Luận án tiến sĩ: Tốt nghĩa và xấu nghĩa trong tiếng Việt

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HÒ CHÍ MINH TĂNG THỊ TUYẾT MAI LUẬN AN TIEN SĨ NGON NGU VA VAN HOA NƯỚC NGOÀI Thành phô Hồ Chi Minh — 2017 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HÒ CHÍ MINH TĂNG THỊ TUYẾT MAI Chuyên ngành: Ngôn ngữ hoc Mã số: 62 22 02 40 LUẬN ÁN TIEN SĨ NGÔN NGỮ VA VAN HOÁ NƯỚC NGOÀI NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. HOÀNG DŨNG Thành phô Hồ Chí Minh — 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các sô liệu, kêt quả trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bồ trong bat kỳ công trình nào khác. Hồ Chi Minh — 2017 Tăng Thị Tuyết Mai MỤC LỤC BANG QUY UGC TRÌNH BAY. Lý do chọn đề tải. Lịch sử nghiên cứu vấn đề.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên CỨU. Tư liệu nghiÊn CỨU. Đóng góp của luận AN .- -- 5c + S11 ng ng ng nếp 17 1.

Bố cục của luận án.---cc:-+c2xvttttEktrrrtrrtrrtrtrtrrrrrrrirrrrrrrrriio 17 CHƯƠNG MỘT )J2i00)/€01. Giới thiệu chung về tốt nghĩa, xấu nghĩa. Khai niệm tốt nghĩa, xấu nghĩa .Tốt nghĩa, xấu nghĩa dưới góc độ ngữ nghĩa học từ vựng và dưới góc độ ngữ dụng hỌC.-- óc c1 11111 ng ng nếp 20 1. Sắc thái ngữ nghĩa của từ và quy trình xác lập STNN của từ.

Sắc thái ngữ nghĩa của thr eee essessessessessesessestsstssessessessesseasens 21 1. Quy trình xác lập sắc thai ngữ nghĩa của từ. Sắc thái ngữ nghĩa của phát ngôn và cơ chế tạo ra sắc thái tốt nghĩa, xấu nghĩa của phát ngôn. Sắc thái ngữ nghĩa của phát ngôn.

Cơ chế tao ra sắc thái tốt nghĩa, xấu nghĩa của phát ngôn. 37 CHƯƠNG HAI TOT NGHĨA VÀ XÁU NGHĨA TRONG DANH TU DON VỊ TIENG VIỆT.-2¿ 52+ E+zE+EE+EE+EEzEtzxszsez 45 2. Danh từ đơn vị tốt nghĩa .---2-2¿©52++E+EE+EE£E2EEEEEEEErrrrrkerkeeg 51 2. DTDV tốt nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh.

DTĐV tốt nghĩa biến đổi STNN trong loạt ngữ cảnh nhất định. Danh từ đơn vị trung hòa về nghĩa. DTĐV trung hoà về nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh. DTĐV trung hoa biến đổi STNN trong loạt ngữ cảnh nhất định.

Danh từ đơn vị xấu nghĩa. DTĐV xấu nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh. DTĐV xấu nghĩa biến đổi STNN trong loạt ngữ cảnh nhất định. 76 CHƯƠNG BA TOT NGHĨA VÀ XAU NGHĨA TRONG VỊ TỪ TRẠNG THÁI TIENG VIỆT.

Vị từ trạng thái tốt nghĩa.---¿- 2-52 SE+SE+EcEEEEEEEeEEEEkEEkerkrrrrrrrei 82 3. VTTT tốt nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh. VTTT tốt nghĩa biến đổi STNN trong loạt ngữ cảnh nhất định. Vị từ trạng thái trung hòa về nghĩa.---2- 2 2 +£xz+zz+zz+cxzex 9] 3.

VTTT trung hoà về nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh. VTTT trung hoà biến đổi STNN trong loạt ngữ cảnh nhất định. Vị từ trạng thái xấu nghĩa .VTTT xấu nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh.VTTT xấu nghĩa biến đổi STNN trong loạt ngữ cảnh nhất định. Sắc thái ngữ nghĩa của kết hop lay xuất phát từ vi từ trang thái.

Mối quan hệ giữa vỏ ngữ âm va sắc thái ngữ nghĩa của các từ chỉ mức độ cao theo sau vi từ trạng thái. Sắc thái ngữ nghĩa của kết hợp chứa vị từ trạng thái biểu thị một quá trÌnhh.--- - s- s E+SE+EE+EE+EE+EEEeEEEEEEEEEEEEEEEEkrrkrrerreeg 120 CHƯƠNG BON TOT NGHĨA VÀ XAU NGHĨA. TRONG VỊ TU HANH ĐỘNG TIENG VIỆT. Vị từ hành động tốt nghĩa .- 2-2 2 ©E+EE+EE+EE+EE+EEzEEzErrerree 131 4.

VTHĐ tốt nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh. VTHD tốt nghĩa biến đổi STNN trong loạt ngữ cảnh nhất định. Vị từ hành động trung hòa về nghĩa .---- 2-2 225z+sz+sz>se2 135 4. VTHD trung hoà về nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh.

VTHĐ trung hoà biến đổi STNN trong loạt ngữ cảnh nhất định. Vị từ hành động xấu nghĩa.- 2-2 2© E+EE+EE+EE+EE+E+zEzErrerxee 147 4. VTHD xấu nghĩa trong toàn bộ ngữ cảnh.VTHĐ xau nghĩa biến đổi STNN trong loạt ngữ cảnh nhất định. 151 CHƯƠNG NĂM TOT NGHĨA VÀ XAU NGHĨA TRONG PHAT NGÔN KHEN NGỢI, CHE TRÁCH, CHUI RUA, MĂNG YÊU.

Sắc thái ngữ nghĩa của phát ngôn khen ngợi. Phát ngôn khen ngợi có nghĩa tường minh tích cực. Phát ngôn khen ngợi có nghĩa tường minh trung hoà. Phát ngôn khen ngợi có nghĩa tường minh tiêu cực.

Sắc thái ngữ nghĩa của phát ngôn chê trách. Phát ngôn chê trách có nghĩa tường minh tiêu cực. Phát ngôn chê trách có nghĩa tường minh trung hoà. Phát ngôn chê trách có nghĩa tường minh tích cực.

Sắc thái ngữ nghĩa của phát ngôn chửi rủa. Phát ngôn chửi rua có nghĩa tường minh tiêu cực. Phát ngôn chửi rua có nghĩa tường minh trung hoà. Phát ngôn chửi rua có nghĩa tường minh tích cực.

Sắc thái ngữ nghĩa của phát ngôn mang yêu.1111 11011011111 1 cyt 171 TÀI LIEU THAM KHẢO.-¿- c2 St SEEEESEEEEEEEEEEEEEEEEEEErkerkrkerkrree 181 NGUON NGỮ LIBU oo.cececcscsccsccscsscsessesscsessesesatsscsesacssatsecstsassesatseeetsaesseaseees 193 DANH MỤC CONG TRINH DA CONG BỒ.22 522cc ct2EvErxsreree 194 BANG QUY UOC TRÌNH BAY 1. Quy ước về tài liệu trích dẫn Năm xuất bản và số trang của tài liệu trích dẫn được đặt trong dau ngoac đơn (), ngăn cách nhau bang dau hai cham (:). Nếu đoạn trích dan gồm nhiều trang liên tục thì giữa trang đầu và trang cuối có ghi thêm dấu gạch nối (-), ví dụ (2007: 2-11); nếu đoạn trích dẫn gồm nhiều trang không liên tục thì ở giữa các trang này có chữ “và”, ví dụ (2010: 1 và 2). Quy ước về chú thích nghĩa của từ Tất cả các định nghĩa không ghi nguồn trong luận án đều được trích từ Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê (2002) chủ biên.

Cách viêt của các từ cũng được sao từ tài liệu này. Quy ước viết tắt DK: Danh từ khối DTDV: Danh từ đơn vi DTĐVCL: Danh từ đơn vi chất liệu DTPVKCL: Danh từ đơn vị không chất liệu KNKH: Khả năng kết hợp NC: Ngữ cảnh SL: Số lượng STNN: Sắc thái ngữ nghĩa T: Tốt nghĩa TH: Trung hoà về nghĩa THX: Khả năng kết hợp với yếu tổ trung hoà về nghĩa và xấu nghĩa TTH: Khả năng kết hợp với yếu tổ tốt nghĩa và trung hoà về nghĩa TTHX: Khả năng kết hợp với yếu tố tốt nghĩa, trung hoà và xau nghĩa TX: Khả năng kết hợp với yếu tố tốt nghĩa và xấu nghĩa VTHD: VỊ từ hành động VTTT: VỊ từ trạng thái X: Xấu nghĩa MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Khi nói về màu trắng của da người, trdng hồng, trắng tươi. được xem là những từ biểu thị thái độ đánh giá tích cực trong khi trang héu, trắng béch, trang nhon.

biêu thị điều ngược lại. Bằng chứng là trang hồng, trắng tươi. không thé dùng dé chê va trang héu, trắng bệch. không thé dùng dé khen làn da của một người nào đó.

Như vậy, rõ ràng trong tiếng Việt tồn tại những sự biểu đạt tốt nghĩa (amelioratives) và xấu nghĩa (pejoratives). Tuy nhiên, một từ tốt nghĩa như dep, tot. không phải bao giờ cũng dùng dé khen (chang hạn như trong câu: “Dep lắm day!”, “Dep lắm day à?”) và ngược lại, các từ ngữ chuyên dùng để chửi rua như “Thằng cha may!”, “Thang chó!”. cũng có lúc được dùng như một lời mắng yêu (lời của người bà nói với đứa cháu nhỏ của mình).

Các từ như đá, nước, núi, sông. hoàn toàn trung hoà về sắc thái ngữ nghĩa (STNN) nhưng nếu đó là các tên riêng của người thì “Đá”, “Nước”, “Núi”, “Sông”. sẽ kém trang trọng hơn nhiều so với các từ Hán Việt đồng nghĩa: “Thạch”, “Thuỷ”, “Sơn”, “Hà”. Đây không phải là vấn đề của ngữ nghĩa học từ vựng mà là câu chuyện ngữ dụng học.

Tốt nghĩa và xấu nghĩa được giới ngôn ngữ học quan tâm dưới nhiều phương diện, có thé là dưới quan điểm ngôn ngữ học lịch đại hay ngôn ngữ học đồng đại, cũng có thé là dưới cái nhìn ngữ âm học, ngữ nghĩa học, ngữ pháp học hay ngữ dụng học. Trong luận án này, người viết sẽ trình bày những vấn đề chung của hiện tượng tốt nghĩa và xấu nghĩa trong tiếng Việt từ hai góc độ: ngữ nghĩa học từ vựng và ngữ nghĩa học dụng pháp với mục đích đem đến cho người đọc một hình dung trọn vẹn về vấn đề này. Từ góc độ ngữ nghĩa học từ vựng, theo quan điểm ngôn ngữ học đồng đại, luận án nghiên cứu tốt nghĩa và xấu nghĩa ở ba loại đơn vị từ vựng: danh từ đơn vi (DTDV), vi từ trạng thái (VTTT), vi từ hành động (VTHĐ). Từ góc độ ngữ dụng học, luận án tập trung miêu tả sắc thái ngữ nghĩa của các loại phát ngôn khen ngợi, chê trách, chửi rủa, mắng yêu.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề Tốt nghĩa và xâu nghĩa là những khái niệm không xa lạ trong giới ngôn ngữ học. Chúng thường được chú ý dưới dạng danh từ: sự biến đổi tốt nghĩa (amelioration) và sự biến đổi xấu nghĩa (pejoration). Nói đến sự biến đổi tốt nghĩa và sự biến đổi xấu nghĩa, trước hết là nói đến những quá trình chuyển nghĩa mang tính chất lịch đại. Trong các công trình nghiên cứu ngôn ngữ học lịch sử, các tác giả thường đề cập đến hai quá trình này khi bàn về sự biến đổi ngữ nghĩa (semantic change).

Hầu như không một công trình nào bàn về ngôn ngữ học lịch sử lại không bàn về quá trình chuyền nghĩa, và nếu đã bàn về quá trình này thì nhất định sẽ không bỏ qua quá trình biến đổi tốt nghĩa và biến đổi xấu nghĩa dưới hai dạng thức: mở rộng và thu hẹp nghĩa. Chúng ta có thé nhận ra điều này qua các công trình nghiên cứu theo quan điểm lich dai: Introduction to Historical Linguistics (1972) cua Anthony Arlotto, Historical Linguistics (1979) cua Theodora Bynon, Historical Linguistics: An Introduction (1992) cua Winfred Lehmann, Understanding Language Change (1994) cua April M. McMahon, An Introduction to Historical Linguistics (1997) cua Terry Crowley, Language History — An Introduction (2000) cua Andrew L. Sihler, An Approach to Semantic Change (2003) cua Brian D.

Joseph va Richard D. Về sự biến đối xấu nghĩa, April M. McMahon đã lay một vi dụ tiếng Pháp maitresse (bà chủ nha), từng có nghĩa là “cô dâu”. Tương tự, sely (thiêng liêng) đã biến đổi nghĩa thành “ngớ ngân”, và từ tiếng Pháp crétin đã chuyền nghĩa từ “sùng đạo Cơ Đốc” thành “ngu ngốc”.

Tác giả cũng đã lấy từ tiếng Anh cổ cniht làm vi dụ cho sự biến đổi tốt nghĩa. Nghĩa gốc của nó là “người hầu”, nhưng tiếng Anh hiện đại có nghĩa là “hiệp sĩ”. Tốt nghĩa và xấu nghĩa mang tính phố quát cho mọi ngôn ngữ chứ không giới hạn ở một ngôn ngữ nào. Có lẽ vì vậy mà van dé này được nghiên cứu trong một phạm vi rộng ở nhiều ngôn ngữ: tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Nga, tiếng Italia.

Trong công trình A History of the Spanish Language (2002), Ralph Penny có ban vé những hau tố xấu nghĩa trong tiếng Tây Ban Nha kèm theo những vi dụ thú vi. Chăng hạn hậu tố -aco trong các từ libraco (cuốn sách cũ mục nát), pajarraco (con chim xấu xi).