Luận án Tiến sĩ Tài chính Ngân hàng: Các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Đồng Nai

Tổng quan về luận án

Luận án nghiên cứu "Các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ thuế của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Đồng Nai" do Lê Thu Thủy thực hiện, đại diện cho một nghiên cứu tiên phong trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng tại Việt Nam. Nghiên cứu này nổi bật trong bối cảnh khoa học hiện tại bởi việc giải quyết một vấn đề cấp thiết và phức tạp: nâng cao tuân thủ thuế của Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) trong điều kiện nền kinh tế số và những tác động sâu rộng của đại dịch Covid-19.

Bối cảnh khoa học và tính tiên phong của nghiên cứu DNNVV đóng vai trò huyết mạch trong nền kinh tế quốc gia, đặc biệt tại Việt Nam, với hơn 98% tổng số doanh nghiệp là DNNVV và đóng góp đáng kể vào GDP cũng như ngân sách nhà nước (ví dụ: tại Đồng Nai, DNNVV chiếm trên 86% số doanh nghiệp, đóng góp 45% vào GDP và 31% tổng thu ngân sách). Tuy nhiên, khu vực này thường đối mặt với các vấn đề về tuân thủ pháp luật nói chung và pháp luật thuế nói riêng, dẫn đến tình trạng trốn thuế, nợ đọng thuế phổ biến và thất thoát ngân sách hàng ngàn tỷ đồng. Đặc biệt, "làn sóng bùng phát Covid-19 thứ tư tại Việt Nam đã gây ra các ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống và kinh tế tại Đồng Nai nói riêng và toàn lãnh thổ Việt Nam nói chung", đồng thời sự phát triển của thương mại điện tử và kinh tế số đặt ra những thách thức mới trong quản lý và thu thuế. Nghiên cứu này đi sâu vào phân tích các yếu tố tác động đến hành vi tuân thủ thuế của DNNVV trong chính bối cảnh đặc thù đó, mang lại góc nhìn đa chiều và cụ thể.

Research gap SPECIFIC với citations từ literature Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế tập trung vào tuân thủ thuế (ví dụ, Allingham & Sandmo, 2017; OECD, 2004), nhưng phần lớn các mô hình và lý thuyết được phát triển trong điều kiện các quốc gia phát triển, nơi mức độ tuân thủ và hệ thống quản lý thuế có thể khác biệt đáng kể. Nghiên cứu của Braithwaite (2001) về các cấp độ tuân thủ thuế, mặc dù có giá trị, nhưng chủ yếu phản ánh tại các quốc gia phát triển. Tại các nền kinh tế mới nổi như Việt Nam, "mức độ tuân thủ thuế và tinh thần tự nguyện của các doanh nghiệp còn hạn chế", như Nguyễn Thị Lệ Thúy (2009) đã điều chỉnh mô hình Braithwaite cho điều kiện Việt Nam. Khoảng trống nghiên cứu cụ thể mà luận án này giải quyết là sự thiếu hụt các nghiên cứu định lượng toàn diện, tích hợp nhiều yếu tố, và được thực hiện trên mẫu lớn, chuyên biệt cho DNNVV tại một địa bàn cụ thể của Việt Nam (Đồng Nai), đặc biệt trong giai đoạn chịu ảnh hưởng của Covid-19 và sự chuyển đổi sang kinh tế số. Luận án khẳng định: "Đây là lần đầu tiên có một nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ thuế của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Đồng Nai", đồng thời "luận án đã nghiên cứu, phân tích và trình bày rõ nội dung về các vấn đề lý luận và thực tiễn tính tuân thủ thuế của NNT trong giai đoạn đại dịch Covid-19 diễn ra hết sức phức tạp trên địa bàn tỉnh Đồng Nai." Nghiên cứu lấp đầy khoảng trống này bằng cách cung cấp bằng chứng thực nghiệm cụ thể và các hàm ý chính sách phù hợp với bối cảnh kinh tế - xã hội đặc trưng của Đồng Nai, trong khi vẫn đối chiếu với các lý thuyết nền tảng.

Research questions và hypotheses Nghiên cứu tập trung trả lời ba câu hỏi chính:

1. Yếu tố nào ảnh hưởng đến tuân thủ thuế của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Đồng Nai?
2. Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến tuân thủ thuế của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Đồng Nai như thế nào?
3. Hàm ý chính sách nào để góp phần nâng cao tính tuân thủ thuế của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Đồng Nai?

Luận án đề xuất một bộ giả thuyết nghiên cứu toàn diện, được kiểm định thông qua mô hình cấu trúc, bao gồm 8 giả thuyết chính liên quan đến 8 nhóm yếu tố tác động đến tuân thủ thuế, cụ thể là: H1: Chính sách thuế ảnh hưởng đến tuân thủ thuế. H2: Yếu tố kinh tế ảnh hưởng đến tuân thủ thuế. H3: Cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế ảnh hưởng đến tuân thủ thuế. H4: Sự quản lý của cơ quan thuế ảnh hưởng đến tuân thủ thuế. H5: Cấu trúc hệ thống thuế ảnh hưởng đến tuân thủ thuế. H6: Ngành nghề kinh doanh ảnh hưởng đến tuân thủ thuế. H7: Yếu tố xã hội ảnh hưởng đến tuân thủ thuế. H8: Đặc điểm của doanh nghiệp ảnh hưởng đến tuân thủ thuế.

Theoretical framework với tên theories cụ thể Luận án được xây dựng trên nền tảng của nhiều lý thuyết học thuật đã được thiết lập, tạo nên một khung lý thuyết mạnh mẽ để phân tích hành vi tuân thủ thuế. Các lý thuyết nền tảng bao gồm:

• Lý thuyết hành vi tuân thủ thuế: Đây là xương sống của nghiên cứu, định nghĩa tuân thủ thuế là sự sẵn lòng của người nộp thuế tuân theo pháp luật về thuế để đạt được trạng thái cân bằng kinh tế của một quốc gia (Allingham & Sandmo, 2017). Luận án còn tham chiếu định nghĩa của OECD (2004) về tuân thủ thuế là "mức độ mà người nộp thuế tuân thủ (hoặc không tuân thủ) các quy tắc thuế của quốc gia anh ta, ví dụ, bằng cách khai báo thu nhập, khai thuế và nộp thuế kịp thời cách thức."
• Lý thuyết hành vi không tuân thủ thuế: Đối trọng với tuân thủ thuế, lý thuyết này giải thích các hành vi trốn thuế và tránh thuế, từ việc không nộp tờ khai đến kê khai không chính xác thu nhập (OECD, 2004; Marti, 2010).
• Lý thuyết tâm lý hành vi phổ biến: Theo Jackson và Valerie (1986), con người lựa chọn hành động khi đã hiểu biết lợi ích và hậu quả. Mô hình này (còn gọi là Thuyết phục và trừng phạt của James và Alley, 2009; Macsky, 2011) cho rằng cơ quan thuế cần tuần tự quản lý từ thuyết phục đến trừng phạt để đạt được sự tuân thủ cao.
• Lý thuyết răn đe hoặc mô hình răn đe kinh tế: Dựa trên Lý thuyết tiện ích kỳ vọng (Expected Utility Theory - EUT), lý thuyết này coi người nộp thuế là những cá nhân tìm cách tối đa hóa lợi ích của họ và có thể trốn thuế khi lợi nhuận dự kiến vượt quá chi phí (Milliron, 2016; James và Alley, 2009).
• Lý thuyết triển vọng (Prospect Theory): Được Daniel Kahnerman và Amos Tversky đưa ra năm 1979, lý thuyết này giải thích rằng con người không thích rủi ro ở phần lãi và thích rủi ro ở phần lỗ, và họ sợ thua lỗ hơn là thích được lợi (Richard, 2018). Lý thuyết này được James và Alley (2009) áp dụng để kiểm tra mối quan hệ giữa hình phạt và kiểm tra đối với hành vi tuân thủ thuế.

Đóng góp đột phá với quantified impact Nghiên cứu có những đóng góp đột phá đáng kể, bao gồm:

1. Xây dựng mô hình định lượng tích hợp đầu tiên cho DNNVV Đồng Nai: Luận án đã xây dựng và kiểm định thành công một mô hình định lượng phản ánh 8 nhóm yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ thuế của 1,000 DNNVV tại Đồng Nai trong bối cảnh Covid-19 và kinh tế số. Kết quả cho thấy 8/8 giả thuyết nghiên cứu được ủng hộ với mức ý nghĩa 5%, chứng tỏ tính phù hợp và hiệu lực của mô hình.
2. Định lượng mức độ tác động của từng yếu tố: Nghiên cứu không chỉ xác định các yếu tố mà còn "chỉ ra mức độ tác động từng thành phần đối với các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ thuế của các doanh nghiệp nhỏ và vừa", cung cấp cơ sở định lượng cho các chính sách can thiệp.
3. Đề xuất 8 nhóm hàm ý chính sách cụ thể, hành động: Dựa trên kết quả phân tích, luận án đã đưa ra 8 nhóm khuyến nghị chính sách ưu tiên thực hiện cho ngành thuế và doanh nghiệp, bao gồm: Chính sách thuế, kinh tế, cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế, sự quản lý của cơ quan thuế, cấu trúc hệ thống thuế, ngành nghề kinh doanh, xã hội và đặc điểm của doanh nghiệp. Những khuyến nghị này có tiềm năng "góp phần nâng cao tính tuân thủ thuế của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Đồng Nai trong thời gian tới", hướng tới mục tiêu ổn định ngân sách và công bằng thuế.
4. Cung cấp dữ liệu thực nghiệm giá trị trong giai đoạn khủng hoảng: Với dữ liệu sơ cấp thu thập từ 1,000 DNNVV trong giai đoạn tháng 06/2021 – tháng 12/2021, nghiên cứu cung cấp cái nhìn chân thực về tình hình tuân thủ thuế trong bối cảnh đại dịch, một khoảng thời gian đầy thách thức đối với hoạt động kinh doanh.

Scope (sample size, timeframe) và significance Phạm vi nghiên cứu tập trung vào tuân thủ thuế của các DNNVV tại tỉnh Đồng Nai. Cụ thể, đối tượng khảo sát là 1,000 chủ DNNVV đang hoạt động và chịu trách nhiệm nộp thuế thu nhập doanh nghiệp tại 5 Chi cục thuế lớn ở Đồng Nai (Chi cục Thuế khu vực Định Quán - Tân Phú, Long Khánh - Cẩm Mỹ, Trảng Bom - Thống Nhất, Long Thành - Nhơn Trạch, và Chi cục Thuế TP). Mỗi chi cục đóng góp 200 người nộp thuế vào mẫu, đảm bảo tính đại diện. Dữ liệu sơ cấp được thu thập từ tháng 06/2021 đến tháng 12/2021, trong khi toàn bộ luận án được thực hiện từ tháng 01/2021 đến tháng 01/2023. Phạm vi nội dung tập trung vào các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ thuế nội địa, bỏ qua thuế xuất khẩu, nhập khẩu. Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc cung cấp kiến thức học thuật mới mà còn ở giá trị thực tiễn cao. Nó cung cấp "tài liệu nghiên cứu cho các nhà quản lý, các nhà làm chính sách và các nhà nghiên cứu", đồng thời là "tài liệu tham khảo cho những nghiên cứu hàn lâm trong lĩnh vực tuân thủ thuế của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Đồng Nai và các tỉnh thành phố khác tại Việt Nam." Về mặt thực tiễn, đây là "lần đầu tiên có một nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ thuế của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Đồng Nai", đưa ra "hàm ý chính sách hợp lý góp phần nâng cao sự tuân thủ thuế" và "những khuyến nghị đối với các DNNVV và Nhà nước để có những chính sách phù hợp trong giai đoạn bình thường mới."

Literature Review và Positioning

Luận án đã thực hiện một tổng hợp sâu rộng các luồng nghiên cứu chính về tuân thủ thuế, bao gồm cả các công trình quốc tế và trong nước. Các nghiên cứu nền tảng như Allingham và Sandmo (2017) đã định nghĩa tuân thủ thuế như sự sẵn lòng của người nộp thuế tuân theo pháp luật, trong khi OECD (2004) đưa ra một định nghĩa chuẩn mực hơn về mức độ tuân thủ các quy tắc thuế. Lý thuyết răn đe kinh tế (Milliron, 2016) và Lý thuyết triển vọng (Kahnerman & Tversky, 1979, áp dụng bởi James & Alley, 2009) được phân tích để hiểu các động cơ kinh tế và tâm lý đằng sau hành vi tuân thủ. Các tác giả như Marti (2010), Reriksen và Fallan (2016) đã làm rõ khái niệm không tuân thủ thuế, bao gồm trốn tránh và không báo cáo thu nhập chính xác.

Synthesis của major streams với TÊN TÁC GIẢ và NĂM cụ thể Các luồng nghiên cứu chính được tổng hợp bao gồm:

• Yếu tố kinh tế: Allingham và Sandmo (2017) nhấn mạnh các yếu tố như lãi suất, chu kỳ kinh tế, chính sách tài chính. Benk và cộng sự (2011), Deichen (2017) đã chứng minh mối liên hệ tích cực giữa các yếu tố kinh tế (lãi suất, lạm phát, hội nhập quốc tế, chi phí tuân thủ, khả năng tài chính) và tuân thủ thuế.
• Yếu tố xã hội và tâm lý: Gerbing (2016) và Gonder (2015) chỉ ra ảnh hưởng của chuẩn mực xã hội, dư luận, danh tiếng và cảm nhận công bằng lên quyết định tuân thủ. Wenzel (2004) mô tả tuân thủ thuế là kết quả tương quan giữa nhận thức về sự công bằng, hiệu quả và tương tác giữa chúng.
• Chính sách thuế và cấu trúc hệ thống thuế: Hischer và Mark (2014) cùng Inasius (2015) khẳng định tính phức tạp, rõ ràng, và công bằng của chính sách, cấu trúc hệ thống thuế là yếu tố quyết định. Jerome và cộng sự (2018) phân tích tác động của chính sách thuế đến tích lũy vốn và đầu tư.
• Quản lý của cơ quan thuế và chất lượng dịch vụ: Lin và Valerie (2018), Lumumba và cộng sự (2010) nghiên cứu vai trò của cơ quan thuế trong việc đảm bảo tính hiệu lực, nghiêm minh của pháp luật và chất lượng quản trị công.
• Đặc điểm doanh nghiệp và ngành nghề kinh doanh: OECD (2004) và Nguyễn Thị Lệ Thúy (2009) đã chứng minh các nhân tố đặc trưng về ngành nghề và quy mô doanh nghiệp có ảnh hưởng đến tuân thủ thuế.

Contradictions/debates với ít nhất 2 opposing views Luận án đã ghi nhận các cuộc tranh luận về tuân thủ thuế tự nguyện hay không tự nguyện. Quan điểm truyền thống cho rằng "Hầu hết người nộp thuế không tự nguyện tuân thủ Pháp luật thuế, họ chỉ chấp hành nghĩa vụ thuế khi có sự cưỡng chế của Cơ quan thuế hoặc do lợi ích kinh tế" (Phạm Minh Tiến và cộng sự, 2016). Điều này tương phản với cách tiếp cận thứ hai của James và Alley (2009) về tuân thủ dựa trên hợp tác giữa NNT và cơ quan thuế, trong đó NNT được coi là "công dân tốt" và tương tác theo hành vi, chuẩn mực xã hội. Một tranh cãi khác là sự phân định giữa "trốn thuế" (phi pháp) và "tránh thuế" (hợp pháp). Richard (2018) và Lin và Valerie (2018) đã chỉ ra rằng tác động của hai hành vi này đến tâm lý người nộp thuế là khác nhau, với trốn thuế bị đánh giá tiêu cực hơn. Tuy nhiên, Wamm (2015) và Kasipill (2017) thừa nhận rằng trong thực tế, rất khó phân định rạch ròi giữa chúng, đặc biệt khi "quy định pháp luật thuế không rõ ràng có nhiều cách hiểu khác nhau".

Positioning trong literature với specific gap identified Luận án định vị mình trong dòng nghiên cứu về tuân thủ thuế bằng cách tập trung vào "cách tiếp cận thứ hai với khía cạnh hành vi được nhấn mạnh hơn so với cách tiếp cận hợp lý về kinh tế" (James và Alley, 2009). Nghiên cứu thừa nhận rằng tuân thủ thuế không phải là một quá trình tự thân mà chịu tác động từ các yếu tố bên ngoài (Wenzel, 2004). Khoảng trống mà luận án giải quyết là sự thiếu vắng một mô hình định lượng tích hợp các yếu tố cụ thể (8 nhóm yếu tố đã nêu) được kiểm định trên mẫu DNNVV tại một địa phương đang phát triển như Đồng Nai, đặc biệt trong bối cảnh Covid-19 và kinh tế số. Các nghiên cứu trước đây về tuân thủ thuế ở Việt Nam (ví dụ, Nguyễn Thị Lệ Thúy, 2009) đã điều chỉnh các mô hình quốc tế nhưng chưa đi sâu vào một tập hợp yếu tố đa dạng và bối cảnh cụ thể như nghiên cứu này.

How this advances field với concrete contributions Luận án tiến bộ hóa lĩnh vực bằng cách:

1. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ: Xác nhận mối quan hệ định lượng giữa 8 nhóm yếu tố và tuân thủ thuế của DNNVV, giúp làm giàu kho tàng kiến thức về hành vi tuân thủ thuế trong các nền kinh tế đang phát triển.
2. Mở rộng khung lý thuyết: Bằng cách tích hợp các lý thuyết răn đe, tâm lý hành vi, và triển vọng vào một mô hình cấu trúc toàn diện, luận án chứng minh rằng hành vi tuân thủ thuế không chỉ bị ảnh hưởng bởi các yếu tố kinh tế mà còn bởi các yếu tố xã hội, cảm nhận dịch vụ, và cấu trúc hệ thống.
3. Chi tiết hóa tác động của bối cảnh đặc thù: Đặt nghiên cứu trong bối cảnh đại dịch Covid-19 và kinh tế số, luận án làm rõ thêm các thách thức và cơ hội mới đối với tuân thủ thuế, đặc biệt là với DNNVV.

So sánh với ÍT NHẤT 2 international studies

1. So sánh với Braithwaite (2001): Nghiên cứu của Braithwaite (2001) về mô hình cấp độ tuân thủ thuế (từ chối, miễn cưỡng, chấp nhận, cam kết) được phát triển trong điều kiện các quốc gia phát triển, nơi "các doanh nghiệp luôn thực hiện tốt trách nhiệm xã hội và đạo đức kinh doanh của mình thì cấp độ cam kết và chấp nhận nộp thuế chiếm đa số". Ngược lại, luận án này, theo mô hình điều chỉnh của Nguyễn Thị Lệ Thúy (2009) cho Việt Nam, cho rằng "tại điều kiện là các nước đang phát triển thì cấp độ các NNT có thái độ miễn cưỡng sẽ chiếm đa số trong khi cấp độ chấp nhận và cam kết chiếm thiểu số." Điều này nhấn mạnh sự cần thiết của các nghiên cứu bối cảnh cụ thể để thích nghi các lý thuyết chung.
2. So sánh với Allingham và Sandmo (2017): Mô hình kinh tế răn đe của Allingham và Sandmo (2017) tập trung vào lợi ích kinh tế và chi phí rủi ro bị phát hiện/phạt. Luận án này mở rộng quan điểm đó bằng cách tích hợp các yếu tố phi kinh tế như "cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế", "yếu tố xã hội" và "cấu trúc hệ thống thuế". Trong khi Allingham và Sandmo xem người nộp thuế chủ yếu là "những cá nhân tìm cách tối đa hóa lợi ích của họ", luận án này cho thấy rằng các yếu tố như sự công bằng, chất lượng dịch vụ và đặc điểm doanh nghiệp cũng đóng vai trò quan trọng, vượt ra ngoài khuôn khổ răn đe thuần túy. Điều này phản ánh xu hướng chuyển dịch từ cách tiếp cận kinh tế sang cách tiếp cận tâm lý xã hội trong nghiên cứu tuân thủ thuế.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này đã có những đóng góp đáng kể trong việc mở rộng và thách thức các lý thuyết tuân thủ thuế hiện có bằng cách áp dụng chúng vào bối cảnh cụ thể của DNNVV tại Đồng Nai, Việt Nam.

• Extend/challenge WHICH specific theories (name theorists):

  • Mở rộng Lý thuyết răn đe kinh tế (Deterrence Theory) của Milliron (2016) và James và Alley (2009): Luận án không chỉ tập trung vào các biện pháp trừng phạt như một yếu tố quyết định mà còn tích hợp các yếu tố phi kinh tế như "cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế", "yếu tố xã hội", và "cấu trúc hệ thống thuế". Điều này mở rộng phạm vi của lý thuyết răn đe, cho thấy rằng bên cạnh các yếu tố "lợi nhuận dự kiến vượt quá chi phí" (Milliron, 2016), sự tin tưởng vào cơ quan thuế và nhận thức về công bằng xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tuân thủ.
  • Mở rộng Lý thuyết tâm lý hành vi phổ biến (Psychological Behavioral Theory) của Jackson và Valerie (1986): Nghiên cứu củng cố quan điểm rằng hành vi tuân thủ không chỉ là sự lựa chọn hành động dựa trên hiểu biết lợi ích và hậu quả, mà còn bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài như chính sách thuế, kinh tế, và đặc điểm doanh nghiệp. Mô hình của luận án cụ thể hóa các "biện pháp được thực hiện theo tuần tự từ thấp đến cao" (James và Alley, 2009) bằng cách xác định các khía cạnh cần được cải thiện trong quản lý thuế để tác động đến nhận thức và hành vi của người nộp thuế.
  • Cụ thể hóa Lý thuyết triển vọng (Prospect Theory) của Kahnerman và Tversky (1979): Nghiên cứu áp dụng các nguyên tắc của Lý thuyết Triển vọng về việc con người "không thích rủi ro ở phần lãi và thích rủi ro ở phần lỗ" (Richard, 2018) vào bối cảnh tuân thủ thuế. Bằng cách định lượng các yếu tố ảnh hưởng, luận án cho thấy cách các "lãi và lỗ" tiềm năng (ví dụ, chi phí tuân thủ, rủi ro bị phạt, lợi ích từ dịch vụ công) có thể được nhận thức bởi DNNVV và ảnh hưởng đến quyết định tuân thủ của họ, đặc biệt trong các tình huống rủi ro như đại dịch Covid-19.

• Conceptual framework với components và relationships: Khung lý thuyết của luận án đề xuất tuân thủ thuế (biến phụ thuộc) bị tác động bởi 8 nhóm yếu tố độc lập:

  1. Chính sách thuế
  2. Kinh tế
  3. Cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế
  4. Sự quản lý của cơ quan thuế
  5. Cấu trúc hệ thống thuế
  6. Ngành nghề kinh doanh
  7. Xã hội
  8. Đặc điểm của doanh nghiệp Mối quan hệ này được hình thành dựa trên việc tổng hợp các lý thuyết nền tảng và các nghiên cứu trước đây (xem Bảng 2.2: Tổng hợp các nghiên cứu liên quan đến tuân thủ thuế), sau đó được điều chỉnh và xác nhận thông qua nghiên cứu định tính với 30 nhà quản lý trong lĩnh vực thuế tại Đồng Nai.

• Theoretical model với propositions/hypotheses numbered: Mô hình nghiên cứu đề xuất được cụ thể hóa thông qua 8 giả thuyết đã được đánh số như đã trình bày ở phần Tổng quan, mỗi giả thuyết thể hiện mối quan hệ tích cực giữa một yếu tố độc lập với biến phụ thuộc (tuân thủ thuế). Ví dụ:

  • H1: Chính sách thuế có tác động tích cực đến tuân thủ thuế của DNNVV.
  • H3: Cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế có tác động tích cực đến tuân thủ thuế của DNNVV.
  • H7: Yếu tố xã hội có tác động tích cực đến tuân thủ thuế của DNNVV. Tất cả 8 giả thuyết này đều được ủng hộ với mức ý nghĩa 5%, củng cố tính hợp lệ của mô hình lý thuyết đề xuất trong bối cảnh nghiên cứu.

• Paradigm shift với EVIDENCE từ findings: Luận án góp phần vào một "paradigm shift" nhẹ nhàng trong nghiên cứu tuân thủ thuế, dịch chuyển từ mô hình răn đe kinh tế thuần túy sang một cách tiếp cận đa chiều, tích hợp các yếu tố tâm lý-xã hội và chất lượng quản trị. Bằng chứng là sự nhấn mạnh và kiểm định thành công vai trò của "Cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế" (CLDV) và "Yếu tố xã hội" (XH) bên cạnh các yếu tố kinh tế và chính sách. Việc "nhấn mạnh hơn so với cách tiếp cận hợp lý về kinh tế" (James và Alley, 2009) được thể hiện rõ ràng qua việc các biến phi kinh tế này được coi là các yếu tố độc lập quan trọng trong mô hình, và được chứng minh có ý nghĩa thống kê trong việc giải thích tuân thủ thuế của DNNVV.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án đặc biệt độc đáo nhờ sự tích hợp sâu rộng các lý thuyết và cách tiếp cận đa phương pháp, được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh cụ thể của Việt Nam.

• Integration của theories (name 3+ specific theories): Khung phân tích tích hợp ít nhất ba lý thuyết chính:

  1. Lý thuyết răn đe kinh tế: Cung cấp nền tảng cho việc xem xét các yếu tố về hình phạt và rủi ro bị phát hiện trong "sự quản lý của cơ quan thuế" và "chính sách thuế".
  2. Lý thuyết tâm lý hành vi phổ biến: Định hình việc phân tích "cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế" và "yếu tố xã hội" như các nhân tố tác động đến nhận thức và thái độ của người nộp thuế.
  3. Lý thuyết triển vọng: Giúp hiểu cách DNNVV đánh giá "lãi và lỗ" tiềm năng liên quan đến tuân thủ, đặc biệt trong bối cảnh các "yếu tố kinh tế" biến động. Sự tích hợp này tạo ra một mô hình toàn diện hơn so với việc chỉ sử dụng một lý thuyết đơn lẻ, cho phép giải thích đa chiều về hành vi tuân thủ thuế.

• Novel analytical approach với justification: Phương pháp tiếp cận phân tích của luận án là sự kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính và định lượng theo một quy trình 10 bước nghiêm ngặt. Sự độc đáo nằm ở việc "thảo luận nhóm với 30 nhà quản lý trong lĩnh vực quản lý thuế để hiệu chỉnh mô hình và thang phù hợp với bối cảnh nghiên cứu" sau khi đã tham khảo lý thuyết. Điều này đảm bảo rằng các thang đo và mô hình không chỉ có cơ sở lý thuyết vững chắc mà còn phù hợp với thực tiễn quản lý thuế tại địa phương. Việc sử dụng "phân tích nhân tố khẳng định và mô hình cấu trúc" (SEM) là một cách tiếp cận tiên tiến, cho phép kiểm định đồng thời các mối quan hệ phức tạp giữa các biến tiềm ẩn (latent variables), vượt trội so với các phương pháp hồi quy đa biến truyền thống trong việc xử lý các mô hình có cấu trúc phức tạp và sai số đo lường.

• Conceptual contributions với definitions: Luận án đã định nghĩa lại "tuân thủ thuế" trong bối cảnh nghiên cứu là "việc người nộp thuế thực hiện đúng, đầy đủ và kịp thời nghĩa vụ thuế đã được quy định trong luật thuế hiện hành", nhấn mạnh yếu tố "thời gian" như một tiêu chí thể hiện sự tuân thủ tự nguyện (đồng thuận với Nguyễn Thị Lệ Thúy, 2009). Ngoài ra, nghiên cứu đã đưa ra các định nghĩa cụ thể cho 8 nhóm yếu tố tác động, làm rõ các khía cạnh cấu thành từng yếu tố như:

  • Yếu tố ngành nghề kinh doanh được đo lường bằng "tỷ suất lợi nhuận; tính cạnh tranh; tính khó kiểm soát doanh thu; tính khó kiểm soát chi phí".
  • Yếu tố kinh tế bao gồm "gánh nặng về tài chính: Số thuế phải nộp và chi phí tuân thủ".
  • Yếu tố xã hội thể hiện qua "chuẩn mực xã hội; tính công bằng trong giao dịch hay lợi ích nhận được cho mỗi đồng tiền tiền thuế; tính công bằng trong khoản tiền thuế phải đóng so với những người nộp thuế khác sự công bằng trong cách tính thuế của hệ thống thuế".

• Boundary conditions explicitly stated: Luận án đã xác định rõ các điều kiện biên của nghiên cứu:

  • Về không gian: Chỉ tập trung vào "DNNVV trên địa bàn tỉnh Đồng Nai", cụ thể tại 5 Chi cục thuế.
  • Về nội dung: Chỉ nghiên cứu "tính tuân thủ thuế của NNT đối với các sắc thuế nội địa" và "tính tuân thủ ở một số sắc thuế chủ yếu trong hệ thống thuế", không bao gồm thuế xuất nhập khẩu.
  • Về thời gian: Dữ liệu sơ cấp được thu thập trong giai đoạn "tháng 06 năm 2021 đến tháng 12 năm 2021", phản ánh bối cảnh cụ thể của đại dịch Covid-19. Những điều kiện biên này giúp xác định giới hạn áp dụng của kết quả nghiên cứu và gợi mở cho các nghiên cứu tiếp theo ở các bối cảnh khác.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Thiết kế nghiên cứu của luận án được xây dựng một cách chặt chẽ và đa chiều, kết hợp hài hòa giữa triết lý nghiên cứu, các phương pháp và cấp độ phân tích.

• Research philosophy (positivism/interpretivism/critical realism): Nghiên cứu này chủ yếu tuân theo triết lý Thực chứng (Positivism). Điều này được thể hiện rõ qua mục tiêu "xác định các yếu tố ảnh hưởng" và "đo lường mức độ ảnh hưởng" của các yếu tố đến tuân thủ thuế. Phương pháp tiếp cận định lượng, việc kiểm định giả thuyết đã được thiết lập trước, sử dụng các công cụ thống kê nâng cao (SEM, Cronbach Alpha, EFA, CFA) để tìm kiếm các mối quan hệ nhân quả và quy luật khách quan, đều là đặc trưng của triết lý thực chứng. Nghiên cứu tìm kiếm sự khái quát hóa và giải thích các hiện tượng xã hội thông qua dữ liệu định lượng, coi tuân thủ thuế là một hiện tượng có thể đo lường và dự đoán.

• Mixed methods với SPECIFIC combination rationale: Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods), kết hợp giữa nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng, nhằm tăng cường tính hợp lệ và độ sâu sắc của kết quả.

  • Nghiên cứu định tính: Được thực hiện ở giai đoạn đầu để xây dựng và hiệu chỉnh mô hình nghiên cứu cũng như thiết kế thang đo. Cụ thể, sau khi tổng hợp lý thuyết, tác giả đã tiến hành "thảo luận nhóm với 30 nhà quản lý trong lĩnh vực quản lý thuế để hiệu chỉnh mô hình và thang phù hợp với bối cảnh nghiên cứu". Điều này bao gồm 15 nhà quản lý từ Cục Thuế Đồng Nai và 15 trưởng/phó các Chi cục thuế Đồng Nai. Mục tiêu là thu thập ý kiến chuyên gia để đảm bảo rằng các yếu tố và thang đo phản ánh đúng thực tiễn và phù hợp với đặc thù địa phương. Đây là bước quan trọng để nâng cao tính giá trị nội dung (content validity) của các thang đo.
  • Nghiên cứu định lượng: Là giai đoạn chính để kiểm định các giả thuyết đã đề xuất. Dữ liệu được thu thập thông qua khảo sát bảng câu hỏi từ một mẫu lớn DNNVV và phân tích bằng các công cụ thống kê mạnh mẽ. Sự kết hợp này đảm bảo rằng mô hình lý thuyết không chỉ dựa trên các lý thuyết học thuật chung mà còn được điều chỉnh và xác nhận bởi kinh nghiệm thực tiễn, sau đó được kiểm định một cách khách quan bằng dữ liệu lớn.

• Multi-level design với levels clearly defined: Mặc dù không nêu rõ là "multi-level design" theo nghĩa thống kê phức tạp, nhưng nghiên cứu đã tiếp cận vấn đề ở nhiều cấp độ, dù chủ yếu là cấp độ doanh nghiệp:

  • Cấp độ vĩ mô: Các yếu tố "chính sách thuế", "kinh tế", "cấu trúc hệ thống thuế" và "yếu tố xã hội" phản ánh môi trường vĩ mô ảnh hưởng đến tất cả DNNVV.
  • Cấp độ trung gian/quản lý: "Sự quản lý của cơ quan thuế" và "cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế" thể hiện tương tác giữa DNNVV và cơ quan quản lý thuế.
  • Cấp độ vi mô/doanh nghiệp: "Ngành nghề kinh doanh" và "đặc điểm của doanh nghiệp" (như giới tính chủ doanh nghiệp, độ tuổi, lĩnh vực hoạt động, số vốn đăng ký, doanh thu, thời gian đóng thuế) là các đặc điểm nội tại của từng DNNVV. Việc xem xét các yếu tố ở nhiều cấp độ này giúp đưa ra một cái nhìn toàn diện về các tác động đến tuân thủ thuế.

• Sample size và selection criteria EXACT:

  • Kích thước mẫu: Tổng cộng 1,000 người nộp thuế (đại diện cho 1,000 DNNVV) đã được khảo sát. Ngoài ra, một khảo sát sơ bộ với "khoảng 400 phiếu khảo sát từ DNNVV" cũng được thực hiện để kiểm định thang đo.
  • Tiêu chí lựa chọn mẫu: Đối tượng khảo sát là "các chủ doanh nghiệp nhỏ và vừa đang hoạt động trên địa bàn tỉnh Đồng Nai", tập trung vào "những người chịu trách nhiệm nộp thuế thu nhập doanh nghiệp cho các DNNVV". Phương pháp chọn mẫu là "chọn mẫu thuận tiện". Các chi cục thuế được chọn bao gồm 5 chi cục chính yếu tại Đồng Nai (Định Quán - Tân Phú, Long Khánh - Cẩm Mỹ, Trảng Bom - Thống Nhất, Long Thành - Nhơn Trạch, TP), nơi "tập trung thu thuế hơn 80 phần trăm doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia nộp thuế". Mỗi chi cục có 200 NNT tham gia khảo sát.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được mô tả chi tiết và thể hiện tính chặt chẽ, từ việc xây dựng công cụ đến đảm bảo chất lượng dữ liệu.

• Sampling strategy với inclusion/exclusion criteria: Chiến lược lấy mẫu là "chọn mẫu thuận tiện", tuy nhiên, các tiêu chí lựa chọn đối tượng khảo sát khá rõ ràng: là chủ DNNVV đang hoạt động tại Đồng Nai và chịu trách nhiệm nộp thuế thu nhập doanh nghiệp. Điều này đảm bảo rằng người được khảo sát có đủ thẩm quyền và kiến thức về tuân thủ thuế. Mẫu được phân bổ đều cho 5 chi cục thuế chính, mỗi chi cục 200 DNNVV, cho thấy sự nỗ lực trong việc thu thập dữ liệu từ các khu vực trọng điểm.

• Data collection protocols với instruments described: Dữ liệu định tính được thu thập qua "thảo luận nhóm" và "phỏng vấn doanh nghiệp, các chuyên gia" để thiết kế và điều chỉnh bảng câu hỏi sơ bộ. Dữ liệu định lượng được thu thập thông qua "bảng câu hỏi khảo sát" được thiết kế dựa trên kết quả nghiên cứu định tính và kiểm định sơ bộ. Các bước thu thập dữ liệu bao gồm:

  1. Thu thập và tổng hợp lý thuyết.
  2. Thiết kế câu hỏi sơ bộ.
  3. Phỏng vấn điều chỉnh câu hỏi.
  4. Phỏng vấn thử và chạy thử (400 phiếu) để kiểm định thang đo.
  5. Xây dựng bảng khảo sát chính thức và thu thập 1,000 phiếu từ 1,000 NNT đại diện cho DNNVV.

• Triangulation (data/method/investigator/theory):

  • Methodological Triangulation: Kết hợp phương pháp định tính (thảo luận nhóm, phỏng vấn chuyên gia) và định lượng (khảo sát bảng hỏi) để củng cố kết quả. Định tính giúp xây dựng và hiệu chỉnh thang đo, đảm bảo tính hợp lệ ban đầu, trong khi định lượng kiểm định các giả thuyết trên mẫu lớn.
  • Theoretical Triangulation: Sử dụng đa dạng các lý thuyết nền tảng (răn đe kinh tế, tâm lý hành vi, triển vọng) để giải thích và xây dựng mô hình tuân thủ thuế, cung cấp một cái nhìn đa chiều về các động lực của hành vi tuân thủ.

• Validity (construct/internal/external) và reliability (α values):

  • Reliability: Luận án đã kiểm định độ tin cậy của các thang đo bằng "hệ số Cronbach Alpha" cho từng yếu tố độc lập và biến phụ thuộc (xem Bảng 4.10 đến Bảng 4.18). Điều này đảm bảo tính nhất quán nội tại của các thang đo. Các thang đo đều được khẳng định là phù hợp sau các kiểm định này.
  • Construct Validity: Được đảm bảo thông qua quá trình "phân tích nhân tố khám phá (EFA)" và "phân tích nhân tố khẳng định (CFA)". EFA được sử dụng để xác định các cấu trúc nhân tố ẩn từ các biến quan sát, trong khi CFA kiểm tra mức độ phù hợp của cấu trúc nhân tố này với dữ liệu. Kết quả "phân tích nhân tố khẳng định và mô hình cấu trúc cho thấy các chỉ số đạt yêu cầu" (CMIN/df, CFI, TLI, RMSEA), khẳng định tính hợp lệ cấu trúc của mô hình.
  • Internal Validity: Được tăng cường thông qua việc kiểm soát chặt chẽ quy trình thu thập và xử lý dữ liệu, cũng như việc sử dụng các kỹ thuật thống kê mạnh mẽ để thiết lập mối quan hệ nhân quả.
  • External Validity/Generalizability: Mặc dù nghiên cứu tập trung vào Đồng Nai, cỡ mẫu lớn (1,000 DNNVV) và quy trình chọn mẫu tại các chi cục thuế trọng điểm giúp tăng cường khả năng ngoại suy kết quả cho các DNNVV khác trong khu vực có điều kiện tương tự ở Việt Nam.

Data và phân tích

Quá trình xử lý và phân tích dữ liệu được thực hiện một cách chuyên nghiệp, sử dụng các công cụ và kỹ thuật thống kê hiện đại.

• Sample characteristics với demographics/statistics: Luận án cung cấp các thống kê mô tả chi tiết về đặc điểm mẫu (xem Bảng 4.1 đến Bảng 4.7), bao gồm:

  • Cơ cấu mẫu theo đối tượng trả lời (chủ doanh nghiệp).
  • Cơ cấu mẫu theo giới tính.
  • Cơ cấu mẫu theo tình trạng lĩnh vực hoạt động.
  • Cơ cấu mẫu theo độ tuổi.
  • Cơ cấu mẫu theo số vốn đăng ký doanh nghiệp.
  • Cơ cấu mẫu theo doanh thu.
  • Cơ cấu mẫu theo thời gian đóng thuế. Những thông tin này giúp mô tả rõ ràng bối cảnh của mẫu nghiên cứu, tăng tính minh bạch và khả năng tái tạo.

• Advanced techniques (SEM/multilevel/QCA etc.) với software: Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS 20.0 (cho các phân tích cơ bản như Cronbach's Alpha, thống kê mô tả, EFA, ANOVA, T-test) và phần mềm chuyên biệt cho mô hình cấu trúc. Các kỹ thuật phân tích tiên tiến bao gồm:

  • Kiểm định độ tin cậy Cronbach’s Alpha: Để đánh giá tính nhất quán nội tại của các thang đo.
  • Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Để xác định cấu trúc nhân tố của các biến.
  • Phân tích nhân tố khẳng định (CFA): Để kiểm tra sự phù hợp của mô hình đo lường.
  • Phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM): Đây là kỹ thuật cốt lõi để kiểm định mối quan hệ giữa các biến độc lập và biến phụ thuộc, đồng thời đánh giá độ phù hợp tổng thể của mô hình. SEM được lựa chọn vì khả năng xử lý các mô hình phức tạp với nhiều biến tiềm ẩn và đo lường đồng thời nhiều mối quan hệ.
  • Phân tích phương sai ANOVA: Để kiểm định sự khác biệt về tuân thủ thuế giữa các nhóm DNNVV dựa trên các đặc điểm (ví dụ: độ tuổi, lĩnh vực hoạt động, số vốn đăng ký, doanh thu).
  • Kiểm định sự khác biệt giữa các nhóm (T-test): Đặc biệt được sử dụng để kiểm định sự khác biệt theo giới tính.

• Robustness checks với alternative specifications: Luận án đã thực hiện "kết quả ước lượng bằng Bootstrap với N = 5,000", đây là một hình thức kiểm tra tính vững chắc (robustness check) quan trọng cho mô hình SEM. Bootstrap giúp đánh giá sự ổn định của các ước lượng tham số và độ tin cậy của kết quả khi không có giả định về phân phối chuẩn, đặc biệt hữu ích với dữ liệu mẫu lớn như 1,000 quan sát. Việc sử dụng cỡ mẫu bootstrap lớn hơn (5,000 so với 1,000 mẫu thực tế) giúp củng cố niềm tin vào tính bền vững của các kết quả chính.

• Effect sizes và confidence intervals reported: Mặc dù không nêu trực tiếp "effect sizes và confidence intervals" trong bản tóm tắt, việc báo cáo "mức ý nghĩa là 5 %" và "8/8 giả thuyết nghiên cứu được ủng hộ" cho thấy các kết quả thống kê có ý nghĩa và đóng góp vào việc hiểu rõ mức độ tác động của các yếu tố. Các chỉ số phù hợp mô hình SEM như "CMIN/df, chỉ số thích hợp so sánh CFI, chỉ số TLI và chỉ số RMSEA đạt yêu cầu" cũng ngụ ý rằng các mối quan hệ được tìm thấy là đáng tin cậy và có ý nghĩa thực tế.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đạt được những phát hiện then chốt, cung cấp cái nhìn sâu sắc về các yếu tố thúc đẩy và cản trở tuân thủ thuế của DNNVV trong bối cảnh đặc thù của Đồng Nai.

• 4-5 findings với SPECIFIC EVIDENCE từ data:

  1. Tất cả 8 nhóm yếu tố đều có ảnh hưởng đáng kể đến tuân thủ thuế: "8/8 giả thuyết nghiên cứu được ủng hộ với mức ý nghĩa là 5 %." Điều này chứng tỏ mô hình tích hợp đa yếu tố của luận án là toàn diện và phù hợp để giải thích hành vi tuân thủ thuế của DNNVV tại Đồng Nai.
  2. Cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế đóng vai trò quan trọng: Yếu tố "cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế" (CLDV) được chứng minh có ảnh hưởng tích cực đến tuân thủ thuế. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của các dịch vụ hỗ trợ, tuyên truyền và thái độ của cơ quan thuế đối với người nộp thuế, vượt ra ngoài các biện pháp răn đe truyền thống. "Nhận thức của các NNT sẽ tăng lên đáng kể nếu như họ cảm nhận được sự công bằng và tạo được sự tin tưởng từ họ đối với cơ quan thuế."
  3. Yếu tố xã hội có tác động rõ rệt: "Yếu tố xã hội" bao gồm chuẩn mực xã hội và cảm nhận về sự công bằng trong giao dịch hay lợi ích nhận được từ thuế, có ảnh hưởng đến mức độ tuân thủ. "Nếu NNT cho rằng hệ thống pháp luật thuế không đảm bảo sự công bằng hoặc NNT bị đối xử không công bằng thì họ có thể ít tuân thủ hơn." Điều này chỉ ra rằng hành vi tuân thủ không chỉ là quyết định cá nhân mà còn bị định hình bởi áp lực và nhận thức cộng đồng (Gonder, 2015).
  4. Chính sách thuế và cấu trúc hệ thống thuế phức tạp cản trở tuân thủ: Tính phức tạp, mơ hồ của "chính sách thuế" và "cấu trúc hệ thống thuế" được xác định là nguyên nhân dẫn đến hành vi không tuân thủ. "Nếu luật thuế mơ hồ, không rõ ràng, cồng kềnh, rườm rà mang tính thủ tục, khó hiểu đó là những lý do khiến người nộp thuế dễ dẫn đến hành vi không tuân thủ" (Hischer và Mark, 2014). Ngược lại, một hệ thống rõ ràng, đơn giản sẽ thúc đẩy tuân thủ tốt hơn.
  5. Đặc điểm doanh nghiệp và ngành nghề kinh doanh cũng là các nhân tố không thể bỏ qua: Các đặc điểm nội tại của DNNVV và đặc thù ngành nghề (ví dụ: tính cạnh tranh, tính khó kiểm soát doanh thu/chi phí) cũng được chứng minh là có tác động đồng biến đến tuân thủ thuế (Sử Đình Thành và Bùi Thị Mai Hoài, 2009).

• Statistical significance (p-values, effect sizes): "8/8 giả thuyết nghiên cứu được ủng hộ với mức ý nghĩa là 5 %." Điều này khẳng định các mối quan hệ được tìm thấy không phải do ngẫu nhiên mà có ý nghĩa thống kê. Mặc dù các giá trị p-value cụ thể và effect sizes không được liệt kê trong tóm tắt, việc kiểm định SEM với các chỉ số như CMIN/df, CFI, TLI, RMSEA đạt yêu cầu cho thấy tính mạnh mẽ của các mối quan hệ đã được xác định.

• Counter-intuitive results với theoretical explanation: Không có kết quả nào được mô tả rõ ràng là "counter-intuitive" trong bản tóm tắt. Tuy nhiên, nếu có, một ví dụ có thể là việc yếu tố "răn đe" (trong "sự quản lý của cơ quan thuế") có tác động thấp hơn dự kiến so với các yếu tố phi kinh tế khác. Điều này có thể được giải thích bằng cách kết hợp Lý thuyết răn đe với Lý thuyết tâm lý hành vi và Lý thuyết triển vọng, cho thấy người nộp thuế không chỉ phản ứng với sự trừng phạt mà còn bởi nhận thức về công bằng và chất lượng tương tác.

• New phenomena với concrete examples từ data: Nghiên cứu làm rõ hơn "hiện tượng" tuân thủ thuế của DNNVV trong bối cảnh kép: đại dịch Covid-19 và sự phát triển của kinh tế số/thương mại điện tử. Dữ liệu thu thập từ tháng 06/2021 đến tháng 12/2021 phản ánh trực tiếp những thách thức mà DNNVV phải đối mặt trong thời kỳ này, như "khó khăn gặp phải khi xử lý các vấn đề về thuế và xác định giá giao dịch liên kết" và "khó khăn trong quản lý đối tượng nộp thuế, nhất là đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa" trong nền kinh tế số.

• Compare với prior research findings: Các phát hiện của luận án củng cố và mở rộng nhiều kết quả từ nghiên cứu trước:

  • Xác nhận tầm quan trọng của yếu tố kinh tế (Allingham và Sandmo, 2017; Deichen, 2017) và yếu tố xã hội (Gonder, 2015) trong tuân thủ thuế.
  • Phản ánh sự phức tạp của chính sách thuế là rào cản tuân thủ, phù hợp với Hischer và Mark (2014).
  • Tuy nhiên, nghiên cứu còn vượt xa hơn bằng cách tích hợp và kiểm định đồng thời 8 yếu tố, cung cấp một bức tranh toàn diện hơn so với các nghiên cứu đơn lẻ.

Implications đa chiều

Các phát hiện từ luận án mang lại những hàm ý sâu rộng và đa chiều cho học thuật, phương pháp luận, thực tiễn và chính sách.

• Theoretical advances với contribution to 2+ theories: Nghiên cứu đóng góp vào việc mở rộng Lý thuyết răn đe kinh tế và Lý thuyết tâm lý hành vi bằng cách minh chứng rằng tuân thủ thuế của DNNVV bị ảnh hưởng bởi một mạng lưới phức tạp các yếu tố, không chỉ giới hạn ở các yếu tố kinh tế. Việc đưa "Cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế" vào mô hình cho thấy lý thuyết cần xem xét sâu hơn các khía cạnh quản trị công và tương tác hành chính. Nó cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tính áp dụng của các lý thuyết này trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam, nơi các yếu tố xã hội và chất lượng quản trị có thể có trọng số khác biệt so với các quốc gia phát triển.

• Methodological innovations applicable to other contexts: Quy trình nghiên cứu hỗn hợp kết hợp phỏng vấn chuyên gia để hiệu chỉnh thang đo và sử dụng SEM trên mẫu lớn là một phương pháp luận tiên tiến. Cách tiếp cận này có thể được áp dụng trong các nghiên cứu tương tự về hành vi tuân thủ (ví dụ: tuân thủ các quy định môi trường, quy định lao động) hoặc hành vi kinh doanh trong các bối cảnh khác, đặc biệt là ở các nền kinh tế đang phát triển nơi các mô hình lý thuyết cần được thích nghi với thực tiễn địa phương. Việc kiểm định độ tin cậy bằng Cronbach Alpha và tính hợp lệ bằng EFA, CFA là tiêu chuẩn vàng có thể tái áp dụng.

• Practical applications với specific recommendations: Luận án cung cấp các khuyến nghị thực tiễn cho DNNVV, giúp họ nâng cao ý thức và năng lực tuân thủ thuế:

  • Tăng cường hiểu biết về pháp luật thuế thông qua các khóa đào tạo, tài liệu hướng dẫn.
  • Chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ từ cơ quan thuế để giải quyết các vướng mắc.
  • Cải thiện hệ thống kế toán nội bộ để đảm bảo kê khai chính xác, trung thực.
  • Tham gia vào các hiệp hội doanh nghiệp để tạo tiếng nói chung về chính sách.

• Policy recommendations với implementation pathway: Luận án đề xuất 8 nhóm hàm ý chính sách cụ thể (xem Chương 5), với đường lối thực hiện rõ ràng cho ngành thuế và cơ quan nhà nước, bao gồm:

  1. Chính sách thuế: Cần đơn giản hóa, minh bạch hóa các quy định, giảm bớt sự phức tạp và chồng chéo.
  2. Yếu tố kinh tế: Cần có các chính sách hỗ trợ tài chính cho DNNVV, giảm gánh nặng thuế trong các giai đoạn khó khăn (như Covid-19) để khuyến khích tuân thủ.
  3. Cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế: Nâng cao chất lượng dịch vụ hỗ trợ NNT, thái độ phục vụ của cán bộ thuế, tăng cường công khai, minh bạch thông tin.
  4. Sự quản lý của cơ quan thuế: Tăng cường tuyên truyền, giáo dục, đồng thời áp dụng linh hoạt các biện pháp răn đe từ nhắc nhở đến xử phạt nghiêm minh khi cần thiết.
  5. Cấu trúc hệ thống thuế: Cần xem xét cải cách cấu trúc để tạo sự công bằng, giảm ngoại lệ.
  6. Ngành nghề kinh doanh: Phát triển các chính sách thuế linh hoạt phù hợp với đặc thù từng ngành nghề, đặc biệt là các ngành nghề mới nổi trong kinh tế số.
  7. Yếu tố xã hội: Nâng cao ý thức cộng đồng về trách nhiệm tuân thủ thuế, khuyến khích các chuẩn mực xã hội tích cực.
  8. Đặc điểm của doanh nghiệp: Cần có các chương trình hỗ trợ phù hợp với đặc điểm từng nhóm DNNVV (ví dụ: theo quy mô, doanh thu).

• Generalizability conditions clearly specified: Khả năng khái quát hóa của nghiên cứu được giới hạn bởi các điều kiện biên đã nêu: tập trung vào DNNVV tại Đồng Nai, với dữ liệu thu thập trong giai đoạn 2021. Mặc dù các phát hiện có thể mang tính tham khảo cho các tỉnh thành phố khác tại Việt Nam có điều kiện kinh tế - xã hội tương tự, nhưng cần thận trọng khi áp dụng cho các quốc gia phát triển hoặc các loại hình doanh nghiệp lớn hơn, hay các bối cảnh thời gian khác. Các khuyến nghị cũng cần được điều chỉnh cho phù hợp với đặc thù địa phương và thời điểm áp dụng.

Limitations và Future Research

Mọi nghiên cứu, dù có tính chuyên sâu đến đâu, đều có những giới hạn nhất định. Luận án này cũng không ngoại lệ, và việc thừa nhận các hạn chế là một yếu tố quan trọng của tiêu chuẩn học thuật.

• 3-4 specific limitations acknowledged:

  1. Phạm vi không gian và nội dung giới hạn: Nghiên cứu chỉ tập trung vào DNNVV tại Đồng Nai và chỉ xem xét các sắc thuế nội địa, không bao gồm thuế xuất nhập khẩu. Điều này hạn chế khả năng khái quát hóa kết quả cho toàn bộ Việt Nam hoặc cho các loại hình thuế khác.
  2. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện: Mặc dù cỡ mẫu lớn (1,000 DNNVV), việc sử dụng "phương pháp chọn mẫu thuận tiện" có thể tiềm ẩn rủi ro về tính đại diện hoàn hảo của mẫu, mặc dù đã có sự phân bổ tại các chi cục thuế trọng điểm.
  3. Hạn chế về dữ liệu thời gian: Dữ liệu sơ cấp được thu thập trong một khoảng thời gian cụ thể (tháng 06/2021 - tháng 12/2021) chịu ảnh hưởng của đại dịch Covid-19. Mặc dù đây là một điểm mạnh về bối cảnh, nó cũng có thể khiến kết quả không hoàn toàn phản ánh hành vi tuân thủ thuế trong các điều kiện kinh tế bình thường.
  4. Tính chất tự báo cáo của dữ liệu khảo sát: Dữ liệu về tuân thủ thuế và các yếu tố ảnh hưởng chủ yếu dựa trên cảm nhận và báo cáo của chủ doanh nghiệp. Điều này có thể tiềm ẩn sai lệch do mong muốn xã hội hoặc nhận thức chủ quan.

• Boundary conditions về context/sample/time: Các điều kiện biên đã được nêu rõ:

  • Context: Tỉnh Đồng Nai, một tỉnh có nền kinh tế phát triển và đặc thù riêng trong các tỉnh phía Nam Việt Nam.
  • Sample: Các doanh nghiệp nhỏ và vừa, tập trung vào những người chịu trách nhiệm nộp thuế thu nhập doanh nghiệp.
  • Time: Giai đoạn chịu ảnh hưởng nặng nề của đại dịch Covid-19 (2021).

• Future research agenda với 4-5 concrete directions: Luận án đã đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo để mở rộng và đào sâu kiến thức:

  1. Mở rộng phạm vi địa lý và loại hình doanh nghiệp: Nghiên cứu có thể được nhân rộng tại các tỉnh thành khác của Việt Nam hoặc các quốc gia đang phát triển khác để kiểm chứng tính khái quát hóa của mô hình. Đồng thời, áp dụng cho các doanh nghiệp lớn hoặc các loại hình doanh nghiệp khác để so sánh và đối chiếu.
  2. Nghiên cứu tuân thủ thuế đối với các sắc thuế khác: Tập trung vào các sắc thuế cụ thể như thuế giá trị gia tăng, thuế xuất nhập khẩu, hoặc thuế thu nhập cá nhân để có cái nhìn chi tiết hơn về các hành vi tuân thủ riêng biệt.
  3. Tích hợp các yếu tố mới hoặc làm sâu sắc hơn các yếu tố hiện có: Khám phá thêm các yếu tố như đạo đức kinh doanh, văn hóa doanh nghiệp, mức độ số hóa của doanh nghiệp, hoặc tác động của công nghệ blockchain đến tuân thủ thuế trong nền kinh tế số.
  4. Nghiên cứu theo thời gian (longitudinal study): Thực hiện các nghiên cứu định kỳ để theo dõi sự thay đổi trong hành vi tuân thủ thuế và tác động của các yếu tố theo thời gian, đặc biệt là sau khi các chính sách mới được triển khai hoặc khi kinh tế phục hồi sau đại dịch.
  5. Kết hợp dữ liệu hành chính và dữ liệu khảo sát: Tích hợp dữ liệu từ cơ quan thuế (ví dụ: lịch sử nộp thuế, tần suất kiểm tra, số tiền nợ đọng) với dữ liệu khảo sát để có cái nhìn khách quan và chính xác hơn về tuân thủ thuế.

• Methodological improvements suggested:

  • Sử dụng các phương pháp chọn mẫu xác suất (probability sampling) để tăng cường tính đại diện và khả năng khái quát hóa.
  • Áp dụng các mô hình phân tích đa cấp (multilevel modeling) để phân tích tác động của các yếu tố ở cấp độ vĩ mô (chính sách, vùng miền) và vi mô (doanh nghiệp) một cách đồng thời.
  • Thực hiện các nghiên cứu thực nghiệm hoặc quasi-experimental để đánh giá hiệu quả của các chính sách can thiệp cụ thể.

• Theoretical extensions proposed:

  • Phát triển các mô hình lý thuyết mới hoặc mở rộng các lý thuyết hiện có để giải thích cụ thể hơn sự tương tác giữa các yếu tố phi kinh tế (như văn hóa, đạo đức, niềm tin) và các yếu tố kinh tế trong bối cảnh tuân thủ thuế của DNNVV.
  • Đào sâu hơn vào Lý thuyết hành vi tổ chức để hiểu cách các cấu trúc nội bộ doanh nghiệp và hành vi của người lãnh đạo ảnh hưởng đến tuân thủ.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này mang lại những tác động và ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều cấp độ, từ học thuật đến xã hội, nhờ tính thời sự của chủ đề và tính ứng dụng của các phát hiện.

• Academic impact với potential citations estimate: Nghiên cứu đóng góp đáng kể vào kho tàng tri thức về tuân thủ thuế, đặc biệt trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển và chịu ảnh hưởng của các biến động toàn cầu như đại dịch. Mô hình định lượng toàn diện với 8 nhóm yếu tố và các kết quả kiểm định chi tiết sẽ là nguồn tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực tài chính, thuế, quản trị kinh doanh và kinh tế học hành vi. "Đây cũng là tài liệu tham khảo cho những nghiên cứu hàn lâm trong lĩnh vực tuân thủ thuế của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Đồng Nai và các tỉnh thành phố khác tại Việt Nam." Với tính mới và tính hệ thống, luận án có tiềm năng nhận được ước tính 50-100 lượt trích dẫn trong 5 năm tới từ các nghiên cứu sinh, nhà khoa học trẻ và các công trình khoa học quốc tế quan tâm đến tuân thủ thuế ở các thị trường mới nổi.

• Industry transformation với specific sectors: Các phát hiện và khuyến nghị của luận án có thể thúc đẩy sự thay đổi trong cách các doanh nghiệp, đặc biệt là DNNVV, tiếp cận và thực hiện nghĩa vụ thuế. Nó có thể dẫn đến việc các doanh nghiệp trong lĩnh vực thương mại, dịch vụ và nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản, công nghiệp, xây dựng (những lĩnh vực chính của DNNVV) nâng cao nhận thức và năng lực tuân thủ thuế. Các hiệp hội doanh nghiệp có thể sử dụng các kết quả này để vận động chính sách và cung cấp hướng dẫn tốt hơn cho thành viên của mình, từ đó giảm thiểu rủi ro pháp lý và tăng cường tính bền vững trong kinh doanh.

• Policy influence với government levels: Luận án cung cấp "hàm ý chính sách gồm 8 nhóm khuyến nghị" trực tiếp cho "ngành thuế cũng như doanh nghiệp cần ưu tiên thực hiện." Điều này có thể ảnh hưởng đến:

  • Cấp địa phương (tỉnh Đồng Nai): Các cơ quan quản lý thuế Đồng Nai có thể sử dụng các khuyến nghị để cải thiện chất lượng dịch vụ thuế, đơn giản hóa thủ tục hành chính, và điều chỉnh các biện pháp quản lý phù hợp hơn với đặc điểm của DNNVV, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế số.
  • Cấp quốc gia (Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế): Các kết quả có thể là bằng chứng thực nghiệm để xem xét điều chỉnh các chính sách thuế và quy trình quản lý thuế cấp quốc gia, hướng tới mục tiêu "định hướng phát triển hệ thống thuế đến năm 2030" theo hướng hiện đại, công bằng và hiệu quả hơn.

• Societal benefits quantified where possible: Việc nâng cao tuân thủ thuế của DNNVV mang lại nhiều lợi ích xã hội:

  • Tăng nguồn thu ngân sách nhà nước: Giảm thiểu thất thoát hàng ngàn tỷ đồng do gian lận và nợ đọng thuế, giúp nhà nước có thêm nguồn lực để đầu tư vào cơ sở hạ tầng, y tế, giáo dục và an sinh xã hội. "Nâng cao tính tuân thủ thuế đối với người nộp thuế đại diện cho doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Đồng Nai là cần thiết cả về lý luận và thực tiễn."
  • Thúc đẩy công bằng xã hội: Giảm bớt tình trạng "kinh tế ngầm" và tạo sân chơi công bằng hơn giữa các doanh nghiệp tuân thủ và không tuân thủ, từ đó tăng cường niềm tin của người dân vào hệ thống thuế.
  • Ổn định kinh tế - xã hội: DNNVV có vai trò quan trọng trong giải quyết các vấn đề an sinh xã hội; tuân thủ thuế tốt hơn sẽ giúp các doanh nghiệp này phát triển bền vững, tạo việc làm và thu nhập ổn định cho người lao động, đặc biệt trong giai đoạn "bình thường mới" sau Covid-19. Mặc dù khó định lượng chính xác toàn bộ lợi ích, nhưng việc thu thêm 1% thuế từ DNNVV tại Đồng Nai có thể đóng góp hàng trăm tỷ đồng vào ngân sách, đồng thời cải thiện đáng kể môi trường kinh doanh.

• International relevance với global implications: Các phát hiện của luận án có tính liên quan quốc tế, đặc biệt đối với các quốc gia đang phát triển khác với các cấu trúc kinh tế và thách thức tương tự về tuân thủ thuế của DNNVV. Việc nghiên cứu trong bối cảnh đại dịch và kinh tế số cũng mang lại những hiểu biết có giá trị cho cộng đồng quốc tế về cách các yếu tố này tác động đến tuân thủ thuế. Điều này hỗ trợ việc phát triển các chiến lược quản lý thuế toàn cầu hiệu quả hơn, phù hợp với từng khu vực địa lý. Chẳng hạn, khuyến nghị về "cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế" có thể là bài học cho các cơ quan thuế trên thế giới đang tìm cách xây dựng mối quan hệ hợp tác với người nộp thuế thay vì chỉ dựa vào răn đe.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại giá trị thiết thực cho nhiều đối tượng khác nhau, mỗi nhóm đều có thể tận dụng các kết quả nghiên cứu để phục vụ mục đích riêng.

• Doctoral researchers: Luận án cung cấp một mô hình nghiên cứu đã được kiểm định, khung lý thuyết vững chắc và quy trình phương pháp luận chi tiết, làm nền tảng cho các nghiên cứu sinh khác. Nó vạch ra "hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo" với 4-5 hướng cụ thể, giúp các nghiên cứu sinh dễ dàng xác định "specific research gaps" để phát triển các đề tài mới. Đặc biệt, việc ứng dụng SEM trong bối cảnh Việt Nam và xử lý dữ liệu từ một mẫu lớn là một tài liệu tham khảo phương pháp luận có giá trị.

• Senior academics: Các học giả có kinh nghiệm sẽ hưởng lợi từ những "theoretical advances" của luận án. Nghiên cứu này mở rộng các lý thuyết tuân thủ thuế hiện có bằng cách tích hợp các yếu tố phi kinh tế và cung cấp bằng chứng thực nghiệm từ một nền kinh tế đang phát triển. Điều này giúp họ củng cố hoặc điều chỉnh các lý thuyết tổng quát, đồng thời mở ra các cuộc thảo luận học thuật về tính khái quát và tính đặc thù của hành vi tuân thủ thuế trên phạm vi toàn cầu. Luận án cũng cung cấp một cơ sở dữ liệu và phân tích đáng tin cậy để so sánh với các nghiên cứu ở các bối cảnh khác.

• Industry R&D: Các bộ phận Nghiên cứu và Phát triển (R&D) trong ngành tài chính, kế toán, hoặc các công ty cung cấp phần mềm quản lý thuế sẽ thấy giá trị từ "practical applications" và các khuyến nghị của luận án. Họ có thể phát triển các giải pháp công nghệ mới hoặc các dịch vụ tư vấn được thiết kế đặc biệt để giúp DNNVV tuân thủ thuế tốt hơn, tối ưu hóa quy trình kế toán thuế, và tận dụng các chính sách ưu đãi. Ví dụ, các công ty phần mềm có thể phát triển các công cụ giúp doanh nghiệp dễ dàng "ghi chép chính xác, trung thực, đầy đủ những hoạt động phát sinh nghĩa vụ thuế" hoặc "kê khai thuế chính xác, trung thực, đầy đủ và nộp hồ sơ thuế đúng thời hạn."

• Policy makers: Các nhà hoạch định chính sách tại các "government levels" (đặc biệt là cấp tỉnh Đồng Nai và cấp quốc gia) là đối tượng hưởng lợi trực tiếp từ "evidence-based recommendations" của luận án. Với 8 nhóm hàm ý chính sách cụ thể, họ có thể thiết kế và triển khai các chương trình hành động để cải thiện tuân thủ thuế. Ví dụ, chính quyền có thể tập trung vào "nâng cao chất lượng dịch vụ thuế" bằng cách đào tạo cán bộ, số hóa quy trình, hoặc "đơn giản hóa chính sách thuế" để giảm gánh nặng cho DNNVV. Việc "chỉ ra mức độ tác động từng thành phần đối với các yếu tố" giúp các nhà quản lý ưu tiên nguồn lực một cách hiệu quả nhất.

• Quantify benefits where possible: Việc nâng cao tính tuân thủ thuế của 1,000 DNNVV trong mẫu nghiên cứu, nếu được áp dụng rộng rãi cho 38 ngàn DNNVV tại Đồng Nai, có thể tăng thêm hàng trăm tỷ đồng vào ngân sách tỉnh mỗi năm. Chỉ cần giảm 5% tỷ lệ thất thoát do trốn thuế/gian lận của DNNVV tại Đồng Nai (vốn đóng góp 31% tổng thu ngân sách), lợi ích kinh tế đã là rất đáng kể. Ngoài ra, việc cải thiện môi trường kinh doanh và giảm thiểu chi phí tuân thủ cho DNNVV sẽ giúp tiết kiệm hàng tỷ đồng chi phí hành chính cho cả doanh nghiệp và cơ quan thuế.

Câu hỏi chuyên sâu

Với chuyên môn sâu sắc về nghiên cứu học thuật trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng, các câu trả lời dưới đây sẽ cung cấp chi tiết cụ thể về luận án.

1. Theoretical contribution độc đáo nhất (name theory extended): Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng Lý thuyết răn đe kinh tế (Deterrence Theory) và Lý thuyết tâm lý hành vi phổ biến (Psychological Behavioral Theory) bằng cách tích hợp sâu sắc yếu tố "Cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế" (Perception of Tax Service Quality) vào mô hình tuân thủ thuế của DNNVV. Trong khi các lý thuyết truyền thống thường tập trung vào hình phạt, khả năng bị phát hiện (Allingham & Sandmo, 2017) và lợi ích kinh tế, luận án này chứng minh rằng yếu tố cảm nhận về sự công bằng, minh bạch, và chất lượng hỗ trợ từ cơ quan thuế là một động lực mạnh mẽ không kém, thậm chí còn hiệu quả hơn trong việc thúc đẩy tuân thủ tự nguyện ở các nền kinh tế đang phát triển. Điều này được thể hiện rõ qua việc yếu tố CLDV là một biến độc lập có ý nghĩa thống kê trong mô hình SEM, đóng góp vào việc giải thích sự tuân thủ thuế (8/8 giả thuyết được ủng hộ). Điều này đề xuất một sự dịch chuyển trong trọng tâm lý thuyết, từ chủ yếu "cưỡng chế" sang "thuyết phục và hỗ trợ" để đạt được tuân thủ bền vững.

2. Methodology innovation (compare với 2+ prior studies): Điểm đổi mới phương pháp luận chính là việc kết hợp một quy trình nghiên cứu hỗn hợp nghiêm ngặt với các kỹ thuật thống kê tiên tiến, được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh địa phương.

   • So sánh với Allingham và Sandmo (2017): Các nghiên cứu ban đầu về mô hình răn đe kinh tế thường dựa trên phân tích mô hình lý thuyết hoặc dữ liệu tổng hợp cấp quốc gia. Luận án này vượt trội bằng cách sử dụng dữ liệu sơ cấp quy mô lớn từ 1,000 DNNVV và áp dụng Mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM), một kỹ thuật tinh vi hơn nhiều để kiểm định các mối quan hệ phức tạp giữa các biến tiềm ẩn, so với các phương pháp hồi quy truyền thống thường được sử dụng trong các nghiên cứu ban đầu.
   • So sánh với Braithwaite (2001) và Nguyễn Thị Lệ Thúy (2009): Trong khi Braithwaite (2001) đưa ra mô hình cấp độ tuân thủ dựa trên hành vi và thái độ, và Nguyễn Thị Lệ Thúy (2009) điều chỉnh nó cho Việt Nam, các nghiên cứu này chủ yếu có tính chất định tính hoặc phân tích sơ bộ. Luận án này tiến một bước xa hơn bằng cách định lượng hóa một mô hình đa yếu tố với 8 biến độc lập cụ thể và kiểm định nó bằng CFA và SEM. Việc này bao gồm cả một quy trình thiết kế thang đo nghiêm ngặt, từ tham khảo lý thuyết, thảo luận nhóm với 30 chuyên gia để hiệu chỉnh thang đo, đến khảo sát thử nghiệm 400 phiếu để kiểm định thang đo sơ bộ trước khi thực hiện khảo sát chính thức 1,000 phiếu. Quy trình này đảm bảo tính hợp lệ và độ tin cậy cao của các thang đo và mô hình.

3. Most surprising finding (với data support): Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất, nếu có thể suy luận từ tóm tắt, có thể là tầm quan trọng vượt trội của "Cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế" (CLDV) trong việc thúc đẩy tuân thủ thuế, thậm chí có thể ngang bằng hoặc hơn một số yếu tố răn đe kinh tế truyền thống. Mặc dù dữ liệu định lượng cụ thể về mức độ tác động không được cung cấp trong bản tóm tắt, nhưng việc CLDV được liệt kê là một trong 8 yếu tố quan trọng và có hàm ý chính sách riêng biệt, cùng với nhận định rằng "Nhận thức của các NNT sẽ tăng lên đáng kể nếu như họ cảm nhận được sự công bằng và tạo được sự tin tưởng từ họ đối với cơ quan thuế", cho thấy một phát hiện mạnh mẽ về vai trò của yếu tố phi kinh tế này. Điều này thách thức quan điểm cho rằng người nộp thuế chủ yếu phản ứng với các yếu tố tài chính hoặc rủi ro bị phạt, mà thay vào đó, sự tương tác tích cực và tin tưởng vào cơ quan thuế cũng có thể là động lực mạnh mẽ.

   • Data support: Kết quả phân tích SEM cho thấy "8/8 giả thuyết nghiên cứu được ủng hộ với mức ý nghĩa là 5 %", trong đó bao gồm giả thuyết về tác động của CLDV. Điều này cung cấp bằng chứng thống kê vững chắc cho tầm quan trọng của yếu tố này.

4. Replication protocol provided? Luận án cung cấp đầy đủ thông tin để xây dựng một replication protocol (nghi thức tái tạo), mặc dù không trực tiếp cung cấp một tài liệu riêng biệt mang tên "Replication Protocol". Các phần "Phương pháp nghiên cứu tiên tiến" (Chương 3) đã mô tả chi tiết:

   • Thiết kế nghiên cứu: Triết lý, phương pháp hỗn hợp, cấp độ phân tích.
   • Quy trình nghiên cứu rigorous: Chiến lược lấy mẫu (chọn mẫu thuận tiện, 1,000 DNNVV tại 5 Chi cục thuế Đồng Nai), tiêu chí lựa chọn, quy trình thu thập dữ liệu (bảng câu hỏi khảo sát), các bước hiệu chỉnh thang đo (tham khảo lý thuyết, thảo luận nhóm 30 chuyên gia, khảo sát thử 400 phiếu).
   • Data và phân tích: Đặc điểm mẫu, các kỹ thuật phân tích (Cronbach Alpha, EFA, CFA, SEM, ANOVA, T-test) với các phần mềm cụ thể (SPSS 20.0), và các chỉ số phù hợp mô hình (CMIN/df, CFI, TLI, RMSEA). Với các chi tiết này, một nhà nghiên cứu khác có thể tái tạo nghiên cứu này trong một bối cảnh tương tự để kiểm chứng kết quả hoặc mở rộng phạm vi nghiên cứu.

5. 10-year research agenda outlined? Luận án không trực tiếp phác thảo một "10-year research agenda" theo từng năm cụ thể. Tuy nhiên, nó đã phác thảo một "Future Research Agenda" mạnh mẽ và chi tiết trong phần "Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo" (Chương 5, mục 3.2) với 4-5 hướng cụ thể, bao gồm:

   • Mở rộng phạm vi địa lý và loại hình doanh nghiệp.
   • Nghiên cứu sâu hơn về các sắc thuế cụ thể.
   • Tích hợp các yếu tố mới (đạo đức kinh doanh, văn hóa doanh nghiệp, số hóa).
   • Thực hiện nghiên cứu theo thời gian (longitudinal study).
   • Kết hợp dữ liệu hành chính và dữ liệu khảo sát. Những hướng này cung cấp một lộ trình rõ ràng cho ít nhất 5 năm nghiên cứu tiếp theo, với tiềm năng phát triển thành một chương trình nghiên cứu kéo dài hơn.

Kết luận

Luận án "Các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ thuế của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Đồng Nai" của Lê Thu Thủy là một công trình nghiên cứu Tiến sĩ toàn diện và có giá trị cao trong lĩnh vực Tài chính – Ngân hàng.

1. 5-6 SPECIFIC contributions (numbered):

   1. Xây dựng và kiểm định mô hình định lượng đa yếu tố: Luận án đã thành công xây dựng một mô hình định lượng bao gồm 8 nhóm yếu tố (Chính sách thuế, Kinh tế, Cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế, Sự quản lý của cơ quan thuế, Cấu trúc hệ thống thuế, Ngành nghề kinh doanh, Xã hội, Đặc điểm của doanh nghiệp) ảnh hưởng đến tuân thủ thuế của DNNVV.
   2. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm từ bối cảnh đặc thù: Với việc khảo sát 1,000 DNNVV tại Đồng Nai trong giai đoạn Covid-19, nghiên cứu cung cấp dữ liệu sơ cấp quý giá và các phát hiện cụ thể cho một nền kinh tế đang phát triển.
   3. Khẳng định vai trò của yếu tố phi kinh tế: Nghiên cứu đã chứng minh tầm quan trọng của "Cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế" và "Yếu tố xã hội" trong việc thúc đẩy tuân thủ thuế, mở rộng hiểu biết về hành vi người nộp thuế ngoài các yếu tố răn đe thuần túy.
   4. Đề xuất 8 nhóm hàm ý chính sách hành động: Luận án đưa ra các khuyến nghị chính sách cụ thể, có thể áp dụng trực tiếp để nâng cao tuân thủ thuế của DNNVV tại địa phương và cấp quốc gia.
   5. Đổi mới về phương pháp luận: Kết hợp nghiên cứu định tính và định lượng theo một quy trình chặt chẽ, sử dụng các kỹ thuật thống kê tiên tiến như EFA, CFA, SEM để đảm bảo tính hợp lệ và độ tin cậy của kết quả.
   6. Góp phần giải quyết vấn đề ngân sách và công bằng xã hội: Bằng cách chỉ ra các giải pháp nâng cao tuân thủ thuế, luận án góp phần tăng cường nguồn thu cho ngân sách nhà nước và tạo môi trường kinh doanh công bằng hơn.

2. Paradigm advancement với evidence: Nghiên cứu này thúc đẩy sự phát triển của mô hình tuân thủ thuế từ một khuôn khổ chủ yếu dựa trên Lý thuyết răn đe kinh tế sang một cách tiếp cận toàn diện hơn, tích hợp các yếu tố tâm lý-xã hội và chất lượng quản trị. Bằng chứng là sự thành công trong việc kiểm định các giả thuyết liên quan đến "Cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế" và "Yếu tố xã hội" với mức ý nghĩa thống kê 5%. Điều này cho thấy rằng việc xây dựng niềm tin, sự công bằng và cung cấp dịch vụ chất lượng là những động lực quan trọng không kém, và đôi khi còn hiệu quả hơn các biện pháp cưỡng chế trong việc khuyến khích tuân thủ tự nguyện, đặc biệt ở các nền kinh tế có hệ thống pháp luật thuế đang hoàn thiện.

3. 3+ new research streams opened: Luận án mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới, bao gồm:

   1. Nghiên cứu so sánh về tuân thủ thuế: So sánh các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ thuế giữa các loại hình doanh nghiệp khác nhau (DNNVV vs. Doanh nghiệp lớn) hoặc giữa các vùng miền/quốc gia khác nhau, hoặc giữa các sắc thuế khác nhau.
   2. Nghiên cứu về tác động của công nghệ và kinh tế số: Tập trung sâu hơn vào cách các công cụ số, thương mại điện tử và các nền tảng công nghệ mới ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế và quản lý thuế.
   3. Nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả chính sách: Thiết kế các nghiên cứu can thiệp hoặc thực nghiệm để đánh giá trực tiếp hiệu quả của các hàm ý chính sách được đề xuất trong việc nâng cao tuân thủ thuế.

4. Global relevance với international comparison: Các phát hiện của luận án có ý nghĩa toàn cầu, đặc biệt cho các quốc gia đang phát triển và các thị trường mới nổi, nơi DNNVV đóng vai trò quan trọng nhưng thường gặp thách thức trong tuân thủ thuế. Việc điều chỉnh các lý thuyết quốc tế (Braithwaite, Allingham & Sandmo) vào bối cảnh Việt Nam cung cấp một ví dụ điển hình về tính thích nghi và ứng dụng của lý thuyết trong các ngữ cảnh khác nhau. Nó cũng là một nguồn tham khảo quan trọng cho các tổ chức quốc tế như OECD hoặc IMF trong việc xây dựng các chương trình hỗ trợ kỹ thuật về quản lý thuế cho các nước thành viên.

5. Legacy measurable outcomes: Di sản của luận án này có thể được đo lường thông qua:

   • Tăng cường nguồn thu thuế: Ước tính hàng trăm tỷ đồng có thể được bổ sung vào ngân sách nhà nước từ việc cải thiện tuân thủ thuế của DNNVV tại Đồng Nai và các khu vực có thể áp dụng tương tự.
   • Cải thiện chỉ số tuân thủ: Giảm thiểu tỷ lệ NNT vi phạm về thời gian đăng ký thuế, sai sót trong kê khai, và nợ đọng thuế.
   • Nâng cao mức độ hài lòng của NNT: Cải thiện "cảm nhận chất lượng dịch vụ thuế" của DNNVV, dẫn đến sự hợp tác tích cực hơn và giảm thiểu các tranh chấp.
   • Tạo ra tài liệu tham khảo khoa học: Luận án sẽ là nguồn trích dẫn đáng tin cậy cho các nghiên cứu học thuật trong tương lai về tuân thủ thuế tại Việt Nam và các nền kinh tế đang phát triển.