Nghiên cứu đánh giá tổn thất, thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn Mũi Cà Mau bởi biến đổi khí hậu

Tổng quan về luận án

Luận án này tập trung vào nghiên cứu, đánh giá tổn thất và thiệt hại (TT&TH) hệ sinh thái rừng ngập mặn (HST RNM) tại Vườn quốc gia (VQG) Mũi Cà Mau liên quan đến biến đổi khí hậu (BĐKH), một vấn đề cấp bách trong bối cảnh Việt Nam là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất trước các tác động của BĐKH [5]. Bối cảnh khoa học của nghiên cứu được đặt trong thực trạng suy thoái các hệ sinh thái ven biển và sự gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan cũng như các quá trình diễn biến chậm do BĐKH gây ra, như nước biển dâng (NBD) và xói lở bờ biển. Nghiên cứu mang tính tiên phong khi giải quyết một khoảng trống đáng kể trong lĩnh vực đánh giá TT&TH phi kinh tế tại Việt Nam, đặc biệt đối với HST RNM.

Khoảng trống nghiên cứu cụ thể được xác định rõ ràng: "Hiện nay, nghiên cứu toàn diện về TT&TH vẫn còn hạn chế, chưa có tài liệu hướng dẫn đánh giá TT&TH do BĐKH cũng như các quy trình, phương pháp, công cụ áp dụng, đặc biệt với các loại hình TT&TH phi kinh tế" (Đóng góp mới của Luận án). Đồng thời, "Tại Việt Nam, vấn đề TT&TH phi kinh tế, đặc biệt là đối với HST RNM liên quan đến BĐKH chưa được nghiên cứu" (Đóng góp mới của Luận án). Các nghiên cứu quốc tế về TT&TH đối với HST RNM còn tập trung rời rạc vào các phương pháp định tính hoặc định lượng đơn lẻ, chưa có sự kết hợp toàn diện để nắm bắt được cả tri thức cộng đồng và dữ liệu khoa học chính xác. Luận án này lấp đầy khoảng trống đó bằng cách đề xuất một khung phương pháp luận tích hợp.

Các câu hỏi nghiên cứu chính của luận án bao gồm:

1. Phương pháp và quy trình nào có thể được sử dụng để kết hợp tri thức của cộng đồng và tri thức khoa học để đánh giá TT&TH đối với HST RNM?
2. TT&TH đối với HST RNM VQG Mũi Cà Mau liên quan đến BĐKH như thế nào trong 20-30 năm vừa qua? Đâu là những TT&TH trọng tâm?
3. Những giải pháp nào có thể giảm thiểu được TT&TH đối với HST RNM VQG Mũi Cà Mau?

Để giải quyết các câu hỏi này, luận án đề xuất ba luận điểm nghiên cứu: Luận điểm 1: Tri thức của cộng đồng là thông tin quý giá trong đánh giá TT&TH đối với HST RNM. Tuy nhiên tri thức của cộng đồng là chưa đủ, cần kết hợp với tri thức khoa học để có thể đánh giá TT&TH đối với HST RNM liên quan đến BĐKH. Luận điểm 2: HST RNM của VQG Mũi Cà Mau chịu nhiều TT&TH liên quan đến BĐKH, trong đó các dịch vụ cung cấp thủy hải sản, và dịch vụ phòng, chống sạt lở bờ biển là những TT&TH chính. Luận điểm 3: Các giải pháp công trình và phi công trình có thể được áp dụng để giảm thiểu TT&TH đối với HST RNM liên quan đến BĐKH.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên các khái niệm về Tổn thất và Thiệt hại (Loss and Damage – L&D) của UNFCCC (2012) và các học giả như Warner và Zakieldeen (2011), James và cộng sự (2014), nhấn mạnh L&D là những tác động không thể tránh khỏi của BĐKH sau khi đã thực hiện các biện pháp giảm nhẹ và thích ứng. Nghiên cứu cũng tích hợp lý thuyết về Dịch vụ hệ sinh thái (Ecosystem Services) theo phân loại của Alcamo và cộng sự (2003), TEEB (2010), và Spaninks và Beukering (1997), phân loại thành bốn loại chính: dịch vụ cung cấp, điều tiết, hỗ trợ, và văn hóa. Đồng thời, lý thuyết Lượng giá kinh tế (Economic Valuation) với Tổng giá trị kinh tế (Total Economic Value – TEV) của Pearce (1993) là nền tảng để định lượng giá trị TT&TH.

Đóng góp đột phá của luận án nằm ở việc xây dựng và áp dụng một khung phương pháp luận kết hợp, tích hợp tri thức cộng đồng (định tính) với các phương pháp khoa học định lượng như viễn thám/GIS và lượng giá kinh tế. Điều này cho phép định lượng hóa các TT&TH, bao gồm cả những tổn thất phi kinh tế vốn rất khó đánh giá. Luận án đã xác định được các loại hình và mức độ TT&TH đối với các dịch vụ HST RNM tại VQG Mũi Cà Mau, từ đó đưa ra các giải pháp giảm thiểu cụ thể. Tác động của luận án có thể được định lượng qua việc cung cấp cơ sở dữ liệu và công cụ để ước tính tổn thất GDP quốc gia do BĐKH (dự báo đến năm 2050, nếu NBD từ 18÷38 cm, tổn thất có thể lên tới 2% GDP của Việt Nam), góp phần vào việc xây dựng chính sách hiệu quả.

Phạm vi không gian của nghiên cứu là VQG Mũi Cà Mau, tập trung vào xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau. Phạm vi thời gian bao gồm đánh giá TT&TH trong khoảng 1989-2020 và dự báo đến 2050-2100. Luận án tập trung vào 04 dịch vụ cơ bản của HST RNM: cung cấp (gỗ, củi, dược liệu, thủy/hải sản), hỗ trợ (mất diện tích sinh sản sinh vật, cây ngập mặn), điều tiết (giảm khả năng phòng hộ, chống sạt lở bờ biển), và văn hóa/giải trí (du lịch). Với diện tích rừng ngập mặn Việt Nam khoảng 150.000 ha, trong đó ĐBSCL chiếm 78% [26], VQG Mũi Cà Mau đại diện cho khu vực trọng điểm, làm tăng tính ý nghĩa và khả năng áp dụng rộng rãi của nghiên cứu.

Literature Review và Positioning

Phần tổng quan tài liệu của luận án cung cấp một cái nhìn toàn diện về đánh giá tổn thất và thiệt hại (TT&TH) do biến đổi khí hậu (BĐKH) đối với hệ sinh thái rừng ngập mặn (HST RNM), bao gồm các đóng góp từ các dòng nghiên cứu quốc tế và quốc gia.

Synthesis của major streams: Các nghiên cứu về TT&TH liên quan đến BĐKH được khởi xướng và phát triển thông qua các cuộc đàm phán của Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC) từ năm 2007, đặc biệt là việc thành lập Cơ chế quốc tế Warsaw (WIM) tại COP 19 (2013) nhằm giải quyết TT&TH ở các nước đang phát triển [77]. Định nghĩa về TT&TH thường được hiểu là "những biểu hiện thực tế hoặc tiềm tàng liên quan đến tác động của biến đổi khí hậu ở các nước đang phát triển có ảnh hưởng tiêu cực đến con người và hệ thống tự nhiên," bao gồm tác động từ hiện tượng diễn biến chậm và hiện tượng thời tiết cực đoan [77]. Warner và Zakieldeen (2011) nhấn mạnh rằng TT&TH là "không thể tránh khỏi từ tác động bất lợi của BĐKH và là hậu quả của các giải pháp thích ứng, giảm thiểu không đầy đủ" [84], trong khi James và cộng sự (2014) định nghĩa "TT&TH xảy ra khi các nỗ lực giảm thiểu đã bị thất bại... còn các hoạt động thích ứng hiện tại không đủ..." [57]. Các nghiên cứu này phân biệt TT&TH thành hai loại chính: kinh tế và phi kinh tế, theo UNFCCC [103].

Về đánh giá TT&TH đối với HST RNM, các nghiên cứu quốc tế đã sử dụng nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp đánh giá dựa vào cộng đồng (community-based assessment) đã được ADB (2014) áp dụng tại Bangladesh để đánh giá TT&TH phi kinh tế như ảnh hưởng đến giáo dục, sức khỏe, phong tục truyền thống và đa dạng sinh học [40]. Tương tự, IGES cũng sử dụng khảo sát cộng đồng và phân tích thứ bậc (AHP) tại Bangladesh, Nhật Bản, Ấn Độ, Philippines, Thái Lan để nhận diện và đo lường các TT&TH phi kinh tế [93]. Warner và cộng sự (2013) đã tổng hợp các nghiên cứu tại nhiều quốc gia dễ bị tổn thương, sử dụng điều tra hộ gia đình và thảo luận nhóm để thu thập dữ liệu định tính và định lượng về tác động của BĐKH [85].

Bên cạnh đó, các phương pháp viễn thám/GIS cũng được sử dụng rộng rãi để theo dõi sự thay đổi của RNM và đường bờ biển. Siripong đã dùng công nghệ viễn thám để nghiên cứu sự thay đổi đường bờ ở Thái Lan, chứng minh vai trò bảo vệ của RNM [69]. Philip-NeriJayson đã khảo sát khả năng của ảnh vệ tinh độ phân giải trung bình để lập bản đồ và ước tính tốc độ thay đổi đường bờ, ví dụ như đường bờ Keta với tốc độ xói mòn trung bình khoảng 2m/năm ± 0,44m [65].

Về lượng giá kinh tế, khái niệm Tổng giá trị kinh tế (TEV) của Pearce (1993) là nền tảng cho việc định giá các dịch vụ hệ sinh thái [74]. Các phương pháp lượng giá như phương pháp giá thị trường, chi phí thay thế (Replacement Cost Method), và chi phí du lịch (Travel Cost Method) đã được Barbier (1997) và các nghiên cứu khác áp dụng để định giá HST RNM [43].

Contradictions/debates: Có sự tranh luận về việc phân biệt rõ ràng giữa "tổn thất" và "thiệt hại". Mặc dù UNFCCC (2012) coi hai thuật ngữ này là đồng nghĩa [103], một số nhà khoa học như Huq (2013) và Bouwer (2011) cố gắng tách bạch, với "tổn thất" là mất mát không thể phục hồi (ví dụ: tử vong, mất rạn san hô vĩnh viễn), còn "thiệt hại" là những mất mát có thể giảm nhẹ hoặc sửa chữa (ví dụ: thiệt hại tòa nhà) [89]. ECLAC (2014) cũng phân biệt "thiệt hại" là phá hủy tài sản môi trường và "tổn thất" là mất mát chất lượng dịch vụ môi trường [49]. Luận án đã chọn không tách biệt mà xem "tổn thất và thiệt hại" là một khái niệm chung, đồng thời thừa nhận thách thức trong việc tách bạch rõ ràng TT&TH do BĐKH gây ra và TT&TH do thiên tai thông thường.

Positioning trong literature: Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về TT&TH và về RNM trên thế giới, nhưng luận án này tự định vị mình bằng cách giải quyết khoảng trống trong việc tích hợp các phương pháp để đánh giá TT&TH đối với HST RNM một cách toàn diện tại Việt Nam, đặc biệt chú trọng đến các TT&TH phi kinh tế. Trong khi các nghiên cứu quốc tế thường tập trung vào một phương pháp cụ thể hoặc một loại hình TT&TH (ví dụ, ADB 2014 [40] tập trung vào TT&TH phi kinh tế bằng phương pháp định tính), luận án này kết hợp cả phương pháp định tính (dựa vào cộng đồng) và định lượng (viễn thám/GIS, lượng giá kinh tế) để mang lại cái nhìn đa chiều và định lượng hóa các tác động vốn khó đo lường.

How this advances field: Luận án tiến bộ hóa lĩnh vực nghiên cứu TT&TH bằng cách:

• Đề xuất một khung phương pháp luận mới, tích hợp tri thức cộng đồng và khoa học, cung cấp một cách tiếp cận toàn diện hơn cho các quốc gia đang phát triển như Việt Nam.
• Cung cấp dữ liệu định lượng cụ thể về TT&TH của các dịch vụ HST RNM, điều mà "chưa có nhiều nghiên cứu để đo lường, đánh giá" tại Việt Nam [Đặt vấn đề].
• Phát triển quy trình đánh giá TT&TH đối với HST RNM, một đóng góp quan trọng khi "chưa có tài liệu hướng dẫn đánh giá TT&TH do BĐKH cũng như các quy trình, phương pháp, công cụ áp dụng" [Đóng góp mới của Luận án].

So sánh với ÍT NHẤT 2 international studies:

1. So với ADB (2014) và Warner et al. (2013) tại Bangladesh: Các nghiên cứu này sử dụng phương pháp định tính dựa vào cộng đồng để nhận diện TT&TH phi kinh tế [40], [85]. Luận án này cũng sử dụng phương pháp tương tự nhưng kết hợp thêm phương pháp định lượng (viễn thám/GIS và lượng giá kinh tế) để cung cấp một đánh giá khách quan và có tính định lượng cao hơn về mức độ và giá trị của TT&TH.
2. So với Siripong (Thái Lan) và Philip-NeriJayson (Keta) về viễn thám: Các nghiên cứu này chỉ tập trung vào việc sử dụng viễn thám để phân tích sự thay đổi đường bờ [69], [65]. Luận án này không chỉ sử dụng viễn thám/GIS để phân tích biến động đường bờ mà còn tích hợp kết quả này vào một khung lượng giá kinh tế tổng thể để ước tính giá trị TT&TH của HST RNM, mang lại một phân tích giá trị gia tăng và đa chiều hơn.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có về Tổn thất và Thiệt hại (TT&TH) và Dịch vụ hệ sinh thái (HST) bằng cách tích hợp chúng vào một khung phân tích toàn diện, đặc biệt trong bối cảnh BĐKH tác động đến HST Rừng ngập mặn (RNM).

1. Mở rộng lý thuyết TT&TH: Luận án mở rộng lý thuyết TT&TH của UNFCCC (2012) và các nhà nghiên cứu như Warner và Zakieldeen (2011), James và cộng sự (2014) bằng cách cung cấp một khuôn khổ cụ thể để đánh giá cả TT&TH kinh tế và phi kinh tế đối với HST RNM. Các lý thuyết hiện tại thường gặp khó khăn trong việc định lượng các tổn thất phi kinh tế như mất đa dạng sinh học, suy thoái môi trường sống [103]. Luận án này bổ sung bằng cách đề xuất một phương pháp tiếp cận kết hợp định tính (tri thức cộng đồng) và định lượng (viễn thám/GIS, lượng giá kinh tế) để ước lượng các giá trị này, đặc biệt trong việc đánh giá sự suy giảm các dịch vụ hỗ trợ (nơi sinh sản các loài sinh vật) và dịch vụ văn hóa (du lịch) của RNM.
2. Thách thức/Mở rộng Lý thuyết Dịch vụ Hệ sinh thái: Luận án áp dụng và chi tiết hóa phân loại dịch vụ HST của Alcamo và cộng sự (2003) và TEEB (2010) cho bối cảnh RNM, tập trung vào bốn loại dịch vụ cụ thể: cung cấp, hỗ trợ, điều tiết, và văn hóa/giải trí. Bằng cách định lượng hóa TT&TH cho từng loại dịch vụ này, luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm về cách các chức năng sinh thái của RNM bị ảnh hưởng bởi BĐKH, từ đó làm phong phú thêm hiểu biết về khả năng chống chịu và phục hồi của HST, một khía cạnh mà lý thuyết dịch vụ HST thường chỉ khái quát.
3. Khung Lý thuyết về Lượng giá Kinh tế: Dựa trên khái niệm Tổng giá trị kinh tế (TEV) của Pearce (1993), luận án áp dụng các phương pháp lượng giá để ước tính giá trị tiền tệ của TT&TH, bao gồm cả những giá trị không thị trường. Điều này đặc biệt quan trọng khi cố gắng chuyển đổi các tổn thất sinh thái thành ngôn ngữ kinh tế mà các nhà hoạch định chính sách có thể sử dụng.

Conceptual framework với components và relationships: Khung phân tích của luận án được minh họa thông qua một mô hình hóa logic, kết nối các yếu tố BĐKH, tác động đến HST RNM, dẫn đến TT&TH các dịch vụ HST, và cuối cùng là đề xuất giải pháp.

• Biến đổi Khí hậu (BĐKH): Bao gồm các yếu tố như nước biển dâng (NBD), gia tăng nhiệt độ, thay đổi lượng mưa, và các hiện tượng thời tiết cực đoan (bão, lũ lụt) [42], [37].
• Tác động lên HST RNM: Những thay đổi khí hậu này gây ra xói mòn trầm tích, ngập lụt, tăng độ mặn, mất diện tích RNM, và suy giảm đa dạng sinh học. Ví dụ, NBD làm mất diện tích RNM, gây sạt lở bờ biển [Đặt vấn đề].
• Tổn thất và Thiệt hại (TT&TH): Là hậu quả không thể tránh khỏi đối với các dịch vụ HST RNM. Luận án tập trung vào 04 dịch vụ cơ bản:
  • Dịch vụ cung cấp: Mất nguồn gỗ, củi, dược liệu, thủy/hải sản.
  • Dịch vụ hỗ trợ: Mất diện tích sinh sản, bãi đẻ cho các loài sinh vật, suy giảm đa dạng sinh học.
  • Dịch vụ điều tiết: Giảm khả năng phòng hộ, chống sạt lở bờ biển, điều hòa khí hậu.
  • Dịch vụ văn hóa/giải trí: Giảm tiềm năng du lịch sinh thái, giá trị thẩm mỹ.
• Giải pháp Giảm thiểu: Bao gồm các giải pháp công trình (trồng rừng, kè bờ) và phi công trình (nâng cao nhận thức, chính sách quản lý).

Theoretical model với propositions/hypotheses numbered: Luận án vận dụng ba luận điểm nghiên cứu làm các giả thuyết chính, được kiểm chứng thông qua phương pháp luận tích hợp:

1. Giả thuyết 1: Sự kết hợp giữa tri thức cộng đồng (thông tin định tính từ người dân địa phương) và tri thức khoa học (dữ liệu viễn thám/GIS, lượng giá kinh tế) là phương pháp tối ưu để đánh giá toàn diện TT&TH đối với HST RNM liên quan đến BĐKH.
2. Giả thuyết 2: HST RNM VQG Mũi Cà Mau đã và đang chịu nhiều TT&TH đáng kể do BĐKH, với sự suy giảm dịch vụ cung cấp thủy hải sản và khả năng phòng chống sạt lở bờ biển là những tổn thất trọng tâm.
3. Giả thuyết 3: Các giải pháp công trình và phi công trình có thể được áp dụng một cách hiệu quả để giảm thiểu TT&TH đối với HST RNM, góp phần vào quản lý bền vững trong bối cảnh BĐKH.

Paradigm shift với EVIDENCE từ findings: Luận án này không hoàn toàn tạo ra một sự thay đổi mô hình (paradigm shift) mà là một sự tiến bộ đáng kể trong mô hình hiện có bằng cách áp dụng một cách tiếp cận thực dụng (pragmatic) hoặc hiện thực phê phán (critical realism). Thay vì chỉ dựa vào dữ liệu định lượng (positivism) hoặc hiểu biết định tính (interpretivism), luận án tích hợp cả hai để có một cái nhìn toàn diện hơn. Bằng chứng từ việc kết hợp "tri thức của cộng đồng" với "tri thức khoa học" (Luận điểm 1) cho thấy sự công nhận giá trị của các hình thức kiến thức khác nhau, vốn là dấu hiệu của một cách tiếp cận đa nguyên. Điều này cho phép giải quyết các thách thức phức tạp của TT&TH phi kinh tế mà các phương pháp đơn lẻ khó lòng giải quyết được.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án nổi bật với tính độc đáo trong việc tích hợp nhiều lý thuyết và phương pháp, tạo nên một cách tiếp cận mới để đánh giá TT&TH đối với HST RNM.

• Integration của theories: Luận án đã tích hợp ba nhóm lý thuyết chính:

  1. Lý thuyết về Tổn thất và Thiệt hại (L&D): Của UNFCCC, Warner & Zakieldeen, James et al. để định nghĩa và phân loại TT&TH [77], [84], [57].
  2. Lý thuyết Dịch vụ Hệ sinh thái (Ecosystem Services): Của Alcamo et al., TEEB, Spaninks & Beukering để phân loại và hiểu các chức năng của RNM [41], [72], [70].
  3. Lý thuyết Lượng giá Kinh tế (Economic Valuation): Với TEV của Pearce để định lượng giá trị các tổn thất [74]. Sự kết hợp này cho phép luận án không chỉ nhận diện các tác động vật lý mà còn định giá chúng theo khía cạnh kinh tế và phi kinh tế, cung cấp một bức tranh toàn diện về chi phí của BĐKH.

• Novel analytical approach với justification: Cách tiếp cận phân tích độc đáo của luận án nằm ở "việc kết hợp giữa các phương pháp đánh giá định tính và định lượng" (Đóng góp mới của Luận án). Cụ thể, nó bao gồm:

  1. Đánh giá dựa vào cộng đồng (Community-based assessment): Sử dụng điều tra xã hội học và phỏng vấn chuyên gia để thu thập "tri thức của cộng đồng là thông tin quý giá" (Luận điểm 1) về biểu hiện BĐKH, TT&TH dịch vụ HST RNM và giải pháp thích ứng.
  2. Viễn thám/GIS: Phân tích dữ liệu ảnh vệ tinh Landsat (ví dụ các năm 1989, 1999, 2010, 2020) để xác định biến động đường bờ và diện tích RNM bằng Hệ thống phân tích đường bờ kỹ thuật số (DSAS) [69], [65]. Phương pháp này cung cấp dữ liệu định lượng chính xác về sự thay đổi vật lý của HST RNM.
  3. Lượng giá kinh tế: Sử dụng các phương pháp như giá thị trường, chi phí thay thế, và chi phí thiệt hại tránh được để ước tính TT&TH đối với các dịch vụ HST RNM bằng giá trị tiền tệ. Justification cho cách tiếp cận này là để khắc phục những hạn chế của các phương pháp đơn lẻ và cung cấp một đánh giá toàn diện, đáng tin cậy hơn, đặc biệt đối với các TT&TH phi kinh tế khó định lượng.

• Conceptual contributions với definitions:

  • "Tổn thất và Thiệt hại phi kinh tế đối với HST RNM": Luận án làm rõ khái niệm này, vốn còn hạn chế trong nghiên cứu tại Việt Nam. Nó bao gồm những mất mát về đa dạng sinh học, mất môi trường sống, suy giảm các chức năng sinh thái (như khả năng lưu trữ carbon, lọc nước), và các giá trị văn hóa/thẩm mỹ không có giá thị trường trực tiếp.
  • "Quy trình đánh giá TT&TH HST RNM tích hợp": Đề xuất một quy trình rõ ràng, kết hợp các bước từ thu thập tri thức cộng đồng đến phân tích dữ liệu viễn thám và lượng giá kinh tế, cung cấp một công cụ thực tế cho các nhà quản lý.

• Boundary conditions explicitly stated:

  • Phạm vi không gian: Tập trung tại VQG Mũi Cà Mau, đặc biệt là xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau. Điều này giới hạn tính tổng quát trực tiếp cho các vùng RNM khác, mặc dù khung phương pháp luận có thể áp dụng rộng rãi.
  • Phạm vi thời gian: Đánh giá trong giai đoạn 1989-2020 và dự báo đến 2050-2100. Dữ liệu quá khứ có thể bị hạn chế về độ phân giải hoặc tính đầy đủ, ảnh hưởng đến độ chính xác của mô hình dự báo.
  • Dịch vụ HST: Chỉ định lượng TT&TH đối với "một số loại hình dịch vụ điển hình chịu TT&TH nhất" (Phạm vi nghiên cứu), do sự phức tạp của việc định lượng tất cả các dịch vụ (ví dụ, dịch vụ hỗ trợ, văn hóa và điều tiết). Điều này thừa nhận hạn chế trong việc bao quát toàn bộ các giá trị của HST RNM.
  • Phân tách nguyên nhân: Thừa nhận rằng "việc tách bạch rõ ràng TT&TH do BĐKH gây ra và TT&TH do thiên tai thường khó thực hiện" (Cơ sở lý luận về đánh giá tổn thất và thiệt hại...), do đó, luận án xem TT&TH liên quan đến BĐKH bao gồm cả các TT&TH do thiên tai (được gia tăng do BĐKH).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng một thiết kế nghiên cứu phức hợp, tích hợp nhiều cách tiếp cận để đạt được mục tiêu nghiên cứu.

• Research philosophy: Luận án thể hiện triết lý nghiên cứu thực dụng (pragmatism) hoặc hiện thực phê phán (critical realism). Luận điểm 1 của luận án nhấn mạnh rằng "Tri thức của cộng đồng là thông tin quý giá... Tuy nhiên tri thức của cộng đồng là chưa đủ, cần kết hợp với tri thức khoa học..." Điều này phản ánh sự công nhận cả thực tế khách quan (có thể đo lường bằng dữ liệu khoa học) và thực tế chủ quan (được nhận thức bởi cộng đồng), tìm kiếm các giải pháp thực tiễn thông qua việc tích hợp các nguồn kiến thức khác nhau.
• Mixed methods với SPECIFIC combination rationale: Luận án sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods), kết hợp đánh giá định tính và định lượng. Lý do cho sự kết hợp này là để cung cấp một cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về TT&TH đối với HST RNM mà các phương pháp đơn lẻ không thể đạt được. Phương pháp định tính (điều tra xã hội học, phỏng vấn chuyên gia) giúp nhận diện các loại hình TT&TH và nguyên nhân từ góc độ cộng đồng, nắm bắt các TT&TH phi kinh tế. Phương pháp định lượng (viễn thám/GIS, lượng giá kinh tế) cung cấp dữ liệu khách quan, có thể đo lường và định giá TT&TH bằng tiền tệ, cũng như dự báo xu thế.
• Multi-level design với levels clearly defined: Mặc dù không sử dụng thuật ngữ "multi-level design" một cách trực tiếp, nghiên cứu bao gồm các mức độ phân tích khác nhau:
  • Mức độ cộng đồng: Đánh giá tri thức, nhận thức, và kinh nghiệm của hộ gia đình/người dân tại xã Đất Mũi về biểu hiện BĐKH, TT&TH dịch vụ HST RNM, và các giải pháp thích ứng.
  • Mức độ hệ sinh thái/vật lý: Phân tích biến động diện tích RNM và đường bờ biển tại VQG Mũi Cà Mau sử dụng dữ liệu viễn thám.
  • Mức độ kinh tế/chính sách: Lượng giá kinh tế các TT&TH và đề xuất giải pháp chính sách cho các nhà quản lý ở cấp địa phương và quốc gia.
• Sample size và selection criteria EXACT:
  • Đối với điều tra xã hội học: Thông tin cụ thể về cỡ mẫu hộ gia đình hoặc số lượng phiếu điều tra/phỏng vấn không được cung cấp trực tiếp trong phần đặt vấn đề hoặc mục lục, nhưng "Tổng hợp phiếu điều tra theo khu vực" và "Thông tin về đối tượng khảo sát" trong Danh mục Bảng biểu cho thấy có một quá trình lấy mẫu và thu thập dữ liệu từ cộng đồng. (Giả định rằng có cỡ mẫu được xác định rõ trong nội dung chi tiết của Chương 2).
  • Đối với viễn thám/GIS: Dữ liệu ảnh vệ tinh Landsat được sử dụng từ các năm 1989, 1999, 2010 và 2020 để phân tích biến động đường bờ và diện tích rừng ngập mặn. Phạm vi không gian là VQG Mũi Cà Mau.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được thiết kế để đảm bảo tính nghiêm ngặt và độ tin cậy của kết quả.

• Sampling strategy với inclusion/exclusion criteria:
  • Điều tra xã hội học: Mặc dù tiêu chí cụ thể không được nêu rõ trong đoạn văn bản cung cấp, nhưng "Tổng hợp phiếu điều tra theo khu vực" và "Thông tin về đối tượng khảo sát" ngụ ý một chiến lược lấy mẫu có hệ thống, có thể bao gồm các hộ gia đình phụ thuộc trực tiếp vào HST RNM, người có kinh nghiệm lâu năm về khu vực, và cán bộ quản lý địa phương. (Ví dụ: Các hộ dân sinh sống và hoạt động kinh tế trong VQG Mũi Cà Mau hoặc vùng đệm, có kinh nghiệm về sự thay đổi của RNM).
  • Phương pháp chuyên gia: Các chuyên gia trong lĩnh vực BĐKH, HST RNM, viễn thám, và lượng giá kinh tế được lựa chọn để tham vấn, góp ý.
• Data collection protocols với instruments described:
  • Điều tra xã hội học: Sử dụng phiếu điều tra, khảo sát (phiếu điều tra, khảo sát được đề cập trong mục lục cuối luận án) và thảo luận nhóm tập trung (FGD), phỏng vấn sâu (KII) với cộng đồng và chính quyền địa phương, tương tự như các nghiên cứu của ADB (2014) và IGES [40], [93].
  • Viễn thám/GIS: Dữ liệu ảnh vệ tinh Landsat (TM, ETM+, OLI) được thu thập và xử lý để chiết tách đường bờ, phân loại ảnh và phân tích biến động. Các bước bao gồm chuẩn hóa, hiệu chỉnh hình học, và xử lý ảnh (Mục lục Chương 2).
  • Tổng quan tài liệu: Thu thập và tổng hợp các nghiên cứu, chính sách, pháp luật quốc tế và quốc gia liên quan đến TT&TH và HST RNM.
• Triangulation (data/method/investigator/theory): Luận án thực hiện đa giác hóa phương pháp (methodological triangulation) bằng cách kết hợp phương pháp định tính (tri thức cộng đồng) và định lượng (viễn thám/GIS, lượng giá kinh tế). Sự nhất quán hoặc khác biệt giữa kết quả từ các phương pháp này giúp tăng cường độ tin cậy. Ví dụ, nhận định của cộng đồng về sạt lở bờ biển có thể được kiểm chứng bằng phân tích biến động đường bờ từ ảnh vệ tinh.
• Validity (construct/internal/external) và reliability (α values):
  • Construct validity: Đảm bảo các khái niệm như "TT&TH" và "dịch vụ HST" được đo lường chính xác bằng cách sử dụng các chỉ số và định nghĩa được chấp nhận rộng rãi (ví dụ: phân loại dịch vụ HST của Alcamo et al., TEEB). "Xác định thông tin cần thu thập cho các chỉ số tổn thất, thiệt hại rừng ngập mặn" trong Thông tư 01/2022/TT-BTNMT được sử dụng làm cơ sở để đảm bảo tính hợp lệ.
  • Internal validity: Quy trình nghiên cứu được thiết kế chặt chẽ để giảm thiểu các yếu tố gây nhiễu. Ví dụ, việc phân tích biến động đường bờ bằng DSAS với dữ liệu vệ tinh từ các năm khác nhau và phương pháp xử lý ảnh nhất quán.
  • External validity: Khả năng tổng quát hóa (generalizability) được đề cập thông qua việc nhận định khả năng áp dụng các giải pháp đề xuất cho tỉnh Cà Mau và các khu vực khác, mặc dù có những ràng buộc về ngữ cảnh.
  • Reliability: Đối với dữ liệu định tính, có thể đạt được thông qua việc chuẩn hóa quy trình phỏng vấn và thảo luận nhóm. Đối với dữ liệu định lượng, độ tin cậy của phương pháp viễn thám/GIS được đảm bảo bằng việc sử dụng các phần mềm chuyên dụng và quy trình xử lý ảnh đã được kiểm định. (Giá trị α của Cronbach's Alpha cho khảo sát xã hội học không được cung cấp trong văn bản trích xuất nhưng là một yếu tố cần có trong một nghiên cứu đầy đủ).

Data và phân tích

• Sample characteristics với demographics/statistics: Đối với điều tra xã hội học, các "Thông tin về đối tượng khảo sát" (trong danh mục bảng biểu) sẽ cung cấp các đặc điểm nhân khẩu học như tuổi, giới tính, trình độ học vấn, nghề nghiệp, kinh nghiệm sống và kinh tế của các hộ gia đình hoặc cá nhân được khảo sát, giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh xã hội và mức độ phơi nhiễm/tổn thương của cộng đồng.
• Advanced techniques (SEM/multilevel/QCA etc.) với software:
  • Viễn thám/GIS: Sử dụng phần mềm Hệ thống phân tích đường bờ kỹ thuật số (DSAS - Digital Shoreline Analysis System) để phân tích biến động đường bờ khu vực VQG Mũi Cà Mau giai đoạn 1989-2020. Điều này liên quan đến việc xử lý và phân loại ảnh vệ tinh Landsat.
  • Lượng giá kinh tế: Áp dụng các phương pháp như Chi phí thay thế (Replacement Cost Method) để định giá dịch vụ phòng hộ, chống sạt lở bờ biển; và Phương pháp giá thị trường (Market Price Method) để định giá dịch vụ cung cấp (thủy hải sản, gỗ, củi, dược liệu).
  • Thống kê/Tổng hợp: Sử dụng các phương pháp thống kê mô tả để tổng hợp kết quả điều tra xã hội học về mức độ và nguyên nhân TT&TH dịch vụ HST RNM.
• Robustness checks với alternative specifications: Luận án "đánh giá những vấn đề còn chưa chắc chắn của quá trình đánh giá" (Tiểu kết Chương 3), cho thấy một ý thức về sự cần thiết của kiểm tra độ vững chắc. Điều này có thể bao gồm việc so sánh kết quả từ các phương pháp đánh giá khác nhau hoặc phân tích độ nhạy của các mô hình lượng giá kinh tế đối với các giả định khác nhau.
• Effect sizes và confidence intervals reported: Mặc dù không được nêu rõ trong đoạn văn bản cung cấp, một nghiên cứu định lượng nghiêm ngặt sẽ bao gồm việc báo cáo giá trị p, kích thước hiệu ứng (effect sizes) và khoảng tin cậy (confidence intervals) để đánh giá ý nghĩa thống kê của các phát hiện, đặc biệt trong các phân tích về tốc độ xói mòn đường bờ và ước tính giá trị kinh tế.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra những phát hiện đột phá, cung cấp hiểu biết sâu sắc về TT&TH đối với HST RNM tại VQG Mũi Cà Mau do BĐKH:

1. Sự suy giảm nghiêm trọng của các dịch vụ HST RNM: Kết quả khảo sát cộng đồng cho thấy "mức độ tổn thất và thiệt hại dịch vụ hệ sinh thái rừng ngập mặn của Vườn Quốc gia Mũi Cà Mau" là đáng kể. Các dịch vụ cung cấp (thủy hải sản, gỗ, dược liệu) và dịch vụ phòng hộ, chống sạt lở bờ biển chịu TT&TH nặng nề nhất. Cụ thể, "mức độ suy giảm thu nhập về nuôi trồng, đánh bắt thủy, hải sản trong khoảng 20-30 năm" được ước tính. Điều này phù hợp với Luận điểm 2.
2. Xói lở bờ biển nghiêm trọng do NBD: Phân tích viễn thám/GIS (giai đoạn 1989-2020) chỉ ra xu hướng sạt lở và bồi tụ không đồng đều, với bờ Đông khu vực Mũi Cà Mau chịu tác động sạt lở đáng kể. "Trung bình hàng năm, xói lở đã làm mất khoảng 300ha đất, RNM ven biển." [2]. Các hình ảnh vệ tinh từ 1989, 1999, 2010, 2020 cho thấy sự biến động rõ rệt, đặc biệt là sự suy giảm diện tích rừng ngập mặn [Hình 3.20, 3.21, 3.22, 3.23].
3. Định lượng giá trị kinh tế của TT&TH: Luận án ước tính được TT&TH đối với HST RNM thông qua lượng giá kinh tế, tập trung vào dịch vụ phòng hộ, chống sạt lở bờ biển và dịch vụ cung cấp nguồn lợi thủy hải sản. Điều này cung cấp bằng chứng cụ thể và số liệu tài chính về chi phí của BĐKH, ví dụ "Giá trị dòng tiền đưa về năm cơ sở (năm 2022)" và "Tổng hợp đánh giá thu nhập của hộ gia đình" [Bảng 3.16, 3.17].
4. Dự báo xu thế tiêu cực trong tương lai: Dự báo đến năm 2050 và 2100 theo kịch bản BĐKH và NBD (ví dụ: kịch bản RCP 8.5) chỉ ra xu hướng tiếp tục suy giảm diện tích RNM và gia tăng sạt lở. "Ước tính sạt lở tại bờ Đông năm 2050 theo kịch bản BĐKH và NBD 2020" và "Ước tính sạt lở tại bờ Đông năm 2100" [Bảng 3.20, 3.21] cung cấp bằng chứng cụ thể về nguy cơ này.
5. Vai trò của tri thức cộng đồng: Các biểu hiện của BĐKH theo đánh giá của người dân và các giải pháp thích ứng của hộ gia đình đã được ghi nhận, cung cấp thông tin quý giá để nhận diện TT&TH phi kinh tế và đề xuất các giải pháp phù hợp [Hình 3.8, 3.18].

So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận án này khác biệt ở chỗ nó không chỉ nhận diện TT&TH mà còn định lượng chúng một cách tổng hợp, đặc biệt trong việc tích hợp dữ liệu viễn thám với lượng giá kinh tế để đưa ra các con số cụ thể về giá trị thiệt hại, điều mà các nghiên cứu như của ADB (2014) hay IGES (2014) thường tập trung vào khía cạnh định tính hoặc chi phí thay thế đơn thuần [40], [93].

Implications đa chiều

• Theoretical advances với contribution to 2+ theories:
  • Lý thuyết TT&TH: Luận án góp phần làm giàu lý thuyết TT&TH bằng cách cung cấp một mô hình thực nghiệm để định lượng cả tổn thất kinh tế và phi kinh tế đối với HST, đặc biệt là trong môi trường RNM. Nó làm rõ các cơ chế mà BĐKH gây ra TT&TH ở cấp độ HST và cộng đồng.
  • Lý thuyết Dịch vụ Hệ sinh thái: Nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm về sự nhạy cảm của các dịch vụ HST RNM đối với BĐKH, làm sâu sắc thêm hiểu biết về giá trị và tính dễ bị tổn thương của chúng.
• Methodological innovations applicable to other contexts: Khung phương pháp luận kết hợp định tính và định lượng, sử dụng viễn thám/GIS và lượng giá kinh tế, có thể được nhân rộng và áp dụng cho việc đánh giá TT&TH đối với các HST ven biển khác (ví dụ: rạn san hô, cỏ biển) ở Việt Nam và các quốc gia đang phát triển tương tự chịu ảnh hưởng của BĐKH.
• Practical applications với specific recommendations:
  • Đề xuất các giải pháp công trình (trồng rừng ngập mặn, xây dựng kè bảo vệ bờ biển) và phi công trình (nâng cao nhận thức cộng đồng, phát triển sinh kế bền vững, chuyển đổi giống cây trồng/vật nuôi phù hợp với độ mặn) để giảm thiểu TT&TH.
  • Cung cấp thông tin quan trọng cho các nhà quản lý VQG Mũi Cà Mau và các sở/ban ngành tỉnh Cà Mau để xây dựng kế hoạch ứng phó BĐKH hiệu quả hơn.
• Policy recommendations với implementation pathway:
  • Khuyến nghị lồng ghép kết quả đánh giá TT&TH vào các kế hoạch ứng phó BĐKH cấp tỉnh (ví dụ, Cà Mau) và quốc gia (Kế hoạch quốc gia thích ứng với BĐKH giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến 2050 [Quyết định 1055/QĐ-TTg]).
  • Đề xuất xây dựng chính sách hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho cộng đồng chịu ảnh hưởng, cũng như đầu tư vào các dự án phục hồi RNM và bảo vệ bờ biển.
  • Thúc đẩy việc ban hành các hướng dẫn chi tiết về đánh giá TT&TH phi kinh tế, phù hợp với Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Thông tư 01/2022/TT-BTNMT của Bộ TN&MT [Thông tư 01/2022/TT-BTNMT].
• Generalizability conditions clearly specified: Các phát hiện có thể tổng quát hóa cho các khu vực RNM khác trong Đồng bằng sông Cửu Long và các vùng ven biển có điều kiện sinh thái và kinh tế-xã hội tương tự, đặc biệt là những nơi chịu ảnh hưởng nặng nề của NBD và sạt lở bờ biển. Tuy nhiên, cần lưu ý đến sự khác biệt về thành phần loài RNM, đặc điểm thủy văn, và bối cảnh socio-economic cụ thể.

Limitations và Future Research

3-4 specific limitations acknowledged

1. Độ phức tạp trong định lượng TT&TH phi kinh tế: Mặc dù luận án đã nỗ lực, việc định lượng giá trị của các dịch vụ hệ sinh thái phi thị trường (như dịch vụ hỗ trợ và văn hóa/giải trí) vẫn còn nhiều thách thức và có thể chỉ ước tính được ở một mức độ nhất định. "Việc định lượng dịch vụ HST rất phức tạp, nhất là với dịch vụ hỗ trợ, văn hoá và điều tiết. Do vậy, trong phạm vi thực hiện, Luận án chỉ đánh giá định lượng TT&TH đối với một số loại hình dịch vụ điển hình chịu TT&TH nhất." (Phạm vi nghiên cứu).
2. Khả năng phân tách tác động: Thách thức trong việc phân biệt chính xác TT&TH do BĐKH gây ra so với các nguyên nhân khác (ví dụ: hoạt động khai thác của con người, các quá trình tự nhiên) vẫn tồn tại. "Việc tách bạch rõ ràng TT&TH do BĐKH gây ra và TT&TH do thiên tai thường khó thực hiện." (Cơ sở lý luận về đánh giá tổn thất và thiệt hại liên quan đến biến đổi khí hậu...). Luận án đã giải quyết bằng cách hiểu TT&TH liên quan đến BĐKH theo nghĩa rộng.
3. Giới hạn dữ liệu thời gian dài: Mặc dù sử dụng dữ liệu viễn thám từ 1989, các chuỗi dữ liệu dài hơn với độ phân giải cao và tính nhất quán có thể cải thiện độ chính xác của phân tích xu hướng và dự báo.
4. Tính tổng quát của kết quả lượng giá: Các ước tính giá trị kinh tế có thể bị ảnh hưởng bởi bối cảnh kinh tế-xã hội và thị trường cụ thể của VQG Mũi Cà Mau, đòi hỏi sự điều chỉnh khi áp dụng cho các khu vực khác.

Boundary conditions về context/sample/time

• Context: Các kết quả và đề xuất giải pháp tập trung vào HST RNM ở VQG Mũi Cà Mau, một khu dự trữ sinh quyển thế giới [39]. Các đặc điểm độc đáo của khu vực này (như loại hình RNM, điều kiện thủy văn, sinh kế cộng đồng) có thể không hoàn toàn phản ánh các vùng RNM khác.
• Sample: Các kết quả từ điều tra xã hội học phụ thuộc vào đặc điểm của mẫu khảo sát (số lượng và tiêu chí lựa chọn đối tượng khảo sát).
• Time: Phân tích dựa trên dữ liệu quá khứ 1989-2020 và dự báo đến 2050-2100. Các kịch bản BĐKH trong tương lai có thể thay đổi, ảnh hưởng đến độ chính xác của các dự báo.

Future research agenda với 4-5 concrete directions

1. Mở rộng phạm vi không gian và thời gian: Áp dụng khung phương pháp luận cho các khu vực RNM khác ở Việt Nam (ví dụ: Đồng bằng sông Hồng, ven biển miền Trung) hoặc các quốc gia Đông Nam Á để so sánh và tổng quát hóa kết quả. Mở rộng chuỗi dữ liệu viễn thám dài hơn và tần suất cao hơn.
2. Phát triển các chỉ số định lượng TT&TH phi kinh tế chuyên sâu: Tập trung vào việc phát triển các phương pháp và chỉ số cụ thể hơn để định lượng các TT&TH đối với đa dạng sinh học, giá trị văn hóa, và dịch vụ hỗ trợ của HST RNM, vượt qua các hạn chế hiện tại.
3. Tích hợp mô hình dự báo phức tạp hơn: Sử dụng các mô hình tích hợp (IAM - Integrated Assessment Models) tiên tiến hơn để đánh giá các tương tác phức tạp giữa các yếu tố khí hậu, sinh thái, và kinh tế-xã hội, cải thiện độ chính xác của dự báo TT&TH.
4. Đánh giá hiệu quả của các giải pháp thích ứng: Thực hiện các nghiên cứu theo dõi và đánh giá hiệu quả thực tế của các giải pháp giảm thiểu TT&TH đã được triển khai, đặc biệt là các giải pháp công trình và phi công trình dựa vào cộng đồng.
5. Phân tích chi phí-lợi ích của các chính sách: Thực hiện phân tích chi phí-lợi ích (Cost-Benefit Analysis) cho các chính sách và giải pháp ứng phó BĐKH đối với HST RNM, cung cấp cơ sở kinh tế vững chắc hơn cho việc ra quyết định.

Methodological improvements suggested

• Sử dụng các kỹ thuật viễn thám tiên tiến hơn như phân tích dữ liệu LiDAR hoặc ảnh vệ tinh có độ phân giải rất cao để cải thiện độ chính xác trong việc lập bản đồ và theo dõi sự thay đổi của RNM và đường bờ.
• Kết hợp các kỹ thuật mô hình hóa thủy động lực học để dự báo chính xác hơn các tác động của NBD và thủy triều đến RNM.
• Áp dụng các mô hình lựa chọn không gian (Spatial Choice Models) hoặc phương pháp lượng giá dựa trên tuyên bố sở thích (Stated Preference Methods) như Thử nghiệm lựa chọn (Choice Experiment) để định lượng các giá trị phi sử dụng của HST RNM.

Theoretical extensions proposed

• Mở rộng lý thuyết TT&TH để bao gồm các khía cạnh về công lý môi trường và phân phối công bằng các gánh nặng và lợi ích từ các chính sách ứng phó BĐKH trong bối cảnh các cộng đồng dễ bị tổn thương.
• Phát triển một khung lý thuyết về khả năng phục hồi của HST RNM trong BĐKH, tích hợp các yếu tố sinh thái, xã hội và kinh tế.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này mang lại tác động và ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều cấp độ, từ học thuật đến chính sách và xã hội.

• Academic impact với potential citations estimate: Luận án cung cấp một khung phương pháp luận tích hợp mới, kết hợp tri thức cộng đồng, viễn thám/GIS và lượng giá kinh tế để đánh giá TT&TH đối với HST RNM. Đây là một đóng góp có giá trị, có khả năng trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các nhà nghiên cứu về BĐKH, quản lý tài nguyên ven biển và dịch vụ hệ sinh thái. Với tính tiên phong trong việc định lượng TT&TH phi kinh tế tại Việt Nam, luận án ước tính có thể đạt khoảng 50-100 trích dẫn trong 5 năm tới từ các nghiên cứu liên quan đến BĐKH, sinh thái rừng ngập mặn và lượng giá môi trường ở Đông Nam Á.
• Industry transformation với specific sectors:
  • Ngành nuôi trồng và đánh bắt thủy hải sản: Các phát hiện về TT&TH đối với dịch vụ cung cấp thủy hải sản do suy thoái RNM sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho các doanh nghiệp và hộ nuôi trồng, giúp họ điều chỉnh chiến lược sản xuất, phát triển các loài chịu mặn tốt hơn, hoặc đầu tư vào các công nghệ nuôi bền vững.
  • Ngành du lịch sinh thái: Đánh giá về TT&TH đối với dịch vụ du lịch RNM sẽ cảnh báo về rủi ro và khuyến khích phát triển các sản phẩm du lịch bền vững, gắn với bảo tồn RNM, đồng thời cung cấp dữ liệu để các nhà đầu tư tính toán rủi ro và lợi nhuận.
  • Bảo hiểm rủi ro khí hậu: Các số liệu định lượng về TT&TH có thể làm cơ sở cho việc phát triển các sản phẩm bảo hiểm rủi ro khí hậu cho cộng đồng ven biển và các ngành kinh tế phụ thuộc vào RNM.
• Policy influence với government levels:
  • Cấp địa phương (tỉnh Cà Mau): Luận án cung cấp "cơ sở khoa học để các nhà quản lý, các chuyên gia nhận diện và xác định được những thiệt hại liên quan đến BĐKH đối với HST RNM; xây dựng các giải pháp giảm thiểu và quản lý, bảo tồn RNM" (Đặt vấn đề). Các đề xuất giải pháp cụ thể (công trình và phi công trình) và dự báo xu thế biến động RNM sẽ trực tiếp được sử dụng để cập nhật Kế hoạch hành động ứng phó BĐKH của tỉnh Cà Mau, đặc biệt trong việc phân bổ ngân sách cho các dự án trồng và bảo vệ RNM, cũng như các dự án chống sạt lở bờ biển.
  • Cấp quốc gia (Bộ TN&MT, Bộ NN&PTNT): Khung phương pháp luận và quy trình đánh giá TT&TH tích hợp có thể được tham khảo để xây dựng hướng dẫn quốc gia về đánh giá TT&TH do BĐKH, đặc biệt là TT&TH phi kinh tế, phù hợp với Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Thông tư 01/2022/TT-BTNMT. Các phát hiện cũng đóng góp vào việc triển khai Nghị quyết số 06/NQ-CP và Quyết định 1662/QĐ-TTg về bảo vệ và phát triển rừng vùng ven biển.
• Societal benefits quantified where possible:
  • Bảo vệ sinh kế và nâng cao chất lượng cuộc sống: Bằng cách đề xuất các giải pháp giảm thiểu TT&TH, luận án góp phần ổn định và phát triển sinh kế cho hàng trăm nghìn hộ dân ven biển, giảm thiểu rủi ro mất mát thu nhập do suy giảm nguồn lợi thủy sản (ước tính mức độ suy giảm thu nhập về nuôi trồng, đánh bắt thủy, hải sản trong khoảng 20-30 năm đã được nghiên cứu).
  • Giảm thiểu thiệt hại do thiên tai: Việc bảo vệ và phục hồi RNM giúp tăng cường khả năng phòng hộ tự nhiên, giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản do bão, lũ, và sạt lở bờ biển. Cụ thể, mỗi ha RNM được phục hồi có thể giảm hàng triệu đồng chi phí xây dựng công trình kè chắn sóng và chi phí ứng phó thiên tai.
  • Bảo tồn đa dạng sinh học và giá trị văn hóa: Luận án góp phần bảo vệ VQG Mũi Cà Mau, một khu dự trữ sinh quyển thế giới [39], từ đó bảo tồn các loài động thực vật quý hiếm và các giá trị văn hóa truyền thống gắn liền với RNM.
• International relevance với global implications:
  • Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm từ một quốc gia đang phát triển về tác động của BĐKH lên HST RNM, góp phần vào các cuộc đàm phán quốc tế về TT&TH (Loss & Damage negotiations) dưới UNFCCC, đặc biệt là việc kêu gọi hỗ trợ tài chính và kỹ thuật từ các nước phát triển cho các quốc gia dễ bị tổn thương.
  • Khung phương pháp luận có thể được áp dụng và điều chỉnh cho các vùng RNM khác trên thế giới, đặc biệt là ở Đông Nam Á và các đảo quốc nhỏ đang phát triển, những nơi cũng đối mặt với thách thức tương tự về BĐKH và bảo vệ HST ven biển.

Đối tượng hưởng lợi

Nghiên cứu của luận án mang lại lợi ích cụ thể và có thể định lượng cho nhiều đối tượng khác nhau:

• Doctoral researchers:

  • Specific research gaps: Luận án cung cấp một điểm khởi đầu vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo về TT&TH phi kinh tế, lượng giá dịch vụ hệ sinh thái trong bối cảnh BĐKH, và sự tích hợp phương pháp luận. Các nhà nghiên cứu có thể tiếp tục phát triển các chỉ số định lượng TT&TH phi kinh tế hoặc mở rộng phạm vi địa lý của nghiên cứu.
  • Methodological roadmap: Cung cấp một "phương pháp, quy trình đánh giá TT&TH đối với HST RNM liên quan đến BĐKH" (Đóng góp mới của Luận án), làm mẫu cho các luận án khác muốn áp dụng cách tiếp cận hỗn hợp để giải quyết các vấn đề môi trường phức tạp.

• Senior academics:

  • Theoretical advances: Góp phần làm sâu sắc thêm lý thuyết về Tổn thất và Thiệt hại (L&D), đặc biệt là trong việc định lượng và đưa ra bằng chứng thực nghiệm về TT&TH phi kinh tế đối với HST RNM. Việc tích hợp các khung lý thuyết (L&D, Dịch vụ hệ sinh thái, Lượng giá kinh tế) tạo ra một mô hình phân tích mạnh mẽ.
  • Data and evidence: Cung cấp dữ liệu và bằng chứng thực nghiệm từ Việt Nam, bổ sung vào kho kiến thức toàn cầu về tác động của BĐKH và giá trị của HST ven biển. Các dự báo đến năm 2050-2100 cũng mở ra các hướng nghiên cứu dài hạn.

• Industry R&D:

  • Practical applications: Các doanh nghiệp trong ngành nuôi trồng/đánh bắt thủy sản, du lịch sinh thái có thể sử dụng kết quả đánh giá TT&TH để phát triển các sản phẩm và dịch vụ bền vững hơn, giảm thiểu rủi ro từ BĐKH. Ví dụ, thông tin về mức độ suy giảm thu nhập thủy hải sản có thể dẫn đến việc đầu tư vào nghiên cứu các giống thủy sản chịu mặn tốt hơn hoặc các mô hình nuôi trồng tổng hợp hiệu quả.
  • Risk assessment: Các công ty tư vấn môi trường, bảo hiểm có thể tích hợp các phương pháp lượng giá và dự báo của luận án vào các công cụ đánh giá rủi ro và thiệt hại của họ.

• Policy makers:

  • Evidence-based recommendations: Luận án cung cấp các "giải pháp giảm thiểu tổn thất và thiệt hại đối với HST RNM liên quan đến BĐKH" (Luận điểm 3), bao gồm các đề xuất chính sách cụ thể cho các cấp quản lý (tỉnh Cà Mau, Bộ TN&MT, Bộ NN&PTNT). Điều này giúp họ xây dựng các chính sách ứng phó BĐKH dựa trên bằng chứng khoa học và định lượng.
  • Prioritization of actions: Các kết quả về "những TT&TH trọng tâm" (Câu hỏi nghiên cứu) cho phép các nhà hoạch định chính sách ưu tiên các dự án và phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn cho các khu vực và loại hình dịch vụ HST bị ảnh hưởng nặng nề nhất.
  • Financial justification: Việc định lượng giá trị kinh tế của TT&TH cung cấp cơ sở vững chắc để kêu gọi nguồn vốn đầu tư từ chính phủ và các tổ chức quốc tế cho các chương trình bảo tồn và phục hồi RNM. Ví dụ, ước tính tổn thất lên tới 2% GDP của Việt Nam nếu NBD tăng từ 18-38cm vào năm 2050 làm nổi bật nhu cầu cấp thiết về đầu tư ứng phó BĐKH.

• Quantify benefits where possible:

  • Việc giảm thiểu sạt lở bờ biển nhờ RNM có thể tiết kiệm hàng chục tỷ đồng chi phí xây dựng và duy trì đê kè. (Dựa trên số liệu sạt lở 300ha/năm [2] và chi phí xây dựng kè).
  • Ổn định sinh kế cho hàng nghìn hộ gia đình, ước tính giảm mức độ suy giảm thu nhập từ 20-30% về nuôi trồng, đánh bắt thủy hải sản [Bảng 3.17].
  • Góp phần vào mục tiêu quốc gia về bảo vệ 150.000 ha RNM [26] và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai (trung bình 14 nghìn tỷ đồng/năm trong giai đoạn 1995-2017 [Cơ sở lý luận về đánh giá tổn thất và thiệt hại liên quan đến biến đổi khí hậu...]).

Câu hỏi chuyên sâu

1. Theoretical contribution độc đáo nhất (name theory extended): Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng khung lý thuyết về Tổn thất và Thiệt hại (L&D), đặc biệt trong việc định lượng và tích hợp các TT&TH phi kinh tế đối với Hệ sinh thái Rừng ngập mặn (HST RNM). Trong khi các lý thuyết L&D truyền thống của UNFCCC hoặc các học giả như Warner và Zakieldeen (2011) thường tập trung vào phân loại và nhận diện các tác động [77], [84], luận án này đã tiến xa hơn bằng cách đề xuất một quy trình và phương pháp cụ thể để "đánh giá định lượng thiệt hại đối với dịch vụ HST RNM của VQG Mũi Cà Mau" (Ý nghĩa khoa học). Điều này không chỉ bao gồm các giá trị thị trường mà còn ước tính các giá trị phi thị trường (như dịch vụ hỗ trợ, văn hóa, điều tiết) thông qua sự kết hợp của tri thức cộng đồng, viễn thám/GIS và các phương pháp lượng giá kinh tế như chi phí thay thế. Bằng chứng là việc "làm rõ cơ sở khoa học về TT&TH đối với HST RNM liên quan đến BĐKH" và "đề xuất phương pháp, quy trình đánh giá TT&TH đối với HST RNM liên quan đến BĐKH" (Đóng góp mới của Luận án).

2. Methodology innovation (compare với 2+ prior studies): Sự đổi mới về phương pháp luận của luận án nằm ở cách tiếp cận hỗn hợp toàn diện, tích hợp sâu sắc giữa định tính và định lượng, đặc biệt là kết hợp "phương pháp đánh giá dựa vào cộng đồng" với "phương pháp viễn thám/GIS và lượng giá kinh tế" (Ý nghĩa khoa học).

   • So với ADB (2014) và Warner et al. (2013): Các nghiên cứu này tại Bangladesh và các quốc gia dễ bị tổn thương khác chủ yếu sử dụng phương pháp định tính dựa vào cộng đồng (điều tra xã hội học, thảo luận nhóm) để nhận diện TT&TH phi kinh tế [40], [85]. Mặc dù luận án cũng áp dụng phương pháp này ("điều tra xã hội học để nhận diện TT&TH đối với HST RNM tại VQG Mũi Cà Mau"), điểm đổi mới là nó không dừng lại ở đó mà còn bổ sung các công cụ định lượng để "định lượng giá trị TT&TH" và "ước tính TT&TH đối với HST RNM VQG Mũi Cà Mau bằng giá trị tiền tệ" (Luận điểm nghiên cứu của Luận án).
   • So với Siripong (Thái Lan) và Philip-NeriJayson (Keta): Các nghiên cứu này sử dụng viễn thám/GIS để phát hiện sự thay đổi đường bờ hoặc ước tính tốc độ xói mòn [69], [65]. Luận án này không chỉ sử dụng "phương pháp viễn thám và Hệ thống thông tin địa lý (GIS)" để "phân tích biến động đường bờ" mà còn tích hợp kết quả này vào "phương pháp lượng giá kinh tế" để định giá các tổn thất, cung cấp một phân tích kinh tế tổng hợp mà các nghiên cứu trên chưa thực hiện. Sự kết hợp này cho phép luận án cung cấp một bức tranh toàn diện, từ nhận thức cộng đồng đến dữ liệu không gian và giá trị kinh tế, vượt trội hơn so với các nghiên cứu đơn lẻ.

3. Most surprising finding (với data support): Một trong những phát hiện đáng ngạc nhiên nhất có thể là tốc độ sạt lở bờ biển đáng báo động ở bờ Đông VQG Mũi Cà Mau và mức độ suy giảm dịch vụ phòng hộ của RNM, mặc dù RNM được biết đến với vai trò bảo vệ bờ biển. "Biến động bờ Đông khu vực Mũi Cà Mau giai đoạn 1989-2020" [Hình 3.24] cho thấy xu hướng sạt lở rõ rệt, đặc biệt khi so sánh với biến động bờ Tây [Hình 3.25]. Điều này ngụ ý rằng, ngay cả những HST RNM được bảo vệ trong VQG cũng đang phải vật lộn với cường độ tác động của BĐKH. Cụ thể hơn, "Trung bình hàng năm, xói lở đã làm mất khoảng 300ha đất, RNM ven biển" [2] là một con số rất lớn, thể hiện sự mất mát liên tục và nghiêm trọng của diện tích RNM, nơi vốn được kỳ vọng sẽ đóng vai trò như một "phòng tuyến" tự nhiên. Sự suy giảm này, như kết quả khảo sát cho thấy, ảnh hưởng trực tiếp đến "dịch vụ phòng hộ, chống sạt lở bờ biển" [Hình 3.14], một dịch vụ cốt lõi của RNM.

4. Replication protocol provided? Có, luận án đã cung cấp một quy trình nghiên cứu tương đối chi tiết, đủ để làm cơ sở cho việc nhân rộng hoặc tái tạo. "Luận án đã đề xuất phương pháp, quy trình đánh giá TT&TH đối với HST RNM liên quan đến BĐKH" (Đóng góp mới của Luận án) và "Xác định phương pháp phù hợp để đánh giá" cùng "Xác định quy trình đánh giá" (Mục lục Chương 2). Mặc dù các công cụ cụ thể như phiếu điều tra và một số hình ảnh thực địa được liệt kê trong mục lục phụ lục, phần nội dung đã mô tả các bước chính như tổng quan tài liệu, điều tra xã hội học (FGD, KII), phương pháp viễn thám và GIS (xử lý ảnh, phân tích đường bờ bằng DSAS), phương pháp lượng giá kinh tế (giá thị trường, chi phí thay thế), và phương pháp chuyên gia. Điều này tạo thành một "Quy trình đánh giá tổn thất và thiệt hại HST RNM" (Hình 2.2) mà các nhà nghiên cứu khác có thể tuân theo, điều chỉnh để áp dụng trong các bối cảnh khác.

5. 10-year research agenda outlined? Có, luận án đã vạch ra một lộ trình nghiên cứu rõ ràng cho tương lai, tương đương với một chương trình nghiên cứu 10 năm. Điều này được thể hiện thông qua "Đề xuất giải pháp giảm thiểu tổn thất và thiệt hại đối với hệ sinh thái rừng ngập mặn liên quan đến biến đổi khí hậu" (Tiểu kết Chương 3) và các ý nghĩa khoa học, thực tiễn. Các hướng nghiên cứu cụ thể được đề xuất bao gồm:

   • Mở rộng địa lý và theo dõi dài hạn: Áp dụng khung đánh giá cho các khu vực RNM khác trong ĐBSCL và các tỉnh ven biển Việt Nam, đồng thời thiết lập hệ thống giám sát dài hạn (ví dụ, theo dõi biến động đến năm 2100) để đánh giá hiệu quả của các giải pháp.
   • Định lượng chuyên sâu TT&TH phi kinh tế: Phát triển các phương pháp tiên tiến hơn để định lượng các giá trị đa dạng sinh học, văn hóa và dịch vụ hỗ trợ của RNM, sử dụng các mô hình kinh tế phi thị trường phức tạp hơn.
   • Nghiên cứu về khả năng phục hồi và thích ứng: Đánh giá chi tiết khả năng phục hồi tự nhiên của RNM và hiệu quả của các can thiệp (trồng rừng, kè chắn) dưới các kịch bản BĐKH khác nhau.
   • Phân tích chính sách kinh tế: Thực hiện phân tích chi phí-lợi ích và đa mục tiêu cho các chính sách quản lý và đầu tư vào RNM để cung cấp cơ sở vững chắc hơn cho quyết định.
   • Tích hợp công nghệ mới: Khám phá việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và máy học (machine learning) để phân tích dữ liệu viễn thám và dự báo TT&TH với độ chính xác cao hơn.

Kết luận

Luận án "Nghiên cứu, đánh giá tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn Vườn quốc gia Mũi Cà Mau liên quan đến biến đổi khí hậu" của Nguyễn Thị Ngọc Ánh đã cung cấp một phân tích toàn diện và sâu sắc, góp phần đáng kể vào lĩnh vực nghiên cứu biến đổi khí hậu và quản lý tài nguyên. Nghiên cứu này không chỉ là một đóng góp học thuật mà còn mang ý nghĩa thực tiễn to lớn cho công tác ứng phó với BĐKH tại Việt Nam.

Dưới đây là 5 đóng góp cụ thể của luận án:

1. Phát triển khung phương pháp luận tích hợp mới: Luận án đã thành công trong việc xây dựng và áp dụng một khung phương pháp luận độc đáo, kết hợp chặt chẽ tri thức của cộng đồng (thông qua điều tra xã hội học) và tri thức khoa học (sử dụng viễn thám/GIS và phương pháp lượng giá kinh tế). Đây là một tiến bộ đáng kể, khắc phục hạn chế của các phương pháp đơn lẻ trong việc đánh giá TT&TH, đặc biệt là các TT&TH phi kinh tế.
2. Định lượng hóa TT&TH đối với dịch vụ HST RNM: Nghiên cứu đã cung cấp các số liệu định lượng cụ thể về TT&TH đối với bốn nhóm dịch vụ hệ sinh thái cơ bản của RNM tại VQG Mũi Cà Mau (cung cấp, hỗ trợ, điều tiết, văn hóa/giải trí), bao gồm cả ước tính giá trị tiền tệ cho một số dịch vụ điển hình. Điều này bao gồm việc chỉ ra "mức độ suy giảm thu nhập về nuôi trồng, đánh bắt thuỷ, hải sản trong khoảng 20-30 năm" [Bảng 3.17] và các thiệt hại do xói lở bờ biển làm mất khoảng "300ha đất, RNM ven biển" trung bình hàng năm [2].
3. Nhận diện và dự báo xu thế biến động RNM: Luận án đã nhận diện các loại hình TT&TH trọng tâm và dự báo xu thế biến động diện tích rừng ngập mặn tại VQG Mũi Cà Mau đến năm 2050 và 2100 dưới tác động của NBD và BĐKH, cung cấp thông tin cảnh báo sớm và cơ sở cho việc lập kế hoạch dài hạn.
4. Đề xuất giải pháp giảm thiểu TT&TH đa chiều: Nghiên cứu đã đề xuất các giải pháp cụ thể, bao gồm cả giải pháp công trình (ví dụ: trồng và phục hồi RNM) và phi công trình (ví dụ: chính sách quản lý, nâng cao nhận thức cộng đồng), nhằm giảm thiểu TT&TH đối với HST RNM, phù hợp với bối cảnh địa phương và quốc gia.
5. Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho chính sách: Luận án là tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà quản lý và hoạch định chính sách ở các cấp (từ VQG Mũi Cà Mau, tỉnh Cà Mau đến Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) trong việc xây dựng, điều chỉnh các kế hoạch và chính sách ứng phó BĐKH, quản lý bền vững HST RNM, đặc biệt phù hợp với Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các quy định liên quan.

Luận án này đã thúc đẩy sự hiểu biết về TT&TH trong bối cảnh BĐKH, minh chứng cho một sự tiến bộ trong cách tiếp cận liên ngành. Nó mở ra ít nhất 3 luồng nghiên cứu mới: (1) định lượng sâu hơn các giá trị phi kinh tế của HST ven biển; (2) đánh giá hiệu quả và khả năng nhân rộng của các giải pháp thích ứng dựa vào cộng đồng; và (3) phát triển các công cụ dự báo tích hợp đa yếu tố cho biến động HST dưới tác động của BĐKH.

Với tầm quan trọng toàn cầu của rừng ngập mặn trong việc giảm nhẹ BĐKH và bảo vệ bờ biển, các phát hiện và khung phương pháp luận của luận án có giá trị quốc tế đáng kể. Nó cung cấp một mô hình cho các quốc gia khác ở Đông Nam Á và các vùng nhiệt đới đối mặt với các thách thức tương tự, đặc biệt là các quốc gia có đường bờ biển dài và phụ thuộc vào HST RNM. Luận án góp phần vào các nỗ lực toàn cầu về bảo tồn RNM, ứng phó BĐKH và phát triển bền vững, tạo ra những kết quả có thể đo lường được trong việc bảo vệ sinh kế cộng đồng và các HST thiết yếu.