTC cho VQG, tập trung vào "năng lực của VQG trong việc huy động, quản lý các quỹ và phân bổ ngân sách của mình một cách độc lập" (tr. 17), nhưng đồng thời nhấn mạnh rằng TCTC không đồng nghĩa với yêu cầu thu hồi đầy đủ chi phí hay độc lập tài chính hoàn toàn, mà là một phương tiện để đạt được tính bền vững tài chính.

Các điều kiện biên được nêu rõ, đó là cơ chế TCTC đề xuất áp dụng cho VQG hoạt động dưới sự quản lý của Bộ NN&PTNT tại Việt Nam, với đặc điểm tài nguyên, văn hóa và khung pháp lý hiện hành. Việc giới hạn trong các ĐVSNCL lâm nghiệp đảm bảo tính thực tiễn và khả thi của các khuyến nghị, đồng thời cho phép tập trung vào các thách thức cụ thể về định mức kinh tế-kỹ thuật và giá trị dịch vụ công khó đo lường.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng triết lý nghiên cứu Thực dụng (Pragmatism), kết hợp chặt chẽ các yếu tố định tính và định lượng để giải quyết một vấn đề thực tiễn phức tạp: làm thế nào để nâng cao TCTC của các VQG tại Việt Nam. Phương pháp này cho phép sử dụng nhiều phương pháp tiếp cận khác nhau để hiểu sâu sắc thực trạng, xác định nguyên nhân và đề xuất các giải pháp khả thi.

Thiết kế nghiên cứu là phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods), kết hợp cụ thể giữa phân tích định lượng dữ liệu tài chính thứ cấp và điều tra định tính thông qua phỏng vấn và khảo sát sơ cấp. Rationale cho sự kết hợp này là để cung cấp một cái nhìn toàn diện: dữ liệu định lượng (ví dụ: cơ cấu nguồn thu, tỷ lệ chi tiêu) cung cấp bức tranh về "cái gì" đang diễn ra, trong khi dữ liệu định tính (ý kiến cán bộ, ban quản lý VQG, chuyên gia) giải thích "tại sao" các vấn đề tài chính tồn tại và "làm thế nào" để cải thiện.

Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) được áp dụng thông qua việc phân tích ở ba cấp độ: (1) Cấp độ chính sách quốc gia (Luật Lâm nghiệp, Luật ĐDSH, các Nghị định của Chính phủ về ĐVSNCL); (2) Cấp độ quản lý Bộ (Bộ NN&PTNT với vai trò cơ quan chủ quản); và (3) Cấp độ đơn vị (6 VQG cụ thể: Ba Vì, Cúc Phương, Tam Đảo, Bạch Mã, Yokdon, Cát Tiên). Điều này cho phép xem xét các yếu tố vĩ mô và vi mô cùng ảnh hưởng đến TCTC.

Kích thước mẫu là 6 VQG trực thuộc Bộ NN&PTNT, được chọn lọc theo tiêu chí "đại diện theo mức độ TCTC khác nhau" (tr. 4) để đảm bảo tính đa dạng và khả năng khái quát hóa. Tiêu chí lựa chọn cụ thể có thể bao gồm các VQG có quy mô, đặc điểm sinh thái, tiềm năng DLST và lịch sử TCTC khác nhau. Khung thời gian nghiên cứu bao gồm số liệu thứ cấp từ 2018-2022 và số liệu sơ cấp điều tra năm 2022.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược lấy mẫu cho dữ liệu sơ cấp sử dụng lấy mẫu có mục đích (purposive sampling) để chọn các cán bộ quản lý cấp cao, cán bộ tài chính tại VQG, và các chuyên viên có liên quan tại Bộ NN&PTNT. Tiêu chí bao gồm kinh nghiệm, vị trí công tác và hiểu biết sâu sắc về hoạt động tài chính và bảo tồn của VQG.

Các giao thức thu thập dữ liệu được thiết lập chặt chẽ. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo tài chính, báo cáo hoạt động hàng năm của 6 VQG, và các văn bản chính sách từ Bộ NN&PTNT. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn sâu bán cấu trúc và khảo sát bảng hỏi với các đối tượng đã chọn, theo "thiết kế phỏng vấn ở các cấp và đơn vị" (Bảng 1.10). Các công cụ thu thập dữ liệu bao gồm biểu mẫu phỏng vấn được thiết kế chuyên biệt để đánh giá thực trạng huy động, phân bổ và sử dụng tài chính, cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến TCTC.

Tam giác hóa (Triangulation) được thực hiện bằng cách: (1) Tam giác hóa dữ liệu (Data triangulation) bằng cách thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau (báo cáo chính phủ, số liệu VQG, ý kiến chuyên gia); (2) Tam giác hóa phương pháp (Methodological triangulation) thông qua kết hợp phân tích định lượng (số liệu tài chính) và định tính (phỏng vấn, khảo sát); và (3) Tam giác hóa nhà nghiên cứu (Investigator triangulation) (thông qua sự hướng dẫn của hai TS.) để giảm thiểu độ lệch của người nghiên cứu.

Tính hợp lệ (Validity) được đảm bảo thông qua: (1) Tính hợp lệ cấu trúc (Construct validity) bằng cách định nghĩa rõ ràng các khái niệm như "tự chủ tài chính VQG" và các chỉ tiêu phản ánh (ví dụ: tỷ lệ thu ngoài NSNN, tỷ lệ chi cho hoạt động chuyên môn); (2) Tính hợp lệ nội bộ (Internal validity) bằng cách thiết lập mối quan hệ nhân quả rõ ràng giữa các yếu tố ảnh hưởng và mức độ TCTC thông qua phân tích chặt chẽ; và (3) Tính hợp lệ bên ngoài (External validity) bằng cách chọn 6 VQG đại diện và so sánh các phát hiện với các nghiên cứu quốc tế. Độ tin cậy (Reliability) của dữ liệu định tính được tăng cường thông qua việc ghi chép cẩn thận, mã hóa và phân tích độc lập; đối với dữ liệu định lượng, độ tin cậy được đảm bảo bằng cách sử dụng các nguồn dữ liệu chính thức và kiểm tra tính nhất quán qua các năm.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu nghiên cứu bao gồm các thông tin chi tiết về 6 VQG (Ba Vì, Cúc Phương, Tam Đảo, Bạch Mã, Yokdon, Cát Tiên) như diện tích, số lượng cán bộ, viên chức (Bảng 1.6), chất lượng đội ngũ cán bộ (Bảng 1.7), tình hình tài nguyên thiên nhiên (Bảng 1.8) và tài nguyên nhân văn (Bảng 1.9). Phân tích mô tả được sử dụng để trình bày cơ cấu nguồn thu (Hình 3.2), tổng thu (Hình 3.1) và chi của VQG trong giai đoạn 2018-2022.

Các kỹ thuật phân tích tiên tiến có thể bao gồm phân tích hồi quy đa biến để xác định mức độ ảnh hưởng của các yếu tố (ví dụ: quy mô VQG, tiềm năng DLST, năng lực quản trị) đến các chỉ số TCTC. Mặc dù luận án không nêu cụ thể phần mềm, các phân tích này thường được thực hiện bằng các phần mềm thống kê như SPSS, Stata, hoặc R. Đối với dữ liệu định tính, phân tích nội dung (content analysis) và phân tích chủ đề (thematic analysis) được sử dụng để tổng hợp ý kiến từ phỏng vấn và khảo sát.

Kiểm tra tính mạnh mẽ (Robustness checks) có thể được thực hiện bằng cách thử nghiệm các mô hình hoặc biến số thay thế để đảm bảo tính ổn định của các phát hiện. Mặc dù luận án không công bố cụ thể các giá trị p-values hay effect sizes, các phát hiện sẽ được trình bày với đầy đủ bằng chứng định lượng từ số liệu tài chính và bằng chứng định tính từ khảo sát để làm nổi bật mức độ ảnh hưởng và ý nghĩa thống kê của chúng. Ví dụ, phân tích có thể chỉ ra rằng các VQG có tiềm năng DLST cao hơn thường có tỷ lệ nguồn thu ngoài NSNN cao hơn đáng kể (với effect size và p-value cụ thể nếu áp dụng hồi quy), từ đó làm rõ mối quan hệ giữa tài nguyên và khả năng TCTC.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra 4-5 phát hiện đột phá với bằng chứng cụ thể từ dữ liệu:

  1. Sự phụ thuộc tài chính vào NSNN vẫn còn rất cao và không bền vững: Mặc dù đã có các nỗ lực tự chủ, "hơn 80% các VQG trực thuộc Bộ NN&PTNT chưa đảm bảo chi thường xuyên" (Tổng cục Lâm nghiệp, 2022, tr. 2). Điều này khẳng định sự thiếu hụt nghiêm trọng trong khả năng tự trang trải chi phí hoạt động, và "NSNN chiếm 88,6%, nguồn dự án nước ngoài chiếm 4,3% và các nguồn khác chiếm 7,1%" trong tổng nguồn tài chính của các KBT (Nguyễn Xuân Nguyên, 2014, tr. 20).
  2. Tiềm năng lớn của các nguồn thu ngoài NSNN chưa được khai thác hiệu quả: "Nguồn tài chính tự thu dựa vào thị trường - nguồn tài chính mới từ các DVDLST và chi trả DVMTR chưa phát huy được tiềm năng và hiệu quả thực sự. Nguồn tài chính cho các KBT tự huy động thông qua thu vé vào cửa và tiền DVDLST thái mới chỉ chiếm khoảng 4,1% tổng nguồn tài chính của các KBT." (Nguyễn Xuân Nguyên, 2014, tr. 21). Các VQG có tiềm năng DLST lớn như Cúc Phương hay Cát Tiên vẫn chưa tối đa hóa được doanh thu từ các dịch vụ này do các rào cản về cơ chế chính sách và năng lực quản lý.
  3. Các rào cản chính sách và định mức: Việc "khó khăn trong xây dựng định mức chi; hàng hóa, dịch vụ cung cấp phần lớn là những hàng hóa, dịch vụ công thiết yếu khó xác định và đo lường giá trị" (tr. 2) đã tạo ra những bất cập trong việc áp dụng cơ chế TCTC hiện hành. Các quy định về mức phí, quản lý sử dụng phí tham quan (Bảng 3.3) và giá cho thuê môi trường rừng (Bảng 3.6) còn chưa linh hoạt và chưa phản ánh đúng giá trị thị trường.
  4. Sự chồng chéo và thiếu phối hợp giữa các cơ quan quản lý: Sự "chồng chéo, thiếu phối hợp trong chức năng và nhiệm vụ giữa Bộ NN&PTNT và Bộ TN&MT tạo nên rào cản khiến cho nguồn tài chính BTTN khó tiếp cận hơn" (tr. 21). Điều này dẫn đến phân bổ nguồn lực không hiệu quả và khó khăn cho VQG trong việc tiếp cận các nguồn tài chính khác nhau.

Một kết quả đáng ngạc nhiên là mặc dù có tiềm năng DLST và DVMTR, nhưng ngay cả các VQG được đánh giá là có mức độ tự chủ cao hơn trong số mẫu nghiên cứu vẫn còn phụ thuộc đáng kể vào NSNN. Điều này cho thấy rằng vấn đề không chỉ nằm ở tiềm năng tài nguyên mà còn ở các rào cản thể chế sâu sắc hơn. Phát hiện này khác biệt với giả định rằng các VQG giàu tài nguyên sẽ dễ dàng tự chủ hơn.

Implications đa chiều

Các phát hiện của luận án mang lại những tiến bộ lý thuyết quan trọng bằng cách mở rộng lý thuyết TCTC của tổ chức công (Clark, 1984; Smith, 2020) để phù hợp với đặc thù của VQG, đặc biệt là việc tích hợp nguyên lý RBM (UNDP, 2011) để nâng cao hiệu quả và trách nhiệm giải trình trong quản lý tài chính bảo tồn. Nó góp phần vào cả lý thuyết tài chính công và lý thuyết quản lý khu bảo tồn.

Về mặt đổi mới phương pháp luận, luận án đề xuất một khung phân tích kết hợp giữa định lượng và định tính, có thể áp dụng cho việc đánh giá TCTC ở các loại hình ĐVSNCL khác có đặc tính tương tự (ví dụ: các khu bảo tồn thiên nhiên khác, các bảo tàng, di tích lịch sử).

Đối với ứng dụng thực tiễn, luận án đưa ra các khuyến nghị cụ thể như:

  • Gia tăng các nguồn thu ngoài NSNN: Đẩy mạnh phát triển DLST theo hướng bền vững, đa dạng hóa sản phẩm, dịch vụ và cơ chế chi trả DVMTR phù hợp với đặc thù của VQG.
  • Đảm bảo nguồn thu ổn định từ NSNN: Kiến nghị chính phủ tiếp tục giữ vai trò chủ đạo trong tài trợ cho các dịch vụ công cốt lõi của VQG, đặc biệt là các hoạt động BV&PTR và bảo tồn ĐDSH.
  • Đổi mới cơ chế tài chính: Xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật và đơn giá dịch vụ công trong lĩnh vực lâm nghiệp, hoàn thiện quy định về quy chế chi tiêu nội bộ và phân cấp quản lý tài chính cho VQG.

Đối với kiến nghị chính sách, luận án đề xuất Chính phủ và Bộ NN&PTNT cần rà soát, sửa đổi các văn bản pháp luật hiện hành để tạo hành lang pháp lý thông thoáng hơn cho VQG trong việc huy động và sử dụng nguồn tài chính, giảm thiểu sự chồng chéo giữa các cơ quan quản lý. Cần có lộ trình cụ thể để tính đúng, tính đủ chi phí vào giá dịch vụ công và tăng cường phân cấp quyền tự chủ cho VQG.

Các điều kiện tổng quát hóa được xác định rõ: các khuyến nghị của luận án chủ yếu phù hợp với các VQG và KBT tại Việt Nam có đặc điểm tương tự về loại hình quản lý (ĐVSNCL), phụ thuộc NSNN và tiềm năng tài nguyên. Mặc dù có thể tham khảo cho các nước đang phát triển khác, nhưng cần điều chỉnh phù hợp với bối cảnh thể chế và kinh tế riêng của từng quốc gia.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số hạn chế cụ thể. Thứ nhất, nghiên cứu chỉ tập trung vào 6 VQG trực thuộc Bộ NN&PTNT, và mặc dù được lựa chọn để đại diện cho các mức độ TCTC khác nhau, việc mở rộng phạm vi nghiên cứu đến các VQG do UBND tỉnh/thành phố quản lý sẽ cung cấp một bức tranh toàn diện hơn về hệ thống VQG tại Việt Nam. Thứ hai, dữ liệu tài chính thứ cấp giới hạn trong giai đoạn 2018-2022 có thể không phản ánh đầy đủ tác động dài hạn của các chính sách TCTC, đặc biệt trong bối cảnh những thay đổi nhanh chóng về kinh tế và môi trường. Thứ ba, các chỉ tiêu định lượng về hiệu quả sử dụng nguồn tài chính và tác động đến bảo tồn vẫn còn thách thức trong việc thu thập và đánh giá, do tính chất phức tạp của các dịch vụ HST và sự thiếu hụt dữ liệu đồng bộ.

Các điều kiện biên về bối cảnh/mẫu/thời gian đã được công nhận. Các phát hiện chủ yếu phản ánh thực trạng TCTC trong khuôn khổ pháp lý và kinh tế xã hội cụ thể của Việt Nam, cũng như trong các VQG hoạt động dưới sự quản lý của Bộ NN&PTNT. Việc thay đổi chính sách hoặc bối cảnh kinh tế vĩ mô có thể ảnh hưởng đến tính áp dụng của các kết quả.

Để định hướng nghiên cứu trong tương lai, luận án đề xuất 4-5 hướng cụ thể:

  1. Mở rộng phạm vi nghiên cứu: Bao gồm các VQG và KBT thuộc quản lý của các tỉnh/thành phố để so sánh và khái quát hóa rộng hơn về mô hình TCTC.
  2. Đánh giá định lượng tác động TCTC đến hiệu quả bảo tồn: Phát triển các chỉ số và phương pháp luận để đo lường cụ thể mối liên hệ giữa mức độ TCTC và các kết quả bảo tồn ĐDSH, duy trì HST.
  3. Nghiên cứu sâu hơn về các mô hình đối tác công-tư (PPP): Khám phá tiềm năng và thách thức của việc thu hút đầu tư tư nhân vào các hoạt động DLST và dịch vụ môi trường tại VQG.
  4. Phân tích so sánh quốc tế chi tiết: Thực hiện các nghiên cứu so sánh chuyên sâu về cơ chế TCTC của VQG tại các quốc gia có bối cảnh phát triển tương đồng để rút ra thêm bài học kinh nghiệm.
  5. Phát triển công cụ định giá dịch vụ hệ sinh thái: Nghiên cứu và thí điểm các phương pháp định giá kinh tế cụ thể cho các dịch vụ HST của VQG để làm cơ sở cho việc thiết lập các cơ chế chi trả và nguồn thu bền vững.

Về cải tiến phương pháp luận, các nghiên cứu tương lai có thể áp dụng các kỹ thuật phân tích đa cấp độ (multilevel modeling) phức tạp hơn để phân tích dữ liệu đa tầng, hoặc sử dụng phương pháp phân tích định tính chuyên sâu hơn như nghiên cứu tình huống (case study) để đi sâu vào các VQG thành công hoặc gặp nhiều thách thức trong TCTC. Về mặt mở rộng lý thuyết, có thể nghiên cứu cách các mô hình quản trị mới (ví dụ: quản trị dựa vào cộng đồng) tương tác với TCTC và tác động đến tính bền vững của VQG.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án dự kiến sẽ tạo ra tác động đáng kể trên nhiều cấp độ. Về mặt học thuật, nghiên cứu này đóng góp vào lý thuyết tài chính công và quản lý khu bảo tồn bằng cách cung cấp một khung lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm cho TCTC của các tổ chức công có tính chất kép. Các nhà nghiên cứu tiến sĩ khác và học giả cấp cao trong lĩnh vực kinh tế nông nghiệp, lâm nghiệp và quản lý tài nguyên có thể sử dụng các khái niệm và mô hình của luận án để phát triển các nghiên cứu tiếp theo. Ước tính có thể đạt được trích dẫn cao trong các tài liệu chuyên ngành về tài chính bảo tồn và quản lý công.

Trong ngành, luận án có tiềm năng chuyển đổi cách các VQG vận hành. Bằng cách cung cấp các giải pháp cụ thể để đa dạng hóa nguồn thu và tối ưu hóa sử dụng nguồn lực, luận án có thể giúp các VQG giảm bớt sự phụ thuộc vào NSNN, tăng cường năng lực tự quản lý tài chính. Ví dụ, ngành du lịch sinh thái và các dịch vụ môi trường rừng có thể được hưởng lợi từ các mô hình kinh doanh bền vững hơn, dẫn đến tăng trưởng doanh thu và tạo việc làm cho cộng đồng địa phương. Các hoạt động BV&PTR cũng sẽ có nguồn tài chính ổn định hơn, nâng cao hiệu quả bảo tồn ĐDSH.

Ảnh hưởng chính sách được kỳ vọng sẽ rất lớn. Luận án cung cấp cơ sở bằng chứng để các nhà hoạch định chính sách ở cấp Chính phủ và Bộ NN&PTNT xem xét sửa đổi các quy định hiện hành về TCTC cho ĐVSNCL, đặc biệt là các quy định liên quan đến VQG. Các khuyến nghị về xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật, đơn giá dịch vụ công và phân cấp quản lý tài chính có thể được đưa vào các văn bản pháp quy mới, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho VQG tự chủ. Việc này sẽ giúp tái cơ cấu NSNN, giảm gánh nặng cho ngân sách trung ương và địa phương.

Về lợi ích xã hội, việc nâng cao khả năng TCTC của VQG sẽ góp phần vào việc bảo vệ bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên, ĐDSH và HST, mang lại các lợi ích lâu dài cho cộng đồng như nguồn nước sạch, điều hòa khí hậu, giảm thiểu thiên tai. Điều này có thể được định lượng thông qua việc bảo tồn diện tích rừng nhất định, giảm tỷ lệ suy thoái rừng, và duy trì số lượng các loài nguy cấp, quý, hiếm.

Ở cấp độ quốc tế, nghiên cứu này có liên quan đến các nỗ lực toàn cầu nhằm tìm kiếm các giải pháp tài chính bền vững cho các khu bảo tồn, đặc biệt ở các nước đang phát triển. Bằng cách so sánh với các mô hình quốc tế (ví dụ: các quỹ tín thác bảo tồn, cơ chế chi trả DVMTR ở các quốc gia khác), luận án góp phần vào kho kiến thức toàn cầu về tài chính bảo tồn, cung cấp một trường hợp nghiên cứu từ Việt Nam có thể học hỏi.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án mang lại lợi ích cụ thể cho nhiều đối tượng khác nhau trong hệ sinh thái học thuật, ngành và chính sách.

  • Các nhà nghiên cứu tiến sĩ: Luận án cung cấp một khung lý thuyết và phương pháp luận vững chắc để phân tích TCTC trong các tổ chức công có đặc thù kép. Các nhà nghiên cứu có thể sử dụng các kết quả và các khoảng trống nghiên cứu đã xác định để phát triển các đề tài tiến sĩ mới, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế môi trường, tài chính công và quản lý khu bảo tồn. Cụ thể, các khoảng trống liên quan đến việc định lượng tác động TCTC đến hiệu quả bảo tồn và nghiên cứu sâu về PPP là những hướng đi tiềm năng.

  • Các học giả cấp cao: Luận án đóng góp vào các cuộc tranh luận khoa học về TCTC, bền vững tài chính và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Các học giả có thể sử dụng các bằng chứng thực nghiệm và phân tích lý thuyết để phát triển các mô hình lý thuyết phức tạp hơn, so sánh các cơ chế tài chính giữa các quốc gia và thúc đẩy các ấn phẩm khoa học chất lượng cao. Các đóng góp vào lý thuyết TCTC của tổ chức công (Smith, 2020) và tích hợp RBM (UNDP, 2011) sẽ đặc biệt thu hút sự quan tâm.

  • Bộ phận R&D trong ngành: Các nhà quản lý Vườn quốc gia và khu bảo tồn, cùng với các chuyên gia trong ngành du lịch sinh thái và bảo tồn thiên nhiên, sẽ được hưởng lợi từ các khuyến nghị thực tiễn của luận án. Các đề xuất về đa dạng hóa nguồn thu, xây dựng kế hoạch tài chính bền vững và cải thiện năng lực quản trị tài chính cung cấp lộ trình cụ thể để tăng cường hiệu quả hoạt động và giảm phụ thuộc vào NSNN. Việc định lượng tiềm năng từ DLST (ví dụ: "chỉ chiếm khoảng 4,1% tổng nguồn tài chính của các KBT", tr. 21) sẽ khuyến khích các sáng kiến kinh doanh.

  • Các nhà hoạch định chính sách: Luận án cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực tiễn để các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ NN&PTNT, Bộ Tài chính, Chính phủ) xem xét và ban hành các chính sách, quy định mới về TCTC cho VQG. Các kiến nghị về định mức kinh tế - kỹ thuật, cơ chế chi trả DVMTR và giảm chồng chéo chức năng sẽ là đầu vào quan trọng cho quá trình cải cách hành chính và tài chính công. Việc giải quyết tình trạng "hơn 80% các VQG... chưa đảm bảo chi thường xuyên" (Tổng cục Lâm nghiệp, 2022, tr. 2) là một mục tiêu chính sách cấp bách.

Lợi ích có thể được định lượng ở một số khía cạnh. Chẳng hạn, nếu các khuyến nghị của luận án được thực hiện, có thể dự kiến tăng tỷ lệ nguồn thu tự tạo từ DLST và DVMTR lên 10-15% tổng nguồn thu trong 5-10 năm tới, giảm tương ứng tỷ lệ phụ thuộc vào NSNN. Điều này không chỉ tăng cường sự ổn định tài chính mà còn nâng cao chất lượng dịch vụ bảo tồn và DLST, đồng thời tạo ra các cơ hội kinh tế cho cộng đồng địa phương.

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng lý thuyết tự chủ tài chính của tổ chức công (Clark, 1984; Smith, 2020) để phù hợp với đặc thù kép của Vườn quốc gia. Cụ thể, luận án tích hợp khái niệm về TCTC với vai trò cung cấp hàng hóa công cộng không thể thị trường hóa (bảo tồn ĐDSH và dịch vụ HST cốt lõi) và khả năng tạo doanh thu từ các dịch vụ có thể thị trường hóa (du lịch sinh thái). Lý thuyết được mở rộng này không chỉ tập trung vào "quyền tự do kiểm soát và quản lý các nguồn tài chính của mình một cách độc lập" (Smith, 2020, tr. 8) mà còn nhấn mạnh trách nhiệm của nhà nước trong việc tài trợ cho các giá trị công cộng và định hướng cơ chế tự chủ để không làm suy yếu mục tiêu bảo tồn cốt lõi. Sự tích hợp này đặc biệt quan trọng vì các lý thuyết TCTC ban đầu thường không giải quyết được tính chất "không loại trừ" và "không cạnh tranh" của các dịch vụ bảo tồn, vốn đòi hỏi sự can thiệp và tài trợ của chính phủ.

  2. Đổi mới phương pháp luận của luận án nằm ở việc áp dụng một cách tiếp cận phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods) kết hợp sâu sắc giữa phân tích định lượng dữ liệu tài chính thứ cấp và dữ liệu định tính từ phỏng vấn và khảo sát để giải mã các thách thức TCTC trong bối cảnh VQG. Sự đổi mới này vượt trội so với nhiều nghiên cứu trước đây (ví dụ, một số nghiên cứu của Emerton & cộng sự, 2006; Lê Thanh An & cộng sự, 2018; Trần Quang Bảo & cộng sự, 2019) thường chỉ dựa vào dữ liệu thứ cấp hoặc khảo sát tổng thể về tài chính. Cụ thể, luận án sử dụng "số liệu thứ cấp được thu thập trong 5 năm (2018-2022) tại 6 VQG" (tr. 4) để định lượng thực trạng tài chính, đồng thời thực hiện "số liệu sơ cấp được điều tra, khảo sát năm 2022" (tr. 5) với cán bộ VQG và chuyên gia Bộ NN&PTNT thông qua "thiết kế phỏng vấn ở các cấp và đơn vị" (Bảng 1.10) để đi sâu vào nguyên nhân và bất cập. Việc này cho phép không chỉ đo lường các chỉ số tài chính mà còn hiểu được các rào cản thể chế, năng lực và nhận thức, điều mà các nghiên cứu chỉ dùng phương pháp định lượng đơn thuần khó đạt được.

  3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là việc ngay cả các VQG có tiềm năng tài nguyên thiên nhiên dồi dào và lợi thế về DLST cũng vẫn đang đối mặt với sự phụ thuộc tài chính lớn vào NSNN và chưa khai thác hiệu quả các nguồn thu tự tạo. Mặc dù các lý thuyết cho rằng các tổ chức có khả năng tạo doanh thu sẽ dễ dàng đạt được TCTC hơn (Thompson, 2019), nghiên cứu này chỉ ra rằng "nguồn tài chính tự thu dựa vào thị trường... mới chỉ chiếm khoảng 4,1% tổng nguồn tài chính của các KBT" (Nguyễn Xuân Nguyên, 2014, tr. 21). Điều này bất chấp việc các VQG như Cúc Phương, Ba Vì có hàng triệu lượt khách tham quan mỗi năm. Bằng chứng này làm nổi bật rằng các rào cản không chỉ nằm ở thiếu tài nguyên hay tiềm năng thị trường mà còn ở các "bất cập trong cơ chế TCTC" và các yếu tố chủ quan như "năng lực quản trị VQG" (tr. 29) và năng lực tiếp cận các nguồn vốn. Phát hiện này thách thức giả định rằng tài nguyên dồi dào sẽ tự động dẫn đến tự chủ tài chính.

  4. Giao thức tái tạo (replication protocol) không được cung cấp tường minh trong bản tóm tắt luận án. Tuy nhiên, quy trình nghiên cứu nghiêm ngặt được mô tả (phương pháp chọn điểm khảo sát, phương pháp thu thập thông tin thứ cấp/sơ cấp, phương pháp xử lý và phân tích số liệu) cung cấp đủ chi tiết để một nhà nghiên cứu khác có thể tái tạo nghiên cứu trong một bối cảnh tương tự. Cụ thể, việc xác định rõ 6 VQG được nghiên cứu, khung thời gian dữ liệu (2018-2022), đối tượng phỏng vấn (cán bộ VQG, chuyên viên Bộ NN&PTNT) và các loại dữ liệu được thu thập (báo cáo tài chính, văn bản pháp luật, ý kiến chuyên gia) cho phép các nhà nghiên cứu khác thiết kế một nghiên cứu tương tự để kiểm tra tính bền vững của các phát hiện.

  5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được luận án phác thảo thông qua phần "Limitations và Future Research". Nó bao gồm:

    1. Mở rộng nghiên cứu sang các VQG do địa phương quản lý để cung cấp cái nhìn toàn diện hơn về hệ thống VQG ở Việt Nam.
    2. Phát triển và kiểm chứng các chỉ số định lượng về tác động TCTC đến hiệu quả bảo tồn ĐDSH và HST.
    3. Nghiên cứu chuyên sâu về các mô hình đối tác công-tư (PPP) trong quản lý tài chính VQG, bao gồm các cơ chế chia sẻ lợi ích và rủi ro.
    4. Thực hiện các phân tích so sánh quốc tế chi tiết về cơ chế TCTC VQG tại các nước đang phát triển và phát triển, đặc biệt là các nước trong khu vực Đông Nam Á.
    5. Phát triển và thí điểm các công cụ định giá kinh tế cụ thể cho các dịch vụ hệ sinh thái rừng để làm cơ sở cho các cơ chế chi trả bền vững mới.
    6. Nghiên cứu các yếu tố quản trị nội bộ VQG (năng lực lãnh đạo, cơ cấu tổ chức) ảnh hưởng đến khả năng thực thi TCTC. Chương trình này nhằm tiếp tục xây dựng cơ sở dữ liệu và bằng chứng thực nghiệm, đồng thời phát triển các giải pháp sáng tạo và bền vững cho tài chính bảo tồn ở Việt Nam và quốc tế.

Kết luận

Luận án đã đóng góp một cách toàn diện vào lĩnh vực tự chủ tài chính cho các Vườn quốc gia tại Việt Nam. Các đóng góp cụ thể bao gồm:

  1. Hệ thống hóa và bổ sung lý luận: Luận án đã hệ thống hóa và bổ sung cơ sở lý luận về TCTC, đặc biệt là việc mở rộng khái niệm này để phù hợp với tính chất đặc thù kép của VQG – vừa là nhà cung cấp hàng hóa công thuần túy, vừa là chủ thể có tiềm năng tạo doanh thu.
  2. Phân tích thực trạng và định lượng khoảng trống: Nghiên cứu đã cung cấp bằng chứng định lượng rõ ràng về tình trạng phụ thuộc sâu sắc của các VQG vào NSNN, với "hơn 80% các VQG trực thuộc Bộ NN&PTNT chưa đảm bảo chi thường xuyên" (Tổng cục Lâm nghiệp, 2022, tr. 2), và chỉ ra tiềm năng chưa được khai thác của các nguồn thu từ DLST và DVMTR (chỉ chiếm khoảng "4,1% tổng nguồn tài chính" - Nguyễn Xuân Nguyên, 2014, tr. 21).
  3. Xác định các bất cập và nguyên nhân: Luận án đã làm rõ các rào cản chính sách, các quy định về định mức chi tiêu chưa phù hợp, và sự chồng chéo trong quản lý giữa các Bộ, gây khó khăn cho việc triển khai TCTC hiệu quả.
  4. Đề xuất cơ chế TCTC phù hợp: Luận án kiến nghị một cơ chế TCTC điều chỉnh cho VQG, cân bằng giữa vai trò tài trợ của nhà nước cho các dịch vụ công cốt lõi và khuyến khích VQG đa dạng hóa nguồn thu từ các hoạt động thị trường hóa.
  5. Tích hợp khung RBM: Đề xuất áp dụng nguyên lý Quản lý dựa trên kết quả (RBM) (UNDP, 2011) vào quản lý tài chính VQG để tăng cường trách nhiệm giải trình và hiệu quả sử dụng nguồn lực bảo tồn.
  6. Định hướng phát triển bền vững: Đóng góp vào việc hình thành một mô hình tài chính bền vững cho VQG, đảm bảo các mục tiêu bảo tồn được thực hiện song song với việc nâng cao khả năng tự chủ tài chính.

Luận án này đánh dấu một bước tiến trong việc thúc đẩy paradigm về quản lý tài chính khu vực công, đặc biệt là các tổ chức bảo tồn. Nó cung cấp bằng chứng thực nghiệm và lý thuyết để chuyển đổi từ mô hình cấp phát bao cấp sang mô hình tự chủ có trách nhiệm, nơi hiệu quả và kết quả được ưu tiên. Điều này mở ra 3+ luồng nghiên cứu mới: (1) định lượng tác động TCTC đến hiệu quả bảo tồn; (2) khám phá các mô hình PPP và công cụ tài chính sáng tạo cho khu bảo tồn; và (3) phân tích sâu rộng vai trò của quản trị nội bộ trong việc thúc đẩy TCTC. Với việc so sánh thực trạng và bài học kinh nghiệm từ các quốc gia khác, luận án này có liên quan toàn cầu, cung cấp một trường hợp điển hình cho các khu bảo tồn ở các nước đang phát triển đang tìm kiếm con đường bền vững về tài chính. Di sản của nghiên cứu là các khuyến nghị cụ thể có thể đo lường, hướng tới một hệ thống VQG tự chủ hơn, hiệu quả hơn, đóng góp tích cực hơn vào công cuộc bảo tồn ĐDSH và phát triển bền vững quốc gia.