Luận án tiến sĩ: Đa dạng sinh học cá ĐBSCL và biến đổi do biến đổi khí hậu, kinh tế xã hội

i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Những trích dẫn và tài liệu tham khảo trong luận án, có nguồn gốc rõ ràng, xác thực.Các số liệu được sử dụng và tham khảo là kết quả từ các công trình nghiên cứu mà tôi đã thực hiện trong các đề tài, dự án do tôi chủ trì hoặc tham gia. Việc sử dụng các kết quả này đã được sự đồng ý bằng văn bản, của các cơ quan có thẩm quyền và các cá nhân có liên quan.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những lời cam đoan của mình. Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2015 Người cam đoan Thái Ngọc Trí ii LỜI CÁM ƠN Luận án này là kết quả nghiên cứu trong quá trình tham gia, Chủ trì thực hiện các chương trình đề tài, dự án có liên quan về Bảo tồn Đa dạng sinh học nói chung và ngư loại, nghề cá nói riêng. Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đã nhận được sự giúp đỡ, cổ vũ và động viên của các thầy, cô, bạn bè đồng nghiệpvà gia đình. Với những thành quả mà luận án đạt được, tôi xin chân thành cảm ơnquý thầy, cô và cơ sở đào tạo, các bạn bè đồng nghiệp ở Việt Nam và ở khoa Sinh học, Trường Đại học Saint Louis, Missouri, Hoa Kỳ và gia đình.

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Lãnh đạo và các bạn bè đồng nghiệp thuộc Viện Sinh học Nhiệt đới, đã động viên giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện luận án.Đặc biệt, với sự động viên hỗ trợ nhiệt tình củaPGS. Hoàng Nghĩa Sơn, Viện Trưởng Viện Sinh học Nhiệt đới, TS. Nguyễn Thị Phương Thảovà TS. Lê Công Nhất Phương, Phó Viện Trưởng Viện Sinh học Nhiệt đới.

Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến hai thầy giáo hướng dẫn, đã tận tình hướng dẫn và đóng góp nhiều ý kiến quý báu về mặt khoa học cũng như phương pháp luận trong nghiên cứu thực hiện luận án:  PGS. Hoàng Đức Đạt, Viện Sinh học Nhiệt đới. Richard Lee Mayden, Trường Đại học Saint Louis, Missouri Hoa Kỳ. Nhân đây, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến PGS.

Bùi Văn Lai, PGS. Nguyễn Thị Quỳnh, ThS. Qiu Ren, TS. Susana Schonhuth và ThS.

Ninon Martinez, đã luôn động viên, giúp đỡ tôi trong thời gian thực hiện và hoàn thành luận án. Cho tôi được gửi lời cảm ơn đến các thầy, cô trong Hội đồng đánh giá Chuyên đề, Hội đồng đánh giá Luận án cấp Cơ sở; Các thầy, cô Phản biện độc lập và các thầy, cô trong Hội đồng đánh giá Luận án cấp Nhà nước, đã xem xét, đánh giá và cho các ý kiến để giúp tôi chỉnh sửa, hoàn thiện Luận án Tiến sĩ. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến Lãnh đạo và cán bộ thuộc các cơ quan quản lý đề tài, dự án mà tôi đã tham gia, chủ trì thực hiện, cùng với bà con iii ngư dân ở địa phương, nơi tôi triển khai nghiên cứu ở thực địa. Đặc biệt, với sự giúp đỡ, ủng hộ nhiệt tình và cho phép sử dụng các kết quả nghiên cứu có liên quan đến luận án, của Lãnh đạo và các cá nhân sau: - Lãnh đạo CPO, Dự án WB-MARD/Cr3198VN và TF 026488/(2001-2007).

- Bộ Tài nguyên và Môi trường, cho phép sử dụng kịch bản BĐKH và NBD ở vùng ĐBSCL (Bản cập nhật năm 2011). - Quỹ Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ (NSF):một phần ngân sách từ dự án của GS. Richard L Mayden (NSF DEB-1.840), khoa Sinh học, Đại học Saint Louis, bang Missouri; Và GS. Lawrence M Page (NSF DEB-1.715), Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên, Đại học Florida, Gainesville, bang Florida.

Hứa Quang Lập, PGĐ Ban quản lý Dự án DANIDA-MARD “Chương trình hỗ trợ ngành thủy sản giai đoạn II ở tỉnh An Giang”, (2006-2012); CN. Lý Huỳnh Nhật Tiến và CN. Nguyễn Xuân Lý, cán bộ dự án. Đoàn Văn Phúc, PGĐ Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bến Tre - Phó Chánh Văn phòng Chương trình Mục tiêu Quốc gia ứng phó với Biến đổi khí hậu tỉnh Bến Tre, (2010-2015).

Trần Anh Dũng, chi Cục Trưởng chi Cục Thủy sản tỉnh An Giang. Hoàng Đức Đạt, Chủ nhiệm các đề tài, dự án từ năm 1999-2007. Nhân đây tôi xin kính dâng mẹ tôi lòng biết ơn đã động viên, cổ vũ tôi trong suốt thời gian thực hiện luận án và tôi xin chân thành cảm tạ lên hương hồn người Cha quá cố. Tôi cũng xin chân thành biết ơn ba mẹ vợ đã động viên, ủng hộ tôi trong thời gian thực hiện luận án.

Và tôi chân thành cảm ơn vợ cùng hai con tôi là nguồn động viên rất lớn đối với tôi trong suốt quá trình nghiên cứu,thực hiện và hoàn thành luận án. Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2015 Thái Ngọc Trí iv TÓM TẮT Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là phần hạ lưu của châu thổ sông Mê Công. Sông Mê Công bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng, có độ cao 5.500 m so với mực nước biển và đổ ra biển Đông. Sông Mê Công có chiều dài 4.880 km, diện tích lưu vực 795.

Lưu vực sông Mê Công ở Việt Nam có diện tích khoảng 71.000 km2, chiếm 8% diện tích toàn lưu vực.ĐBSCL gồm 12 tỉnh và 1 thành phố trực thuộc Trung ương, với tổng diện tích tự nhiên 39.734 km2 chiếm 12% diện tích tự nhiên của cả nước. Dân số vùng ĐBSCL tính đến năm 2013 là 17. Kết quả nghiên cứu, đã phân tích và xác định được 216 loài cá, thuộc 60 họ, 19 bộ ở đồng bằng sông Cửu Long. Trong đó, bộ cá vược (Perciformes) có số lượng loài nhiều nhất, với 66 loài thuộc 27 họ, chiếm tỷ lệ 30,6%; Xếp thứ hai là bộ cá chép (Cypriniformes), có 55 loài thuộc 3 họ, chiếm tỷ lệ 25,5%; Xếp thứ ba là bộ cá nheo (Siluriformes), có 40 loài thuộc 7 họ, chiếm tỷ lệ 18,5%.

Các bộ còn lại có số lượng loài dao động từ 1 loài - 12 loài, chiếm tỷ lệ từ 0,5% - 5,6% trong cấu trúc thành phần loài của khu hệ. Có 19 loài nằm trong sách Đỏ Việt Nam (2007) và danh lục Đỏ thế giới (IUCN, 2014).Giải mã trình tự DNA của 20 loài cá thuộc bộ cá Chép (Cypriniformes)và xây dựng cây phát sinh chủng loài của chúng. Khu hệ cá vùng ĐBSCL, có hai nhóm cá điển hình: (1) Nhóm cá có nguồn gốc ngọt hoàn toàn chiếm ưu thế vào mùa lũ, (2) Nhóm cá có nguồn gốc mặn, lợ sống rộng muối chiếm ưu thế vào mùa khô. Kết quả khảo sát thực địa kết hợp với phỏng vấn ngư dân vùng ĐBSCL, đã xác định được 79 loài cá thuộc 30 họ, 9 bộ chiếm tỷ lệ 36,57%, chúng được xem là những đối tượng có giá trị kinh tế ở ĐBSCL.

Ngư cụkhai thác phong phú và đa dạng, gồm: Lưới, Cào, Vó (hứng), Vó gạt, Đáy sông, Đáy hàng khơi, Chài, đánh Côn, Dớn, Đăng mé, Câu cắm, Câu giăng, v. Kết quả nghiên cứu xây dựng mô hình Đồng quản lý nghề cá ở vùng đất ngập nước Búng Bình Thiên và đánh giá tác động của sự biến đổi khí hậu và nước biển dâng ở vùng cửa sông ven biển từ cửa Tiểu đến cửa Cổ Chiên, nhằm góp phần quản lý nghề cá bền vững, bảo tồn đa dạng sinh học thích ứng với biến đổi khí hậu. v ABSTRACT The Mekong Delta, Vietnam is a part of the lower Mekong river. The Mekong river originates in Tibetan Plateau at the elevation of 5.

The total length of the main flow is 4.880 km making a basin of 795,000 km2 in area. The downstream basin in Vietnam is 71.000 km2, 8% of wich. The Mekong Delta is the most southern region of Vietnam of 39.734 km2 covers 12 provinces and Can Tho city, accounts for 12% of Vietnam’s total land area and is home to 17. There were 216 fishes species belonging to 60 families in 19 orders in the Mekong Delta, Vietnam.

Of the total species collected, there were 66 species, 27 families of Perciformes or 30,6%; the second is the oder Cypriniformes comprised 55 species, 3 families or 25,5%; the third is the Siluriformes with 40 species, 7 families or 18,5%; the other orders comprise fewer numbers of species or percentage of total. There are 19 threatened species were assigned to the highly vulnerable gulid according to the IUCN Red list status (2014) and Vietnam Red book (2007). Molecular research of 20 fishes species belonging to order Cypriniformes, and contribution phylogeny tree base on DNA sequences. In general, fishes species of Mekong Delta, Vietnam were divided into two groups as: (1) The fresh water fishes group prevail in the flood season; (2) The marine and brackish water fishes which are migration from marine and estuary to rivers and canals depend on the tidal level and during the dry season.

There were 79 commercial species belonging to 30 families, 9 orders, 36,57% of which in Mekong Delta, Vietnam which have been identified by method “Combining fisherman’s interview with catch survey data”. Many kind of fishing tool were used catching fishes in Mekong Delta, Vietnam as: Gillnet, Trawl net, Liftnet on boat/flatform, Liftnet and barrage, small Dai in river, estuary Dai, Cast net, Mud chain, Long fence trap net, Inshore stake trap net, Hook long line with two fixed pole, Fixed single hook pole and line, etc. vi Research on the model fishery co-management at Bung Binh Thien wetland area, and assessment of impacts of climate change and sea-level rise on coastal from Tien river to Co Chien river seemed to respond to climate change and development of fishes resources and consevation biodiversity in Mekong Delta, Vietnam. vii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN.

vii DANH SÁCH CÁC KÝ HIỆU, CÁC TỪ VIẾT TẮT .xi DANH SÁCH BẢNG .xiv DANH SÁCH HÌNH .xvi MỞ ĐẦU. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG. Đặc điểm địa lý tự nhiên. Lưu vực sông Mê Công và vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Tổng quan về lũ ở đồng bằng sông Cửu Long. Đặc điểm thủy triều và diễn biến xâm nhập mặn ở vùng ĐBSCL. Tóm tắt Kịch bản biến đổi khí hậu, nước biển dâng vùng ĐBSCL của Bộ Tài nguyên và Môi trường (2012). HỆ SINH THÁI THỦY VỰC NỘI ĐỊA ĐBSCL.

Hệ sinh thái thủy vực nước ngọt. Hệ sinh thái thủy vực nước lợ, mặn. Các tiểu vùng sinh thái đồng bằng sông Cửu Long. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ NƯỚC NGỌT VÀ HIỆN TRẠNG NGUỒN LỢI CÁ ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG.

Tình hình nghiên cứu cá nước ngọt ở Việt Nam và vùng ĐBSCL. Hiện trạng Bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý nguồn lợi thủy sản ở đồng bằng sông Cửu Long. 27 CHƯƠNG II. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU NGOÀI THỰC ĐỊA .