Xây dựng mô hình sách giáo khoa khoa học tự nhiên phát triển năng lực

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ THANH THUỶ XÂY DỰNG MÔ HÌNH SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC HÀ NỘI - 2019 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ THANH THUỶ XÂY DỰNG MÔ HÌNH SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học Mã số: 9.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: PGS. Mai Sỹ Tuấn PGS. Phan Thị Thanh Hội HÀ NỘI - 2019 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả, số liệu trình bày trong luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kì công trình nào khác.

Hà Nội, ngày 16 tháng 10 năm 2019 Tác giả Nguyễn Thị Thanh Thuỷ luan an ii LỜI CẢM ƠN Luận án được hoàn thành tại bộ môn Lí luận và phương pháp dạy học Sinh học, khoa Sinh học, trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Trong quá trình nghiên cứu, tôi đã nhận được những giúp đỡ vô cùng quý báu của các tập thể và cá nhân. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy, Cô giáo hướng dẫn khoa học: PGS. Mai Sỹ Tuấn và PGS.

Phan Thị Thanh Hội đã tận tâm giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể bộ môn Lí luận và phương pháp dạy học Sinh học, khoa Sinh học; Phòng sau đại học; Ban Giám hiệu trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện cho tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các Thầy Cô giáo, các em học sinh tại các trường Trung học cơ sở (THCS) Trần Quốc Toản, Bắc Sơn, Phương Nam thuộc TP. Uông bí, tỉnh Quảng Ninh; trường THCS Nguyễn Trường Tộ, TP.

Hà Nội; trường THCS Bàn cờ, TP. Hồ Chí Minh đã tham gia vào quá trình khảo sát và thực nghiệm sư phạm. Trân trọng cảm ơn các chuyên gia giáo dục thuộc Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, trường Đại học Sư phạm Hà Nội, trường Đại học Hồng Đức, trường Đại học Vinh, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và các giáo viên đã đóng góp nhiều ý kiến để luận án được hoàn thiện hơn. Tôi xin chân thành cảm ơn đồng nghiệp, gia đình và bạn bè đã luôn động viên, khuyến khích tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.

Hà Nội, ngày 16 tháng 10 năm 2019 Tác giả Nguyễn Thị Thanh Thuỷ luan an iii DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT TT Viết tắt Đọc là 1 CT Chương trình 2 CNTT Công nghệ thông tin 3 EU Liên minh châu Âu 4 GDPT Giáo dục phổ thông 5 GD&ĐT Giáo dục và Đào tạo 6 GQVĐ Giải quyết vấn đề 7 GV Giáo viên 8 HS Học sinh 9 KHTN Khoa học tự nhiên 10 NL Năng lực 11 NXBGDVN Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam 12 PTNL Phát triển năng lực 13 SBT Sách bài tập 14 SGK Sách giáo khoa 15 SGV Sách giáo viên 16 SHS Sách học sinh 17 SBT Sách bài tập 18 THCS Trung học cơ sở 19 TP Thành phố 20 UNESCO Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc 21 VNEN Mô hình trường học mới Việt Nam – Escuela Nueva luan an iv MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT. iii MỤC LỤC. iv DANH MỤC CÁC BẢNG .vii DANH MỤC CÁC HÌNH. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI.

MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC. PHẠM VI NGHIÊN CỨU.

NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI. LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU VỀ SÁCH GIÁO KHOA VÀ MÔ HÌNH SÁCH GIÁO KHOA. Trên thế giới.

Sách giáo khoa và sách giáo khoa theo định hướng phát triển năng lực 18 1. Mô hình sách giáo khoa. Quan niệm, tầm nhìn về SGK hiện đại và SGK môn Khoa học, Khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực. Năng lực và năng lực trong môn Khoa học tự nhiên.

Chương trình và chương trình theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Một số đặc điểm tâm sinh lí và hoạt động của học sinh trung học cơ sở41 luan an v 1. CƠ SỞ THỰC TIỄN. Phân tích những ưu điểm và hạn chế của SGK hiện hành môn Sinh học cấp THCS.

Khảo sát ý kiến về SGK hiện hành qua giáo viên và học sinh .49 Tiểu kết chương 1. XÂY DỰNG MÔ HÌNH SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC. PHÂN TÍCH SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI. Cách lựa chọn nội dung trong SGK.

Chức năng của sách giáo khoa. Cấu trúc của sách giáo khoa. Cách thể hiện nội dung của SGK. Cách trình bày và hình thức SGK.

ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC. Nguyên tắc xây dựng mô hình sách giáo khoa môn Khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực. Quy trình xây dựng mô hình sách giáo khoa môn Khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực. Đề xuất mô hình sách giáo khoa môn Khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực.

Cách trình bày và hình thức SGK. ĐỀ XUẤT MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG VÀ TIÊU CHÍ CHỦ YẾU CỦA SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC. Những đặc trưng của sách giáo khoa phát triển năng lực. Tiêu chí đánh giá sách giáo khoa môn Khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực .100 luan an vi 2.

THIẾT KẾ CHỦ ĐỀ MẪU MINH HỌA MÔ HÌNH SGK MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC. Nguyên tắc xây dựng. Những yêu cầu cơ bản. Quy trình xây dựng.

Kết quả xây dựng chủ đề mẫu theo mô hình.108 Tiểu kết chương 2. ĐÁNH GIÁ MÔ HÌNH SÁCH GIÁO KHOA. 112 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC. Đánh giá của chuyên gia và cán bộ quản lí.

Đánh giá của giáo viên và học sinh thông qua thực nghiệm sư phạm. TỔ CHỨC ĐÁNH GIÁ. Tài liệu, nội dung đánh giá. Nội dung kiểm chứng khoa học.

Quy trình tổ chức đánh giá. KẾT QUẢ VÀ BIỆN LUẬN. Phân tích định lượng. Phân tích định tính .128 Tiểu kết chương 3.

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ .137 DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. 136 TÀI LIỆU THAM KHẢO. P-1 luan an vii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Kết quả nghiên cứu về chức năng SGK của một số tác giả châu Âu.

Vai trò của SGK theo quan điểm định hướng nội dung và định hướng phát triển năng lực. Các dạng câu hỏi và bài tập trong SGK hiện hành môn Sinh học 6. Phân loại kênh hình trong SGK Sinh học hiện hành cấp THCS theo hình thức thể hiện. Những ưu điểm của SGK hiện hành môn Sinh học cấp THCS.

Những hạn chế của SGK hiện hành môn Sinh học cấp THCS. Những khó khăn trong quá trình học SGK môn Sinh học cấp THCS. Danh sách SGK nước ngoài được lựa chọn nghiên cứu. Tỉ lệ dung lượng viết về ứng dụng thực tiễn so với dung lượng trình bày toàn chương của SGK môn Khoa học.

Cấu trúc chung của SGK. Cấu trúc một chương. Các thành phần định hướng hoạt động và mở rộng trong SGK .6: Các thành phần cấu trúc SGK của Anh, Mĩ, Canada, Australia, Singapore. Một số thông số cơ bản của sách SGK môn Khoa học của Anh, Mĩ, Australia, Canada và Singapore.

So sánh chức năng cơ bản của SGK Sinh học hiện hành và SGK môn KHTN theo định hướng PTNL. Cấu trúc nội dung một chủ đề. So sánh cấu trúc chung của SGK Sinh học hiện hành và SGK môn KHTN theo định hướng PTNL. So sánh cách trình bày, hình thức của SGK Sinh học hiện hành và SGK môn KHTN theo định hướng PTNL.

Tiêu chí đánh giá SGK môn KHTN theo định hướng PTNL. Phân bố chọn mẫu thực nghiệm. 112 luan an viii Bảng 3. Các chủ đề được lựa chọn tổ chức đánh giá.

Đánh giá mức độ phù hợp về chức năng SGK. Đánh giá mức độ phù hợp về cấu trúc chung của SGK và cấu trúc chủ đề. Đánh giá mức độ phù hợp về hình thức trình bày SGK. Đánh giá mức độ thể hiện chức năng của SGK trong chủ đề mẫu.

Đánh giá mức độ thể hiện cấu trúc SGK và cấu trúc chủ đề trong chủ đề mẫu. Đánh giá mức độ thể hiện hình thức trình bày trong chủ đề mẫu. Đánh giá mức độ thể hiện nội dung minh họa trong chủ đề mẫu. Đánh giá của HS về mức độ thể hiện nội dung trong chủ đề mẫu.

127 luan an ix DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Sơ đồ minh họa các nhiệm vụ và nội dung nghiên cứu thực hiện luận án. Vị trí của SGK trong quá trình dạy học. Những trụ cột của SGK định hướng phát triển năng lực.

Sơ đồ quy trình xây dựng mô hình SGK môn KHTN theo định hướng phát triển năng lực. Bài soạn minh họa mô hình: trang giới thiệu sách. Sơ đồ cấu trúc tổng thể SGK môn KHTN. Bài soạn minh họa mô hình: trang chủ đề.

Cấu trúc nội dung và các modul trong chủ đề. Bài soạn minh họa mô hình: modul cung cấp kiến thức mới. Bài soạn minh họa mô hình: modul thí nghiệm. Bài soạn minh họa mô hình: modul tổng kết.

Bài soạn minh họa mô hình: modul tổng kết. Bài soạn minh họa mô hình: modul tổng kết. Minh họa mô hình mục: Kiểm tra nhanh. Minh họa mô hình mục: Chỉ dẫn đến các tài liệu học tập.

Minh họa mô hình mục: Từ khóa. Minh họa mô hình mục: Bạn có biết?. Minh họa mô hình mục: Tìm hiểu thêm. Minh họa mô hình mục: Hãy khám phá.

Minh họa mô hình mục: Câu hỏi định hướng .