Luận án tiến sĩ: Đánh giá can thiệp phòng chống trầm cảm tại Quảng Ngãi

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y - DƯỢC ĐỖ VĂN DIỆU NGHIÊN CỨU TRẦM CẢM VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ CAN THIỆP CỘNG ĐỒNG PHÒNG CHỐNG TRẦM CẢM Ở NGƯỜI CAO TUỔI TẠI THÀNH PHỐ QUẢNG NGÃI Ngành: Y TẾ CÔNG CỘNG Mã số: 9720701 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HUẾ - 2023 Công trình được hoàn thành tại: TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y – DƯỢC HUẾ, ĐẠI HỌC HUẾ Người hướng dẫn 1: TS. ĐOÀN VƯƠNG DIỄM KHÁNH Người hướng dẫn 2: TS. TRẦN NHƯ MINH HẰNG Phản biện 1: Phản biện 2: Phản biện 3: Luận án sẽ được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Đại học Huế họp tại: Hội trường Đại học Huế - 03 Lê Lợi – TP. Huế Vào hồi … giờ … phút ngày … tháng … năm 2023 Có thể tìm hiểu luận án tại: - Thư viện Trường Đại học Y - Dược, Đại học Huế; - Thư viện Quốc gia; - Trung tâm học liệu - Đại học Huế.

1 ĐẶT VẤN ĐỀ Già hóa dân số nhanh đang tạo ra những thách thức về quản lý và chăm sóc, trong đó có chăm sóc sức khỏe tâm thần phòng chống trầm cảm. Trầm cảm là một trạng thái của sự buồn kéo dài và dai dẳng, là một vấn đề sức khỏe cộng đồng quan trọng vì sự phổ biến của nó. Trầm cảm gây ảnh hưởng đáng kể đến tất cả các lĩnh vực sống của con người, và tự sát là một nguy cơ chính trong quá trình trầm cảm. Trầm cảm có phương pháp điều trị hiệu quả, nhưng một số lượng lớn không được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

Tổ chức Y tế thế giới dự báo đến năm 2030, trầm cảm sẽ là nguyên nhân hàng đầu gây ra gánh nặng bệnh tật trên toàn thế giới. Trầm cảm nhẹ có thể được điều trị bằng liệu pháp tâm lý mà không cần dùng thuốc, nhưng nặng thì cần được hỗ trợ cả hai. Trầm cảm ở người cao tuổi hay bị bỏ sót, vì các biểu hiện đăc trưng thường bị che lấp bởi các biểu hiện cơ thể khác. Một số tác giả cho biết trầm cảm ở người cao tuổi trong cộng đồng là khá cao và có nhiều yếu tố liên quan.

Người cao tuổi trầm cảm cần phải được chăm sóc, giúp đỡ của gia đình, cộng đồng và điều trị bằng tâm lý là rất cần thiết. Trên thế giới, hiện nay có rất nhiều chương trình can thiệp cộng đồng phòng để chống trầm cảm. Ở Việt Nam chưa có mạng lưới hỗ trợ phòng chống trầm cảm dành riêng cho người cao tuổi dựa vào cộng đồng, mà chỉ có mạng lưới quản lý sức khỏe tâm thần nói chung. Vì vậy, chúng tôi chọn “Nghiên cứu trầm cảm và đánh giá kết quả can thiệp cộng đồng phòng chống trầm cảm ở người cao tuổi tại thành phố Quảng Ngãi” nhằm 3 mục tiêu: 1.

Xác định tỷ lệ trầm cảm bằng thang đo Geriatric Depression Scale -30 và một số yếu tố liên quan ở người cao tuổi tại thành phố Quảng Ngãi. Xây dựng mô hình can thiệp cộng đồng phòng chống trầm cảm ở người cao tuổi tại thành phố Quảng Ngãi. Đánh giá kết quả mô hình can thiệp cộng đồng phòng chống trầm cảm ở người cao tuổi tại thành phố Quảng Ngãi. 2 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Tổng quan về trầm cảm 1. Lịch sử trầm cảm Hơn 3000 năm trước công nguyên, trầm cảm được xem là do sự trừng phạt của chúa trời. Thời cổ đại trầm cảm được xem là một căn bệnh phổ biến với nhiều tên gọi khác nhau. Năm 1992, WHO xếp trầm cảm vào nhóm rối loạn cảm xúc và được xếp ở mục F30-F39 trong ICD-10.

Khái niệm trầm cảm (Depression) Trầm cảm là quá trình ức chế toàn bộ hoạt động tâm thần, là một rối loạn tâm thần thường gặp, có cơ chế bệnh sinh phức tạp và thường phải điều trị lâu dài. Trầm cảm điển hình thường được biểu hiện bằng khí sắc trầm, mất mọi quan tâm hay thích thú, giảm năng lượng dẫn tới tăng sự mệt mỏi; các biểu hiện này tồn tại ít nhất là 2 tuần. Ngoài ra, kèm theo nhiều biểu hiện khác về cơ thể. Trầm cảm có khuynh hướng tái diễn theo chu kỳ và thường phải điều trị lâu dài.

Bệnh sinh trầm cảm Bệnh sinh trầm cảm liên quan đến sự tác động qua lại giữa các chất trung gian dẫn truyền thần kinh qua khớp nối thần kinh (synapse). Tuy nhiên, hiện nay chưa có giả thuyết nào giải thích được đầy đủ và có 2 nhóm giả thuyết: giả thuyết về sinh học và giả thuyết về tâm lý xã hội. Chẩn đoán xác định trầm cảm 1. Tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng trầm cảm theo ICD-10: a.

Ba triệu chứng điển hình: (1). Tâm trạng giảm sút; (2). Mất mọi quan tâm thích thú trong các hoạt động; 3). Giảm năng lượng và tăng sự mệt mỏi.

Bảy triệu chứng phổ biến khác: (1). Giảm khả năng tập trung chú ý; (2). Giảm tính tự trọng và lòng tự tin, khó khăn trong việc ra quyết định; (3). Ý tưởng bị tội và không xứng đáng; (4).

Nhìn vào tương lai ảm đạm và bi quan; (5). Ý tưởng và hành vi tự huỷ hoại hoặc tự sát; (6). Rối loạn giấc ngủ; (7). Thay đổi cảm giác ngon miệng.

3 ** Các điều kiện: không có giai đoạn hưng cảm ở bất kỳ thời điểm nào trong đời; giai đoạn trầm cảm kéo dài ít nhất 2 tuần. Tuy nhiên, nếu các triệu chứng diễn tiến nhanh và nặng nề thì thời gian không nhất thiết phải đủ 2 tuần. Tóm tắt tiêu chuẩn chẩn đoán phân loại trầm cảm theo ICD-10 Trầm cảm Trầm cảm Trầm cảm nhẹ (F32.2) 3 triệu chứng điển hình ≤ 2 ≤2 Cả 3 7 triệu chứng phổ biến ≤2 3 hoặc 4 Ít nhất ≤ 4 Thời gian ≥ 2 tuần ≥2 tuần ≥2 tuần 1. Tiêu chuẩn chẩn đoán trầm cảm theo DSM-5 Hiện nay các nhà lâm sàng tâm thần thường chẩn đoán trầm cảm theo tiêu chuẩn trong DSM-5 với các lưu ý: không bao gồm các triệu chứng rõ ràng là do một tình trạng y tế khác; chưa bao giờ có một giai đoạn hưng cảm hoặc giai đoạn hưng cảm nhẹ.

Các triệu chứng phải tồn tại hầu hết trong ngày và hầu như hàng ngày trong ít nhất 2 tuần liên tiếp. Chẩn đoán sàng lọc cộng đồng trầm cảm bằng trắc nghiệm tâm lý: Chẩn đoán sàng lọc cộng đồng trầm cảm chủ yếu dựa vào các trắc nghiệm tâm lý (thang đo). Thang đo GDS-30 là thang đo tầm soát trầm cảm tự đánh giá tin cậy áp dụng phổ biến ở người cao tuổi (NCT) hiện nay; ngưỡng điểm 11 có độ nhạy 85% và độ đặc hiệu 95%, điểm 14 có độ nhạy 80% và độ đặc hiệu 100%. Các phương pháp chăm sóc điều trị và dự phòng trầm cảm Trầm cảm cần phải điều trị lâu dài, điều trị chống tái phát và nâng cao sức khỏe toàn diện nên cần sự tiếp cận chăm sóc của gia đình; cộng đồng và cán bộ y tế; chế độ ăn-uống giàu dinh dưỡng dễ tiêu; không nên dùng các chất kích thích.

Các biện pháp hỗ trợ ban đầu và tâm lý trị liệu đóng một vai trò quan trọng. Điều trị bằng thuốc chống trầm cảm cần phải: tấn công 4-8 tuần, giảm dần đến liều duy trì (1/2 đến 2/3 liều tấn công) để chuyển sang điều trị củng cố tối thiểu là 6 tháng, có khi hàng năm. Đặc điểm trầm cảm ở người cao tuổi và các yếu tố liên quan Ở người cao tuổi các triệu chứng trầm cảm điển hình có thể bị che lấp bởi các triệu chứng cơ thể, vì vậy dễ bị bỏ sót. Các yếu tố liên quan bao gồm: nhân khẩu học, các đặc trưng về kinh tế xã hội và điều kiện sống; trong đó, chủ yếu là: nguồn thu nhập, hôn nhân, bệnh mạn tính, di truyền, các sang chấn lớn trong 12 tháng qua và trong cuộc đời, hỗ trợ xã hội, thói quen uống rượu, chia sẻ tâm sự và hoạt động thể lực.

Chương trình can thiệp cộng đồng phòng chống trầm cảm trên thế giới Có 3 cách tiếp cận: đào tạo-TTGDSK; hỗ trợ tâm lý rèn luyện khả năng thích ứng cao; hỗ trợ dịch vụ chăm sóc. Điểm chung của các chương trình này là phối hợp các cách tiếp cận để xây dựng và thực hiện các giải pháp can thiệp phù hợp. Chăm sóc người cao tuổi tại Việt nam Việt Nam đến năm 2030 NCT được lập hồ sơ theo dõi quản lý sức khỏe 100%, 90% số xã-phường có ít nhất 1 đội tình nguyện viên tham gia chăm sóc sức khỏe, 50% thí điểm phát triển mô hình trung tâm chăm sóc sức khỏe ban ngày cho NCT. Các nghiên cứu về trầm cảm ở người cao tuổi Có nhiều nghiên cứu cho thấy tỷ lệ trầm cảm ở người cao tuổi trong cộng đồng là khá cao: ở châu Âu từ 10,0% đến 15,0%; châu Á là từ 17,0% đến 50,6%; châu Phi từ 12,1% đến 45,9%; ở Việt Nam cho biết tỷ lệ này dao động từ 17,2% đến 66,9%.

Có nhiều yếu tố liên quan đến trầm cảm ở người cao tuổi thuộc về đặc trưng kinh tế xã hội điều kiện sống, nhân khẩu học và các yếu tố khác. Có nhiều chương trình can thiệp cộng đồng phòng chống trầm cảm trên thế giới được triển khai trong đó có đối tượng là người cao tuổi. CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Đối tượng nghiên cứu 2.

Nghiên cứu định lượng Tiêu chuẩn chọn: NCT từ 60 tuổi trở lên đang sinh sống tại TP. Tiêu chuẩn loại trừ: NCT là người tạm trú, vắng trong thời gian nghiên cứu, 5 không còn minh mẫn để trả lời bộ câu hỏi hoặc không hợp tác nghiên cứu, đang mắc các bệnh lý cấp tính giai đoạn nặng hoặc đang mắc bệnh lý tâm thần khác. Nghiên cứu định tính Người chăm sóc chính-người thân; lãnh đạo UBND thành phố, xã/phường, Trạm y tế; y tế thôn/tổ dân phố; trưởng thôn/tổ dân phố và Chi hội NCT. Địa điểm và thời gian nghiên cứu Địa điểm: thành phố Quảng Ngãi, tỉnh Quảng Ngãi; Thời gian nghiên cứu: tháng 5 năm 2017 đến tháng 02 năm 2021.

Trong đó thời gian can thiệp là 2 năm, từ 12/2018-12/2020. Phương pháp nghiên cứu 2. Thiết kế nghiên cứu: Thiết kế nghiên cứu kết hợp: mô tả cắt ngang (định lượng kết hợp định tính) -giai đoạn 1; nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng-giai đoạn 2. Các bước tiến hành Nghiên cứu này thực hiện 3 bước, tiến hành trong 2 giai đoạn tương ứng với 3 mục tiêu nghiên cứu.

Cỡ mẫu và kỹ thuật chọn mẫu 2. Cỡ mẫu nghiên cứu cắt ngang: tính theo công thức ước tính một tỷ lệ trong quần thể. Cỡ mẫu 1572 NCT.