Luận án tiến sĩ: Tác động tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH DƯƠNG NGUYỄN THANH TÂM TÁC ĐỘNG CỦA TÁI CẤU TRÚC ĐẾN HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng MÃ SỐ: 9 34 02 01 Người hướng dẫn khoa học: PGS. PHAN DIÊN VỸ TS. HOÀNG NGỌC TIẾN TP. HỒ CHÍ MINH, THÁNG 3 NĂM 2021 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án “Tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam” là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi.

Tất cả tài liệu tham khảo đều có nguồn gốc rõ ràng, được công bố theo đúng quy định và được trích dẫn đầy đủ. Nội dung của luận án do tôi tự nghiên cứu một cách trung thực, khoa học và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào. Hồ Chí Minh, ngày 01 tháng 3 năm 2021 Người cam đoan Dương Nguyễn Thanh Tâm ii LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này tôi nhận được sự quan tâm của Ban Giám hiệu và sự hỗ trợ của khoa sau đại học. Kết quả nghiên cứu khoa học dựa trên sự hướng dẫn, động viên và hỗ trợ rất nhiều từ thầy cô.

Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến tập thể người hướng dẫn đã giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Những gợi ý, chỉnh sửa, góp ý và động viên của quý thầy đã tạo cho tôi nhiều động lực về tinh thần, giúp đỡ tôi trong những lúc tôi cảm thấy khó khăn nhất, mang đến cho tôi những kiến thức khoa học rộng lớn và sâu sắc về chuyên môn. Những kiến thức này không chỉ bổ ích cho luận án mà còn hỗ trợ tôi rất nhiều trong việc nghiên cứu sau này. Tôi xin cảm ơn Ban Giám hiệu trường, phòng đào tạo sau đại học đã hỗ trợ công tác đào tạo trong suốt thời gian tôi học tập tại đây.

Tôi xin chân thành cảm ơn ban lãnh đạo đã tạo điều kiện trong công việc để tôi có thể vừa hoàn thành luận án, vừa công tác tốt tại đơn vị. Tôi cũng cảm ơn tập thể đồng nghiệp đã chia sẻ, động viên để tôi hoàn thành tốt luận án này. Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã luôn sát cánh bên tôi, chia sẻ cùng tôi tinh thần và thời gian để giúp tôi hoàn thành luận án. Hồ Chí Minh, ngày 01 tháng 3 năm 2021 Tác giả luận án NCS.

DƯƠNG NGUYỄN THANH TÂM iii TÓM TẮT LUẬN ÁN Trong bối cảnh khủng hoảng tài chính nổ ra tại Mỹ vào năm 2008 và lan rộng ra nhiều nước trên thế giới, tình hình kinh tế vĩ mô của Việt Nam cũng gặp nhiều khó khăn. Tỷ lệ tăng trưởng kinh tế liên tục giảm vào những năm 2008 và 2009. Sang năm 2010, nền kinh tế có dấu hiệu phục hồi nhưng từ năm 2011 tăng trưởng kinh tế lại suy giảm trở lại. Cùng với những khó khăn của nền kinh tế trong giai đoạn này, những tồn tại, hạn chế của hệ thống ngân hàng Việt Nam được tích tụ trong nhiều năm có nguy cơ gây mất an toàn hoạt động của hệ thống NHTM và ảnh hưởng đến nền kinh tế vĩ mô.

Trước những yếu kém của nền kinh tế và hệ thống ngân hàng cũng như yêu cầu của giai đoạn phát triển mới, chính phủ đã ban hành đề án 254 tái cấu trúc hệ thống các TCTD tại Việt Nam giai đoạn 1 từ năm 2011 – 2015 ban hành kèm theo Quyết định số 254/QĐ-TTg ngày 01 tháng 3 năm 2012 và đề án 1058 “Cơ cấu lại hệ thống các TCTD gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2016-2020” tại Quyết định số 1058/QĐ-TTg ngày 19/7/2017. Vậy hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam giai đoạn 2007 – 2019 như thế nào, tái cấu trúc có thực sự đem lại hiệu quả tài chính cho các NHTM Việt Nam hay không, tác giả đã lựa chọn đề tài “Tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam”. Bằng cách sử dụng dữ liệu theo năm trong giai đoạn 2007 – 2019 cùng với phương pháp nghiên cứu định tính như mô tả, phân tích, so sánh và các phương pháp định lượng, luận án đã thực nghiệm phương pháp nói trên cho 30 ngân hàng thương mại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy hiệu quả tài chính trung bình của 30 NHTM trong mẫu nghiên cứu trước tái cấu trúc ở mức cao và tăng trưởng, nhưng khi kinh tế suy thoái, NHTM thực hiện tái cấu trúc vào năm 2011 thì hiệu quả tài chính của NHTM Việt Nam suy giảm, bước sang giai đoạn tái cấu trúc thứ 2 từ năm 2016 thì hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam được cải thiện trở lại và có nhiều khởi sắc trong năm 2019.

Trước tái cấu trúc NHTM_CP có khả năng tạo ra lợi nhuận trên tài sản tốt hơn nhưng lại có thể tạo ra lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu và thu nhập lãi thuần trên tài sản thấp hơn NHTM_NN. Đến giai đoạn tái cấu trúc thứ nhất từ năm 2012 đến 2015, hiệu quả tài chính của cả NHTM_CP và NHTM_NN đều sụt giảm; ROAA, ROEA, NIM của NHTM_CP thấp hơn NHTM_NN và đến giai đoạn tái cấu trúc thứ hai từ 2016 – 2019 thì NHTM_CP có sự cải thiện hiệu quả tài chính đáng kể so với NHTM_NN, chỉ số ROA của NHTM_CP vượt cao hơn NHTM_NN, chỉ số NIM của NHTM_CP tiệm cận NHTM_NN. iv Hiệu quả tài chính của NHTM_MA trước tái cấu trúc giai đoạn 2 năm 2016 thì cao hơn các NHTM_NO. Giai đoạn tái cấu trúc thứ 2 thể hiện hiệu quả tài chính của các NHTM_MA suy giảm so với NHTM_NO.

Thực tế cho thấy hầu hết các NHTM_MA trong giai đoạn tái cấu trúc thứ nhất từ 2011 – 2015 có hiệu quả kém nên sau đó do các NHTM có hiệu quả tốt phải chia sẻ rủi ro với các NHTM yếu kém nên hiệu quả của các NHTM mục tiêu sau sáp nhập bị giảm sút nhưng theo xu hướng đang tăng dần. Kết quả nghiên cứu tác động của tái cấu trúc đến hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam cho thấy có nhiều nét tương đồng với các nghiên cứu trước trên thế giới và tại Việt Nam. Các biến có ý nghĩa thống kê tác động cùng chiều đến ROAA như: ROAA_1, INT, ETA, CAR, PRV, LAB, RE2, GDP, các biến có ý nghĩa thống kê có tác động ngược chiều đến ROAA như: LTE, NPL, STA, MVA, CTI, CTA, INF. Các biến có ý nghĩa thống kê tác động cùng chiều đến ROEA như: ROEA_1, INT, ETA, CAR, FOR, MVA, PRV, LAB, RE2, GDP, các biến có ý nghĩa thống kê có tác động ngược chiều đến ROEA như: LTE, NPL, STA, CTI, CTA, INF.

Các biến có ý nghĩa thống kê tác động cùng chiều đến NIM như: NIM_1, NPL, INT, ETA, CAR, MVA, PRV, EXP, CTA, RE2, INF; các biến có ý nghĩa thống kê có tác động ngược chiều đến NIM như: LTE, STA, CTI, RE1, GDP. Kết quả nghiên cứu này là cơ sở cho các hàm ý chính sách đối với các NHTM, NHNN cho hoạt động tái cấu trúc tài chính, tái cấu trúc sở hữu và tái cấu trúc hoạt động. Từ khóa: tái cấu trúc ngân hàng, tái cấu trúc tài chính, tái cấu trúc sở hữu, tái cấu trúc hoạt động, hiệu quả tài chính. v SUMMARY OF THESIS In the context of the financial crisis that broke out in the US in 2008 and spread to many countries around the world, the macroeconomic situation of Vietnam also faced many difficulties.

Economic growth rate continued to decline in 2008 and 2009. In 2010, the economy showed signs of recovery, but since 2011, economic growth has declined again. Along with the difficulties of the economy in this period, the shortcomings and limitations of the Vietnamese banking system accumulated for many years risk causing the unsafe operation of the commercial banking system and affecting macro economy. Faced with the weaknesses of the economy and banking system as well as the requirements of a new development phase, the government issued Project 254 to restructure the system of credit institutions in Vietnam, phase 1 from 2011 to 2015.

Issued together with Decision No. 254/QD-TTg dated March 1, 2012 and project 1058 “Restructuring the system of credit institutions in association with dealing with bad debts in the 2016-2020 period” in Decision No. 1058/QD- TTg dated July 19, 2017. So how is the financial performance of Vietnam’s commercial banks in the 2007 – 2019 period, does restructuring really bring financial performance to Vietnamese commercial banks, the author chose the topic “Impact of restructuring to financial performance of Vietnamese commercial banks ”.

Using data by year in the period 2007 – 2019 together with qualitative research methods such as description, analysis, comparison and quantitative methods, the thesis experimented with the above method for 30 banks. Vietnamese commercial goods. The research results show that the average financial performance of 30 commercial banks in the pre-restructuring sample is high and growing, but when the economy recession, commercial banks carry out the restructuring in 2011, the Vietnam’s main commercial banks decline, entering the second restructuring phase from 2016, the financial performance of Vietnamese commercial banks has been improved again and has flourished in 2019. Before restructuring, commercial banks have the ability to create a better return on assets, but they can generate a lower return on equity and lower net interest income on assets than SOCBs.

By the first restructuring period from 2012 to 2015, the financial performance of both commercial banks and SOCBs declined; ROAA, ROEA, NIM of SOCBs are lower than that of SOCBs and by the second restructuring period from 2016 to vi 2019, commercial banks have significantly improved financial performance compared to SOCBs, ROA of SOCBs is higher than SOCBs, only NIM number of commercial bank_CP is asymptotic to SOCB. Financial performance of commercial banks_MA before the second phase restructuring in 2016 is higher than that of commercial banks_NO. The second stage of restructuring shows the financial performance of commercial banks_MA decline compared to commercial banks_NO. In fact, most of commercial banks_MA in the first restructuring period from 2011 to 2015 had poor performance, so then because commercial banks with good performance had to share risks with weak commercial banks, the performance of commercial banks.

Target post-merger is reduced but in an ascending trend. The research results on the impact of restructuring on financial performance of Vietnamese commercial banks show that there are many similarities with previous studies in the world and in Vietnam. The statistically significant variables had a positive impact on ROAA such as: ROAA_1, INT, ETA, CAR, PRV, LAB, RE2, GDP, and statistically significant variables had a negative impact on ROAA such as: LTE, NPL , STA, MVA, CTI, CTA, INF. Statistically significant variables have a positive impact on ROEA such as: ROEA_1, INT, ETA, CAR, FOR, MVA, PRV, LAB, RE2, GDP, statistically significant variables have opposite effects on ROEA such as : LTE, NPL, STA, CTI, CTA, INF.