Luận án tiến sĩ: Phát triển năng lực tổ chức hoạt động trải nghiệm cho sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học - Nguyễn Thị Ánh Mai (2022)

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đánh dấu bước chuyển mạnh mẽ từ nền giáo dục truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực người học. Hoạt động trải nghiệm trở thành một nội dung giáo dục bắt buộc từ lớp 1 đến lớp 5 với thời lượng 105 tiết mỗi năm học. Mục tiêu trọng tâm là hình thành các phẩm chất yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm và các năng lực cốt lõi. Học sinh được tạo điều kiện tối đa để tự chủ, giao tiếp, hợp tác và giải quyết vấn đề thực tế. Sinh viên sư phạm tiểu học cần nắm vững mục tiêu và nội dung của từng mạch hoạt động cụ thể. Bốn mạch chính gồm hoạt động hướng vào bản thân, hoạt động hướng đến xã hội, hoạt động hướng đến tự nhiên và hoạt động tìm hiểu nghề nghiệp. Việc hiểu sâu sắc chương trình giúp sinh viên xây dựng các kế hoạch bài giảng bám sát chuẩn đầu ra của từng khối lớp.

Năng lực nghề nghiệp giáo viên tiểu học bao gồm nhiều thành tố kỹ năng chuyên môn sâu sắc. Khung năng lực tổ chức hoạt động trải nghiệm của sinh viên gồm ba nhóm thành phần chính yếu. Nhóm thứ nhất là năng lực lập và thiết kế kế hoạch hoạt động trải nghiệm. Nhóm thứ hai là năng lực triển khai kế hoạch và tổ chức điều hành hoạt động thực tế. Nhóm thứ ba là năng lực kiểm tra và đánh giá kết quả hoạt động giáo dục. Giáo viên tiểu học cần am hiểu sâu sắc đặc điểm tâm lý lứa tuổi học sinh tiểu học để lựa chọn hình thức giáo dục phù hợp. Mỗi năng lực thành phần đều gắn liền với các tiêu chí và chỉ báo hành vi đo lường cụ thể. Khung chuẩn này định hướng toàn bộ chương trình đào tạo nghiệp vụ sư phạm giáo dục tiểu học tại các trường đại học. Chuẩn đầu ra minh bạch giúp sinh viên theo dõi và tự hoàn thiện các kỹ năng nghề nghiệp còn thiếu hụt.

Chu trình học qua trải nghiệm David Kolb là nền tảng lý luận quan trọng hàng đầu trong giáo dục hiện đại. Chu trình gồm bốn giai đoạn liên kết tuần hoàn và chặt chẽ. Giai đoạn một là trải nghiệm cụ thể thông qua các trò chơi, tình huống hoặc hoạt động thực hành trực tiếp. Giai đoạn hai là quan sát phản ánh về những cảm xúc và kết quả thu nhận được trong quá trình tham gia. Giai đoạn ba là khái quát hóa khái niệm nhằm rút ra tri thức, bài học và quy luật mới. Giai đoạn bốn là thử nghiệm tích cực để vận dụng kiến thức vừa học vào bối cảnh thực tế của đời sống. Sinh viên sư phạm tiểu học cần thành thạo việc vận hành chu trình này khi thiết kế bài dạy. Việc áp dụng đúng các bước giúp học sinh tiểu học ghi nhớ sâu và phát triển tư duy độc lập. Phương pháp này biến lớp học thành không gian học tập tương tác đa chiều đầy cảm hứng và hiệu quả.

Kết quả khảo sát thực tiễn cho thấy phần lớn sinh viên sư phạm tiểu học thể hiện tinh thần học tập tích cực và nghiêm túc. Sinh viên nhận thức đúng đắn về vai trò then chốt của hoạt động trải nghiệm trong việc phát triển toàn diện học sinh. Dù vậy, một bộ phận không nhỏ sinh viên vẫn còn nhầm lẫn giữa hoạt động trải nghiệm với các buổi ngoại khóa tự do thông thường. Nhận thức về các loại hình trải nghiệm định kỳ như sinh hoạt dưới cờ hay sinh hoạt lớp còn khá đơn điệu và rập khuôn. Sinh viên thường hào hứng với các chuyến tham quan dã ngoại nhưng gặp khó khăn khi lồng ghép trải nghiệm vào bài học hàng ngày. Sự thiếu hụt kinh nghiệm thực tế khiến sinh viên nảy sinh tâm lý e dè và lo lắng khi tiếp xúc với học sinh tiểu học. Nâng cao nhận thức chuẩn mực về bản chất hoạt động trải nghiệm là bước đi cần thiết hàng đầu.

Kỹ năng điều phối và quản lý học sinh tiểu học là thách thức lớn nhất đối với sinh viên sư phạm trong quá trình thực tập. Học sinh lứa tuổi tiểu học có tâm lý hiếu động, chú ý không bền vững và mức độ tiếp thu không đồng đều. Nhiều sinh viên tỏ ra bối rối trong việc duy trì kỷ luật lớp học và xử lý các tình huống bất ngờ phát sinh. Việc chia nhóm học tập và phân công nhiệm vụ thiếu rõ ràng thường dẫn đến tình trạng mất kiểm soát trật tự. Kỹ năng bao quát không gian lớp học và khích lệ các học sinh nhút nhát tham gia hoạt động còn nhiều hạn chế. Việc thiếu kỹ năng điều hành trò chơi tập thể dễ khiến không khí lớp học bị gián đoạn và loãng mục tiêu giáo dục. Tăng cường rèn luyện kỹ năng điều phối thực tế là nhiệm vụ cấp bách của các cơ sở đào tạo giáo viên.

Khảo sát hồ sơ giáo án cho thấy nhiều hạn chế đáng lo ngại trong khâu thiết kế kế hoạch tổ chức hoạt động trải nghiệm. Nhiều kế hoạch giáo án mang nặng tính lý thuyết và sao chép rập khuôn từ sách hướng dẫn mà không tính đến đặc thù học sinh. Mục tiêu bài học thường được viết rất chung chung, thiếu các chỉ báo đo lường cụ thể về phẩm chất và năng lực. Tiến trình các bước hoạt động chưa thể hiện rõ chu trình trải nghiệm liền mạch từ quan sát đến vận dụng. Việc dự kiến thời gian cho từng khâu và kinh phí tổ chức thường thiếu tính khả thi trong điều kiện lớp học thực tế. Phương án bảo đảm an toàn thân thể và phòng ngừa rủi ro cho học sinh tiểu học ít được chú trọng đúng mức. Sinh viên cần được trang bị quy trình thiết kế bài bản, linh hoạt và sáng tạo hơn.

Vận dụng mô hình lớp học đảo ngược mang lại bước đột phá trong đào tạo sinh viên sư phạm ngành giáo dục tiểu học. Trong mô hình này, sinh viên chủ động tiếp cận tài liệu lý thuyết, xem video bài giảng mẫu và nghiên cứu giáo trình tại nhà. Thời gian học tập trực tiếp trên lớp được chuyển giao trọn vẹn cho hoạt động thảo luận nhóm, giải quyết ca sư phạm và tập giảng. Giảng viên đóng vai trò cố vấn chuyên môn, điều phối tranh luận và nhận xét đánh giá chi tiết từng phương án. Sinh viên có cơ hội tự mình thiết kế và điều hành các hoạt động trải nghiệm thử nghiệm trước sự chứng kiến của cả lớp. Phương pháp này rèn luyện kỹ năng giao tiếp, khả năng phản biện và tinh thần làm việc nhóm hiệu quả cho sinh viên. Mô hình tạo nên bầu không khí học tập cởi mở và kích thích tư duy đổi mới.

Hệ thống bài tập thực hành theo hướng tiếp cận năng lực cần được thiết kế khoa học theo mức độ tăng dần về độ khó. Sinh viên bắt đầu với bài tập nhận diện và phân tích các tình huống sư phạm thực tế qua băng hình giảng dạy. Sau đó, sinh viên thực hiện bài tập xây dựng từng hoạt động thành phần như trò chơi khởi động, hoạt động khám phá hoặc bài tập tổng kết. Ở mức độ nâng cao, sinh viên phải hoàn thành bài tập thiết kế trọn gói một chủ đề trải nghiệm hoàn chỉnh cho một khối lớp cụ thể. Các bài tập mô phỏng tình huống thực tiễn giúp sinh viên làm quen với phương pháp dạy học tích cực một cách sâu sắc. Việc luyện tập qua các kịch bản đa dạng giúp sinh viên tích lũy kinh nghiệm xử lý tình huống và xây dựng phong thái đĩnh đạc khi giảng dạy.

Tăng cường mối liên kết chặt chẽ giữa trường đại học và trường tiểu học là giải pháp mang tính chiến lược lâu dài. Sinh viên cần được tạo điều kiện thực hành nghề nghiệp tại các trường tiểu học ngay từ những học kỳ đầu tiên. Việc thường xuyên dự giờ, kiến tập và hỗ trợ giáo viên chủ nhiệm giúp sinh viên làm quen sớm với môi trường giáo dục thực tế. Sinh viên được trực tiếp quan sát cách giáo viên tiểu học quản lý học sinh và tổ chức hoạt động trải nghiệm tiểu học chuyên nghiệp. Chương trình rèn luyện nghiệp vụ sư phạm giáo dục tiểu học cần được bố trí xen kẽ đều đặn suốt các năm học. Sự hướng dẫn và góp ý thẳng thắn từ các giáo viên tiểu học giàu kinh nghiệm giúp sinh viên kịp thời điều chỉnh kỹ năng sư phạm của bản thân.

Bảng tiêu chí rubric là công cụ đo lường hiện đại giúp lượng hóa chính xác năng lực tổ chức hoạt động trải nghiệm của sinh viên. Bảng rubric được phân chia thành các mức độ năng lực cụ thể từ mức chưa đạt, đạt yêu cầu, khá cho đến xuất sắc. Mỗi mức độ đều được mô tả chi tiết bằng các chỉ báo hành vi có thể quan sát và đo lường trực tiếp. Các tiêu chí cốt lõi bao gồm tính mục tiêu, tính khoa học của tiến trình hoạt động, mức độ sáng tạo và tính an toàn sư phạm. Việc công khai bảng rubric ngay từ đầu học phần giúp sinh viên nắm rõ yêu cầu và chủ động điều chỉnh kế hoạch học tập. Bảng rubric cũng là thước đo chuẩn xác để các giảng viên thống nhất quan điểm chấm điểm trong các kỳ thi rèn luyện nghiệp vụ sư phạm.

Đánh giá kỹ năng điều phối và quản lý học sinh tiểu học được tiến hành trực tiếp thông qua các tiết dạy thực hành của sinh viên. Giảng viên và giáo viên tiểu học hướng dẫn tập trung quan sát tác phong, ngôn ngữ sư phạm và khả năng kiểm soát không gian lớp học. Tiêu chí đánh giá chú trọng vào cách sinh viên tạo không khí hào hứng, lôi cuốn học sinh và duy trì trật tự một cách mềm dẻo. Khả năng giải quyết nhanh nhạy các xung đột nhỏ giữa học sinh hoặc sự cố về đồ dùng học tập được chấm điểm cao. Người đánh giá theo dõi tỷ lệ học sinh tham gia tích cực vào các hoạt động nhóm trong suốt tiết học. Những nhận xét cụ thể sau buổi thực hành giúp sinh viên rút ra bài học kinh nghiệm sâu sắc để hoàn thiện kỹ năng quản lý lớp.

Việc kiểm tra và đánh giá kế hoạch tổ chức hoạt động trải nghiệm đòi hỏi sự thẩm định kỹ lưỡng về mặt cấu trúc và nội dung chuyên môn. Bản thiết kế kế hoạch tổ chức hoạt động trải nghiệm phải thể hiện sự phân bổ thời gian hợp lý cho từng khâu trong tiến trình bài học. Người chấm kiểm tra kỹ lưỡng sự phù hợp của các hoạt động khởi động, khám phá, thực hành và vận dụng với mục tiêu bài học. Tính khả thi của thiết bị dạy học tự làm và học liệu hỗ trợ được đánh giá cẩn thận. Kế hoạch phải chỉ rõ các phương án dự phòng cho tình huống thời tiết xấu hoặc nguy cơ mất an toàn cho học sinh. Việc nhận xét chi tiết từng giáo án giúp sinh viên nâng cao năng lực tư duy logic và tính chu đáo trong công việc chuyên môn.

Tạo dựng động cơ nghề nghiệp đúng đắn là chìa khóa thúc đẩy sinh viên sư phạm tiểu học chủ động học tập và tự hoàn thiện bản thân. Giảng viên cần truyền lửa nhiệt huyết, khơi gợi lòng tự hào nghề giáo và tình yêu thương con trẻ qua từng bài giảng nghiệp vụ. Các cơ sở đào tạo nên định kỳ tổ chức các cuộc thi thiết kế hoạt động trải nghiệm, thi tài năng sư phạm và làm đồ dùng dạy học sáng tạo. Khuyến khích sinh viên tham gia tích cực vào các câu lạc bộ kỹ năng sống và các chương trình tình nguyện giáo dục tại vùng sâu, vùng xa. Việc tuyên dương và khen thưởng kịp thời những cá nhân có thành tích xuất sắc tạo động lực phấn đấu mạnh mẽ. Khi có niềm say mê nghề nghiệp, sinh viên sẽ chủ động tìm kiếm kiến thức và sáng tạo phương pháp giảng dạy mới.

Hoàn thiện chương trình đào tạo theo hướng tiếp cận năng lực là giải pháp căn bản nhằm bảo đảm chất lượng đầu ra của sinh viên. Các trường đại học cần chủ động rà soát, cắt giảm các nội dung lý thuyết hàn lâm và tăng cường tối đa thời lượng thực hành nghề nghiệp. Cần tích hợp sâu nội dung tổ chức hoạt động trải nghiệm vào chương trình các môn phương pháp dạy học chuyên ngành. Bổ sung các học phần chuyên sâu về ứng dụng công nghệ thông tin và tổ chức hoạt động kỹ năng sống cho học sinh tiểu học. Chương trình đào tạo cần chú trọng trang bị kỹ năng thích ứng với bối cảnh văn hóa và điều kiện kinh tế xã hội đa dạng của từng vùng miền. Sự đổi mới đồng bộ về nội dung và phương pháp đào tạo sẽ bảo đảm cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành giáo dục.