Luận án TS Quản lý TNMT: Cơ sở địa mạo, cư trú và bảo tồn di tích tiền sơ sử Hà Nội

ĐẠI HỌC QUÓC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN oh eo Nguyễn Quang Anh CƠ SỞ DIA MAO CHO XÁC ĐỊNH CÁC DIEM CU TRU VA BAO TON DI TICH CUA NGUOI TIEN - SO SU KHU VUC THANH PHO HA NOI Chuyên ngành: Quản lý Tai nguyên và Môi trường Mã số: 9850101.01 LUẬN ÁN TIEN SĨ QUAN LÝ TÀI NGUYEN VÀ MOI TRƯỜNG NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS Đặng Văn Bào Hà Nội — 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tÔI. Các sô liệu, kêt quả nêu trong luận án là trung thực, chưa từng được ai công bố trong bat kỳ công trình nào khác. Tác giả Nguyễn Quang Anh 1 LỜI CẢM ƠN Trong suốt quá trình nghiên cứu, nghiên cứu sinh đã nhận được sự hướng dẫn tận tình và đầy tâm huyết của PGS.TS Đặng Văn Bào, Thầy đã hướng dẫn NCS từ những nghiên cứu khoa học sinh viên đầu tiên cho tới khóa luận tốt nghiệp Đại học, luận văn Thạc sĩ và luận án Tiến si. NCS xin được trân trọng gửi đến Thay lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất.

Nghiên cứu sinh chân thành cảm ơn các thầy giáo, các nhà khoa học: GS.TS Đào Đình Bắc, PGS.TS Vũ Văn Phái, GS.TS Trương Quang Hải, PGS.TS Nguyễn Hiệu, TS Trần Thanh Hà cùng nhiều nhà khoa học, chuyên gia đã trao đổi, góp ý cho NCS trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Nghiên cứu sinh trân trọng cảm ơn các thay, cô giáo Khoa Dia lý đã dao tạo, giúp đỡ NCS trong thời gian thực hiện luận án; trân trọng cảm ơn Ban lãnh đạo Khoa Địa lý, Ban Giám hiệu và các phòng, ban Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Lãnh đạo Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho NCS trong quá trình học tập, nghiên cứu. Cuôi cùng, NCS cảm ơn sự động viên, chia sẻ của gia đình va đông nghiệp. 11 MỤC LỤC LOI CAM ĐOAN.

ñ LOI CAM 19 iii MỤC LUC. ceeccceccscssscsssscsesecsesscssscsvcavsvcavsussesassusatsucansusausasssassucavsusansassesavssavsveavene iv DANH MỤC HINH Wu. ceecsccccscsscsscscsscsscsvsscsesscsvsscsvssssucansusavsassvsassucarsucansavsvsavsvsavsncavene vi DANH MỤC BANG Q.ccccsccsssssscsscsesevsecersecersessesersecarsucersassesarsusassusarsassesassecassecareeees viii DANH MỤC TU VIET TẮT .- - St k+ESE‡EE+EEEESEEEEEEEEEEEEEEEEESEEEESEEEkrEkrkerkrkrrke ix MO DAU wae ecccccscsssscsssscssesecscsucsesucsusavsucarsucavsuesesassvsassusansusavsasssassesansucatsassteavssatseeavenes 1 CHUONG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VA PHƯƠNG PHAP NGHIÊN CỨU.

Tổng quan các nghiên cứu về mối quan hệ giữa dia mạo với điểm cư trú và bảo tồn di tích khảo cổ tiỀn - SƠ SỬ.-¿- 5-52 kSE+ESEE+EEEESEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEErEErkrrerkee 6 1. Tổng quan các nghiên cứu ở nước ngoài. Tổng quan các nghiên cứu ở Việt Nam. Các nghiên cứu địa mạo và vân đê cư trú của người tiên - sơ sử khu vực thành phố Hà Nội và đồng bang sông Hồng .--- 2 2 E+SE+2E£2EE+EEtEEtEEErEErrxrrrerer 17 1.

Cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa dia mạo với vi trí cư trú của cư dân cô. Một số khái niệm. Địa mạo trong xác định các điểm định cư của cư dân C6. Dia mạo trong quản lý và bảo tồn các di sản văn hóa khảo cô.

Bản đồ địa mạo trong xác định vi trí định cư và bảo tồn di tích khảo cổ. Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu mdi liên hệ giữa dia mao và vị trí cư trú của cư AN CỒ. ¿- - St tSEtkE 2E ESEE15111111511111111E11111111 11111. Quan điểm tiếp cận.

Phương pháp nghién CỨU. Qui trình nghiÊn CỨU. ó5 1111121011910 19910119 ng ng rưy 45 CHƯƠNG 2. ĐẶC DIEM DJA MAO VÀ PHAN BO DI TÍCH KHẢO CO TIEN - SƠ SỬ KHU VUC THÀNH PHO HA NOL.

Các nhân tô anh hưởng tới địa hình và vi trí tu cư của người tiên — sơ sử. Vị trí địa lý của Hà Nội. Các nhân tố tự nhiên .----- 2£ 2+SEEE+EE+EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEErrkrrkrrkrrei 50 2. Các hoạt động của CON "BƯỜII.- -- s19 191 19119 1 ng ng ng nhớt 63 2.

Đặc điểm địa mạo thành phố Hà Nội .-- 2-2 52 2+EE+EE+£EtzEzEEerxerxrrex 67 1V 2. Bản đồ địa mạo thành phố Hà Nội.--- 2-2 ©5£+5£EE+£E+£EzEE+EEzrxerxezez 67 2. Đặc điểm các dang địa hình.- 2-2 5¿22x+2+E22EE22E2EE2EEEEESEErrrrerkerree 68 2. Lịch sử phát triển địa hình .--¿- St Sx+EEEEEESESEEEEEESEEEErkekrrrrkrkrrrrrree 76 2.

Phan ving dia M0. Đặc điểm và phân bố các di tích khảo cô tiền — sơ sử thành phố Hà Nội. Khái quát về các di tích khảo cô học tiền sơ sử trên địa bàn Hà Nội. Phân bố di tích khảo cổ trên các dang địa hình.---- ¿©2552 xzx>sz98 CHUONG 3.

PHAN TÍCH DJA MAO CHO XÁC ĐỊNH CAC DIEM CƯ TRU VÀ BAO TON DI SAN VAN HÓA KHAO CO TIEN - SO SỬ. Các giai đoạn phát triển địa hình trong mối quan hệ với các di tích và di san văn hóa khảo cổ tiền - sơ sử khu vực Hà Nộii.¿- - St t+E+EvEE+E+EEEErEeEerertrrerereee 106 3. Giai đoạn hậu kỳ thời đại đồ đá cũ/cuối Pleistocene muộn — đầu Holocene sớm ¬—. Giai đoạn sơ kỳ thời đại đá mới/cuối Pleistocene muộn —Holocene giữa.

Giai đoạn Kim khí/Holocene muộn. Phân tích địa mạo trong mối liên hệ với phân bố và bảo tồn di tích, di chỉ khảo cô khu vực Hà Nội. Vai trò của địa mạo trong việc hình thành đặc trưng các nên văn hóa khảo cô "` 115 3. Phân tích biến động lòng sông cho định hướng tìm kiếm và bao tồn di tích, di chỉ khảo cổ tiỀn - SO SỬ.----2- 2£ 2 ©E+SE£EEE2EE2EEEEEEEEEEEE2E17171121121171 71.

Các dạng địa hình tiềm năng và ít tiềm năng phân bồ di chỉ khảo cổ. Định hướng quản lý, bảo tồn các di sản văn hóa khảo cổ tiền - sơ sử thành phố Hà Nội theo tiếp cận địa mạo văn hóa. Dinh hướng quản lý, bảo tồn di sản theo các tiểu vùng địa mạo. Dinh hướng bảo tổn di sản gắn với xây dựng công viên địa khảo cổ.

140 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN ¬ 142 IV. 143 DANH MỤC HÌNH Hình 1.1: Ban đồ địa mạo vùng Nam Mississippi.2: Ban đồ địa mạo khu vực đồng bang châu thé gần Padua .3: Mô hình độ cao địa hình từng thời kỳ lịch sử .4: Phân bố các di tích khảo cô và các dòng sông cổ khu vực biển Aral .5: Tái hiện cảnh quan các thời kỳ qua phân tích địa hình va lòng sông cô khu \4):40Ì9)928i101ïi2002 01x10 .6: Mối quan hệ của các thời kỳ văn hóa với các bước thành tạo đồng bằng hạ lưu sông Danube .- --- c6 +13 1n TH ng HT Thun HH Hà Hà HH gà 13 Hình 1.7: Mô hình nghiên cứu vai trò của địa mạo trong quản lý di sản văn hóa .8: Qui trình nghiÊn CỨU.- G5 1112101119111 911991 1 HH ng ng 46 Hình 2.1: Sơ đồ vị trí khu vực nghiên CỨu.- -- 2 2 ++2E£+E£+EE+EEtrEezEesrxerxrex 49 Hình 2.2: Bản đồ địa chất khoáng sản thành phố Hà Nội.3: Bề mặt thềm 10-15m với tang đá ong phát trién trên đá phiến hệ tang Núi Con Voi tại Thạch “Thhât(.4: Tầng sét loang lồ hệ tầng Vĩnh Phúc tại khu vực nhà máy gạch Đại La, XUAN PHUONG 11111087.5: Mô hình thuyết ôn định - bat ôn định sinh học .6: Chênh lệch độ cao địa hình giữa khu vực trong và ngoài đê sông Hồng .7: Ban đồ địa mạo thành phố Hà Nội.--- 2-2 2 2 £+x£E+£x+£zz+zse2 69 Hình 2.8: Bề mặt pedimen chân núi Ba Vì .--2- 255 22E£+Ec£Ee£EerEerxerxersrree 70 Hình 2.9: Dấu vết thềm tích tụ sông - lũ khu vực hồ Đồng Mô .10: Thém bậc I bị cat xẻ bởi máng x6i tại khu vực gần thành Cô Loa.11: Vết lộ trầm tích tướng lòng sông hệ tang Vĩnh Phúc tuôi Pleistocene muộn bên bờ sông Cà Lô tại Xuân Nộn, Đông Anh.12: Vật liệu hệ tầng Vĩnh Phúc phát lộ khi người dân đào ao khu vực Hoài DUC 2m.13: Dao động mực nước đại dương theo các tắc giả.14: Dao động mực nước biển theo tổng hợp của Tanabe và Hoïi.15: Đường bờ biển va vùng rừng ngập mặn vào thời điểm 10. -Q s1 HH HT TH TH Hàng HH nưệt 81 Hình 1.16: Thang địa tầng Đệ tut.17: Sơ đồ phân vùng địa mạo Hà NỘI .- -- c St nsneeirrey 88 Hình 2.18: Số lượng các di tích khảo cô phân theo tầng văn hóa sớm nhất.19: Số lượng các di tích khảo cô phân theo kiểu di tích .20: Bản đồ phân bồ các di tích khảo cổ trên mô hình số độ cao.21: Số lượng di tích theo tầng văn hóa .----¿- 2: +©5z+cx+zxvrsesrsz 98 VI Hình 2.22: Tỷ lệ các di tích theo tuổi địa hình.23: Tỷ lệ các di tích theo nguồn g6C .---¿- 2 2 + x+Ex+E++E+EzEerxees 100 Hình 2.24: Bản đồ phân bồ di tích khảo cô trên các dạng địa hình .25: Tỷ lệ các di chỉ cư trú theo tuổi địa hình.26: Tỷ lệ các di chỉ cư trú nhiều tầng văn hóa theo kiểu địa hình .1: Sơ đồ liên hệ niên đại giữa các nền văn hóa khảo cô và các thời kỳ phát triên địa hình: .--- - << 5E E2 222111E111 9350111111 955111 E191 KHE key 106 Hình 3.2: Sơ đồ đới ngập mặn trong thời kỳ Holocene gữa ( 6000-4200 năm BP), (trai) và dau Holocene muộn (phải) .- --- 5 2+3 3+3 **EE+eEEererreerrererrrseres 109 Hình 3.3: Sơ đồ phân bố các di chỉ khảo cô khu vực Hà Nội trong mối tương quan với các giai đoạn hình thành dong băng giai đoạn Holocene .4: Di chỉ Thành Dén trên bề mặt thềm L.----:¿:c:¿+cc+v++ccxvez 112 Hình 3.5: Bản đồ hệ thống sông, hồ, lòng sông cổ thành phố Hà Nội và phụ cận [5] ——. Biến động lòng sông Hồng đoạn từ Đan Phượng đến Long Biên giai đoạn tte 1975 oi2:020 11.7: Các khu vực cư trú quan trọng của cư dân tiền - sơ sử ở Hà Nội.8: Sơ đồ phân bố tiềm năng di chỉ khảo cổ khu vực thành phố Hà Nội .9: Sơ đồ định hướng khu vực tiềm năng xây dựng công viên địa khảo cô.

138 Vii DANH MỤC BANG Bảng 1.1: Thống kê mật độ hiện vật khảo cổ trên các dạng địa hình khu vực North Troodos 0a 000100012000) 1.1: Thống kê số lượng di tích khảo cổ trên các dang địa hình.2: Thống kê số lượng các di tích, di chỉ cư trú trên các dạng địa hình.1: Các dạng địa hình và mức độ tiềm năng tìm kiếm di tích khảo cổ tiền - sơ Vili DANH MỤC TỪ VIET TAT NCS Nghiên cứu sinh NCKH Nghiên cứu khoa học GIS Hệ thông tin địa lý VQG Vườn quốc gia DBSH Đồng bang Sông Hồng Viện HLKHXHVN Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam ĐHTHHN Đại học Tổng hợp Hà Nội ĐHKHTN Đại học Khoa học Tự nhiên ĐHQGHN Đại học Quốc gia Hà Nội Năm BP Năm cách ngày nay 1X MỞ ĐẦU Tính cấp thiết Địa mạo học là ngành khoa học có nhiều đóng góp cả về khoa học lẫn thực tiễn cho sự phát triển của các Khoa học về Trái đất và nhiều lĩnh vực khác. Đặc biệt từ giữa thế kỷ XX đến nay, địa mạo học ngày càng mở rộng hướng ứng dụng trong nhiều mặt của đời sống kinh tế - xã hội.