Luận án tiến sĩ: Đặc điểm giai thoại Việt Nam - Nghiên cứu thể loại và thi pháp

MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Lời cảm ơn Mục lục Danh mục các bảng Danh mục các sơ đồ MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU GIAI THOẠI VÀ TƯ LIỆU GIAI THOẠI VIỆT NAM. Tình hình nghiên cứu giai thoại. Giai thoại - thuật ngữ và quan niệm.

Đặc điểm thể loại của giai thoại. Một số khía cạnh thi pháp thể loại của giai thoại. Phân định ranh giới và vấn đề chuyển hóa thể loại giữa giai thoại và các thể loại của tự sự dân gian. Phân loại giai thoại.

Tình hình tư liệu, đánh giá và xử lý tư liệu giai thoại Việt Nam. Tình hình tư liệu giai thoại Việt Nam. Đánh giá tư liệu và vấn đề xử lý tư liệu giai thoại Việt Nam. 52 Tiểu kết Chương 1.

ĐỊNH VỊ THỂ LOẠI GIAI THOẠI VIỆT NAM. Các tiêu chí xác định giai thoại Việt Nam. Đề tài của giai thoại. Nhân vật của giai thoại.

Cảm hứng của giai thoại. Phân loại giai thoại Việt Nam. Phân loại giai thoại Việt Nam theo tiêu chí đề tài. Phân loại giai thoại Việt Nam theo tiêu chí nhân vật.

Đặc trưng thể loại và khái niệm giai thoại Việt Nam. Đặc trưng thể loại của giai thoại Việt Nam. Khái niệm giai thoại. 96 Tiểu kết chương 2.

MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN ĐẶC TRƯNG THI PHÁP THỂ LOẠI CỦA GIAI THOẠI VIỆT NAM. Kết cấu của giai thoại. Kết cấu của giai thoại văn học. Kết cấu của giai thoại văn hóa dân gian.

Nhân vật của giai thoại. Nhân vật của giai thoại văn học. Nhân vật của giai thoại văn hóa dân gian. 135 Tiểu kết chương 3.

MỐI QUAN HỆ GIỮA GIAI THOẠI VIỆT NAM VÀ CÁC THỂ LOẠI TRONG TỰ SỰ DÂN GIAN, LỊCH SỬ, VĂN HỌC. Mối quan hệ giữa giai thoại và các thể loại trong tự sự dân gian. Mối quan hệ giữa giai thoại và truyền thuyết. Mối quan hệ giữa giai thoại và truyện cười.

Mối quan hệ giữa giai thoại và cổ tích. Mối quan hệ giữa giai thoại và lịch sử. Lịch sử là cội nguồn sản sinh giai thoại. Giai thoại bổ khuyết cho lịch sử.

Mối quan hệ giữa giai thoại và văn học thành văn. Sự tương tác giữa tính dân gian và tính bác học trong giai thoại. Lý giải sự tương tác giữa tính dân gian và tính bác học trong giai thoại. 184 Tiểu kết chương 4.

188 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 191 PHỤ LỤC QUY ƯỚC VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Trong luận án này, chúng tôi dùng quy ước viết tắt đối với một số từ ngữ dùng nhiều lần như sau: 1. Nhân vật chính: NVC 2. Nhân vật đối thủ: NVĐT 3.

Phó giáo sư: PGS DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. So sánh truyện cười và truyện trạng của Trần Thanh Mại. So sánh giai thoại lịch sử và truyền thuyết lịch sử. Tình hình giới thiệu và nghiên cứu giai thoại Viêt Nam.

Đề tài trong giai thoại Việt Nam. Kết quả thống kê các hoạt động chủ yếu trong giai thoại Việt Nam. Kết quả khảo sát cảm hứng trong giai thoại Việt Nam. Tính chất sự việc trong giai thoại Việt Nam.

Khuynh hướng lịch sử hóa trong sáng tạo giai thoại Việt Nam. Khuynh hướng địa phương hóa trong sáng tạo giai thoại Việt Nam. Khung kết cấu của giai thoại Việt Nam. Mô hình kết cấu của giai thoại thách đố văn chương.

Cấu tạo của motif thách đố văn chương. Mô hình kết cấu của nhóm giai thoại ứng tác văn chương. Cấu tạo của motif ứng tác văn chương. Hệ thống truyện và nhân vật của giai thoại văn hóa dân gian.

Mô hình kết cấu của nhóm giai thoại văn nghệ dân gian. Cấu tạo của motif thách đố về hò hát của nhóm giai thoại văn nghệ dân gian. Thống kê các kiểu nhân vật trong giai thoại Việt Nam. Công thức sinh thức sinh nở thẩn kỳ trong tự sự dân gian.

Nhân vật chuyển hóa từ giai thoại sang truyền thuyết. So sánh giữa giai thoại và truyện cười. So sánh tư duy phản ánh nhân vật trong giai thoại và sử quan phương. Phân loại giai thoại Việt Nam của tác giả Kiều Thu Hoạch.

Giai thoại Việt Nam phân loại theo tiêu chí thuộc văn học và không thuộc văn học. Giai thoại Việt Nam phân loại theo tiêu chí đề tài. Giai thoại Việt Nam phân loại theo tiêu chí đề tài (ở hai cấp độ). Sự trùng lặp của giai thoại văn học khi phân loại theo tiêu chí nhân vật.

Giai thoại văn học Việt Nam phân loại theo tiêu chí nhân vật. Khuynh hướng dân tộc hóa trong sáng tạo giai thoại Việt Nam. Mô hình tình huống đối đáp liên hoàn. Motif sinh nở thần kỳ trong truyền thuyết anh hùng chiến trận.

Motif sinh nở thần kỳ trong truyền thuyết anh hùng văn hóa. Motif sinh nở thần kỳ trong giai thoại. Sự chuyển hóa hình thức câu đố từ cổ tích sang giai thoại. Quy luật chuyển hóa thể loại từ cổ tích sang giai thoại.

Sự tác động của sử quan phương lên giai thoại. Sự tác động của giai thoại lên sử quan phương. Lý do chọn đề tài Nghiên cứu văn học dân gian dưới góc độ thể loại từ lâu là nhiệm vụ quan trọng của folklore học. Điều này không chỉ có nghĩa trong việc xác định bản chất, đặc trưng của từng thể loại mà còn cung cấp cho chúng ta một cái nhìn toàn diện trong sự đối sánh mang tính quy luật vận động với các thể loại tương cận trong cùng một loại hình, hệ thống.

Khuynh hướng tiếp cận theo hướng thể loại đã giúp các nhà nghiên cứu bóc tách, chỉ ra được những cấu trúc đặc trưng cơ bản của các thể loại trong tự sự dân gian ở Việt Nam như truyền thuyết, cổ tích, sử thi, truyện cười, ngụ ngôn,. Những thành tựu nghiên cứu lý thuyết thể loại vì thế giữ một vai trò quan trọng hình thành khung tham chiếu hữu ích không chỉ gói gọn phạm vi folklore mà còn có những tác động nhất định đến những ngành nghiên cứu tương cận với nó trong mối quan hệ liên ngành. Theo nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Khánh, ở Việt Nam, việc sưu tầm, giới thiệu và nghiên cứu về giai thoại đã trải qua hơn một thế kỷ. Tuy nhiên, thực tế vẫn tồn tại một sự thật khách quan là các công trình tuyển chọn, giới thiệu về giai thoại Việt Nam ngày càng đa dạng, phong phú bao nhiêu, thì lý thuyết nghiên cứu về thể loại này vẫn còn đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết cho các nhà nghiên cứu.

Và vì vậy, những nhận xét, đánh giá về thể loại này mang tính gợi mở cho các công trình nghiên cứu chuyên sâu về sau; chẳng hạn như: giai thoại là thể loại thuộc văn học dân gian hay văn học viết; quan hệ giữa chúng thế nào; đặc điểm và bản chất thể loại của giai thoại là gì,. vẫn luôn là vấn đề đáng quan tâm. Khoảng trống lý luận đó làm nảy sinh nhiều câu hỏi lý thú về thể loại giai thoại, đòi hỏi những người nghiên cứu tiếp tục tìm hiểu nhằm xác định sự hiện tồn của giai thoại trong hệ thống tự sự dân gian Việt Nam với tư cách là một thể loại. Điều này mở ra những gợi ý cho quá trình nghiên cứu giai thoại ở đề tài chúng tôi thực hiện.

Mặt khác, việc nghiên cứu giai thoại có thể giúp ích cho sự tham khảo, học tập cho sinh viên Đại học và Sau đại học thuộc chuyên ngành Ngữ văn. Đó là ý nghĩa thực tiễn thiết thực của đề tài. Xuất phát từ những yêu cầu thiết yếu về mặt lý luận và thực tiễn trên, chúng tôi đã mạnh dạn chọn đề tài Đặc điểm giai thoại Việt Nam làm đề tài nghiên cứu của luận án. Từ góc nhìn thực tế giai thoại này có thể xem lại những tương đồng, dị biệt của các hướng tiếp cận thể loại trong và ngoài nước để hiểu sâu hơn lý thuyết thể loại.

Đấy là định hướng khoa học của đề tài. Mục đích nghiên cứu Như vậy, những vẫn đề mà luận án cần thực hiện là: 2 - Xây dựng cơ sở khoa học để xác định thể loại giai thoại; - Đưa ra một khái niệm giai thoại bao hàm các đặc trưng hình thức, nội dung cũng như các tiểu loại của giai thoại (hiện có trong kho tàng giai thoại Việt Nam); - Định vị giai thoại trong hệ thống tự sự dân gian; - Đi sâu nghiên cứu thêm hai kiểu nhân vật của giai thoại Việt Nam mà các nhà nghiên cứu chưa đề cập là: nhân vật nghệ nhân dân gian và nhân vật nhà nho tài tử; - Khảo sát kết cấu của giai thoại theo hướng nghiên cứu motif, điều mà các nhà nghiên cứu đi trước thể hiện chưa rõ. Đối tượng nghiên cứu Từ mục đích trên, có thể xác định khách thể nghiên cứu chính là hệ thống giai thoại người Việt qua các thời đại. Nhưng đối tượng chính của nhiệm vụ nghiên cứu là tập trung vào đặc trưng và bản chất thể loại giai thoại.

Nhiệm vụ nghiên cứu Trong luận án này, chúng tôi cố gắng đạt được những nhiệm vụ nghiên cứu chính sau đây: - Dựa vào thành quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu đi trước, luận án hướng tới phân loại giai thoại; - Xây dựng hệ thống tiêu chí nhằm xác định thể loại giai thoại: giai thoại là một thể loại nằm trong tự sự dân gian; - Chỉ ra các đặc trưng thể loại của giai thoại; - Phân tích mô hình kết cấu, các tình tiết chính tạo nên cốt truyện và hệ thống nhân vật của các tiểu loại cơ bản của giai thoại. Giới hạn phạm vi nghiên cứu - Đề tài tập trung vào tìm hiểu hệ thống các tác phẩm tự sự dân gian được xem là giai thoại người Việt trên cơ sở nguồn tư liệu bằng văn bản từ trước đến nay. - Phạm vi nghiên cứu của đề tài tập trung chủ yếu vào 3 tiểu loại của giai thoại là: giai thoại văn học, giai thoại văn hóa dân gian và giai thoại lịch sử đã được các nhà nghiên cứu trước đây khảo cứu. Theo đó, đề tài sẽ đi sâu nghiên cứu một số vấn đề sau đây: Đưa ra bộ tiêu chí xác định thể loại giai thoại; đặc trưng và bản chất thể loại giai thoại; chỉ ra được đặc trưng về kết cấu và các kiểu loại nhân vật chính yếu của giai thoại.