Luận án TS: Phát triển năng lực dạy học thí nghiệm Hóa học cho SVSP qua học phần Thực hành

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI LÝ HUY HOÀNG PH¸T TRIÓN N¡NG LùC D¹Y HäC THÝ NGHIÖM CHO SINH VI£N S¦ PH¹M HãA HäC TH¤NG QUA D¹Y HäC HäC PHÇN THÝ NGHIÖM THùC HµNH PH¦¥NG PH¸P D¹Y HäC HãA HäC ë TRêng PHæ TH¤NG LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC 22 HÀ NỘI – 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI LÝ HUY HOÀNG PH¸T TRIÓN N¡NG LùC D¹Y HäC THÝ NGHIÖM CHO SINH VI£N S¦ PH¹M HãA HäC TH¤NG QUA D¹Y HäC HäC PHÇN THÝ NGHIÖM THùC HµNH PH¦¥NG PH¸P D¹Y HäC HãA HäC ë TRêng PHæ TH¤NG Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học Mã số: 9140111 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: 1. Cao Cự Giác 2. Lê Hải Đăng HÀ NỘI – 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS. Cao Cự Giác và PGS.

Lê Hải Đăng, các kết quả của luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Tác giả Lý Huy Hoàng LỜI CẢM ƠN Trong quá trình hoàn thành luận án, tôi đã nhận được sự giúp đỡ vô cùng quý báu của các tập thể và cá nhân. Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc đến PGS.TS Cao Cự Giác và PGS. Lê Hải Đăng, những người đã nhiệt tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Sau đại học, tập thể bộ môn Phương pháp giảng dạy hóa học ­ Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Khoa Sư phạm Lý ­ Hóa ­ Sinh ­ Trường Đại học Đồng Tháp đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành luận án này. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các giảng viên và sinh viên khoa Hóa học của các Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, Trường Đại học Vinh, Trường Đại học Đồng Tháp đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi tiến hành thực nghiệm sư phạm đề tài. Xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, đồng nghiệp, bạn bè đã động viên, khuyến khích và hỗ trợ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Hà Nội, tháng năm 2020 Tác giả Lý Huy Hoàng BẢNG GHI CHÚ VÀ CỤM TỪ VIẾT TẮT Stt Chữ viết tắt Viết đầy đủ 1 DH Dạ y họ c 2 ĐC Đối chứng 3 ĐHĐT Đại học Đồng Tháp 4 ĐHSP Đại học sư phạm 5 GgV Giảng viên 6 GTĐT Giáo trình điện tử 7 GV Giáo viên 8 HS Học sinh 9 KN Kĩ năng 10 NL Năng lực 11 NL DHTN Năng lực dạy học thí nghiệm 12 PPDH Phương pháp dạy học 13 STĐ Sau tác động 14 SV Sinh viên 15 TB Trung bình 16 TC Tiêu chí 17 TN Thực nghiệm 18 ThN Thí nghiệm 19 TNSP Thực nghiệm sư phạm 20 TPHCM Thành phố Hồ Chí Minh 21 TTĐ Trước tác động United Nations Educational 22 Scientific and Cultural Organization UNESCO (Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc) MỤC LỤC Trang DANH MỤC BẢNG DANH MỤC HÌNH 11 MỞ ĐẦU 1.

Lí do chọn đề tài UNESCO cho rằng vai trò của người giáo viên (GV) thế kỉ XXI có những thay đổi theo hướng đảm nhiệm nhiều chức năng hơn, trách nhiệm lựa chọn nội dung giáo dục nặng nề hơn, phải chuyển từ cách truyền thụ tri thức sang cách tổ chức học sinh (HS) hoạt động chiếm lĩnh tri thức, coi trọng dạy học (DH) phân hóa cá nhân, biết sử dụng tối đa nguồn tri thức đa dạng trong xã hội, biết sử dụng công nghệ thông tin, phương tiện kĩ thuật DH, tự học để không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ [7]. Hiện nay vấn đề đổi mới giáo dục theo định hướng phát triển năng lực (NL) đã được đưa vào Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng cộng sản Việt Nam, cụ thể trong Nghị quyết số 29­NQ/TW [6] Hội nghị Trung ương 8 về đổi mới căn bản, toàn diện, với cách tiếp cận quan trọng là chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu chú trọng trang bị kiến thức sang tập trung phát triển toàn diện NL và phẩm chất người học. Điều này cũng được thể hiện trong mục tiêu của giáo dục Đại học được quy định trong Luật Giáo dục (Luật số: 43/2019/QH14), tại điều 39 [68]. Theo đó, yêu cầu về NL của GV ngày càng được nâng cao nhằm đòi hỏi và thích ứng với điều kiện thực tế.

Chuẩn nghề nghiệp GV cơ sở giáo dục phổ thông đã được Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định theo Thông tư số 20/2018/TT­BGDĐT ngày 22/8/2018 [20], trong đó yêu cầu GV cần phải biết vận dụng các PPDH và giáo dục theo hướng phát triển phẩm chất và NL của HS cũng như sử dụng hiệu quả các phương tiện DH làm tăng hiệu quả DH. SV sư phạm hóa học ngoài việc giỏi về chuyên môn thì cần phải giỏi về thực hành: thực hành trên phòng thí nghiệm, thực hành trên lớp, thực hành mô phỏng trên phần mềm DH,… và nhất là khi ra trường SV đạt được những NL gì, KN gì,… để DH đạt hiệu quả cao. Nếu các môn khoa học hóa học cung cấp cho 12 SV những kiến thức về chuyên ngành hóa học, thì bộ môn phương pháp dạy học (PPDH) hóa học nói chung, qua tổ chức DH học phần “Thí nghiệm thực hành PPDH hóa học” nói riêng sẽ hình thành cho SV các NL thực hành hóa học, NL tổ chức DH thí nghiệm hóa học, NL tự học,… Các NL này được thể hiện qua các KN như: KN thực hành, làm việc với giáo trình điện tử (GTĐT), thiết kế các hoạt động DH, sử dụng thí nghiệm trong DH hóa học, sử dụng phương tiện DH hiện đại,… Nếu không được bồi dưỡng và phát triển tốt các KN này thì SV sẽ không đạt được các NL trên, SV gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình DH khi ra trường. Vì vậy, khi còn ở trường đại học SV cần được phát triển đầy đủ các NL đó.

NL dạy học thí nghiệm (DHTN) là một bộ phận quan trọng của NLDH, là NL cần phát triển cho SV sư phạm hóa học nhằm đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông môn Hóa học ban hành năm 2018 với định hướng phát triển NL nhận thức, NL tìm hiểu khoa học tự nhiên, NL vận dụng kiến thức kĩ năng vào đời sống dưới góc độ hóa học. Tuy nhiên, việc nghiên cứu phát triển NL DHTN còn chưa tiến hành có hệ thống, chưa có các biện pháp cụ thể vì vậy giảng viên (GgV) và SV sư phạm hóa học còn gặp nhiều khó khăn trong quá trình dạy học. Để phát triển NL DHTN cho SV sư phạm hóa học, đáp ứng yêu cầu đổi mới DH và kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển phẩm chất và NL, việc nghiên cứu xác định được khung NL DHTN của SV sư phạm hóa học, tìm ra các biện pháp hiệu quả cho việc phát triển NL này là nhu cầu cấp bách hiện nay. Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu cho luận án: “Phát triển năng lực dạy học thí nghiệm cho sinh viên sư phạm hóa học thông qua dạy học học phần Thí nghiệm thực hành phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ thông”.

Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu, đề xuất các biện pháp phát triển NL DHTN cho SV sư phạm hóa học góp phần phát triển NLDH và nâng cao chất lượng đào tạo SV sư phạm hóa học ở các trường đại học. Nhiệm vụ nghiên cứu 3. Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn: ­ Nghiên cứu những cơ sở lí luận liên quan đến : phát triển NLDH, NL DHTN trên thế giới và Việt Nam; NL và một số vấn đề về phát triển NL, NL DHTN; Đổi mới PPDH theo định hướng phát triển NL cho SV; Phương pháp luận về DH vi mô và phương pháp đóng vai; Vai trò của công nghệ thông tin và GTĐT cho việc phát triển NL của SV. ­ Nghiên cứu cơ sở thực tiễn: Điều tra thực trạng việc phát triển NL DHTN cho SV sư phạm hóa học ở một số trường đại học trong nước; Phân tích mục tiêu, cấu trúc và nội dung học phần “Thí nghiệm thực hành PPDH hóa học”.

Nghiên cứu, đề xuất cấu trúc NL DHTN và thiết kế bộ công cụ đánh giá NL DHTN cho SV sư phạm hóa học. Đề xuất các biện pháp phát triển NL DHTN cho SV sư phạm hóa học: Biện pháp 1: Xây dựng và sử dụng GTĐT trong DH học phần “Thí nghiệm thực hành PPDH hóa học”. Biện pháp 2: Sử dụng PPDH vi mô trong DH học phần “Thí nghiệm thực hành PPDH hóa học”. Tiến hành thực nghiệm sư phạm để khẳng định tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất.

Khách thể và đối tượng nghiên cứu 4. Khách thể nghiên cứu: Quá trình đào tạo SV sư phạm hóa học tại các trườ ng đại học. Đối tượng nghiên cứu: NL DHTN và các biện pháp phát triển NL DHTN cho SV sư phạm hóa học thông qua học phần “Thí nghiệm thực hành PPDH hóa học”. Phạm vi nghiên cứu 5.

Nội dung nghiên cứu: Phát triển NL DHTN trong đào tạo GV hóa học ở các trường đại học thông qua DH học phần “Thí nghiệm thực hành PPDH hóa học”. Địa bàn nghiên cứu: Một số trường đại học có đào tạo GV hóa học trong nước: Trường ĐHSP Hà Nội, Trường Đại học Vinh, Trường ĐHSP Thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM), Trường Đại học Đồng Tháp (ĐHĐT). Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 12/2014 đến tháng 12/2018. Giả thuyết khoa học Nếu thiết kế được GTĐT “Thí nghiệm thực hành PPDH hóa học”, sử dụng GTĐT đã thiết kế và PPDH vi mô trong DH học phần “Thí nghiệm thực hành PPDH hóa học” hợp lí, hiệu quả thì sẽ phát triển được NL DHTN cho SV, từ đó góp phần phát triển NLDH cho SV sư phạm hóa học ở các trường đại học.

Phương pháp nghiên cứu 7. Nhóm các phương pháp nghiên cứu lí thuyết Sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát hóa các văn bản, tài liệu lí luận về thí nghiệm hóa học và sử dụng thí nghiệm trong DH ở nhà trường phổ thông; NL, NL DHTN của SV sư phạm hóa học. Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn ­ Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi đối với SV và GgV về thực trạng phát triển NL DHTN trong đào tạo SV sư phạm hóa học ở các trường đại học. ­ Phương pháp trao đổi kinh nghiệm, lấy ý kiến chuyên gia, GgV về các đề xuất trong đề tài (cấu trúc NL DHTN, GTĐT “Thí nghiệm thực hành PPDH hóa học”).