Rèn luyện kĩ năng ngôn ngữ hóa học cho học sinh THPT và sinh viên sư phạm

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI -------------------- LÊ HUY HOÀNG RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG NGÔN NGỮ HÓA HỌC CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VÀ SINH VIÊN SƯ PHẠM HÓA HỌC TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC HÀ NỘI - 2018 2 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI -------------------- LÊ HUY HOÀNG RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG NGÔN NGỮ HÓA HỌC CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VÀ SINH VIÊN SƯ PHẠM HÓA HỌC TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Hóa học Mã số: 62.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: 1.TSKH Nguyễn Cương 2.TS Hoàng Thị Chiên HÀ NỘI - 2018 3 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Lê Huy Hoàng 4 LỜI CẢM ƠN Trong quá trình hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ vô cùng quý báu của các tập thể và cá nhân. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến: GS.TSKH Nguyễn Cương và PGS.TS Hoàng Thị Chiên, những người đã tận tâm giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài.

Tôi xin cảm ơn tập thể bộ môn Phương pháp giảng dạy Hóa học, Khoa Hóa học, Phòng Sau đại học, Ban Giám hiệu Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện cho tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn đồng nghiệp, gia đình, bạn bè đã luôn động viên, khuyến khích tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Hà Nội, tháng 8 năm 2018 Tác giả Lê Huy Hoàng 5 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI.

MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU. KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU.

GIẢ THUYẾT KHOA HỌC. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG NGÔN NGỮ HÓA HỌC CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VÀ SINH VIÊN SƯ PHẠM HÓA HỌC TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC. Lịch sử vấn đề nghiên cứu. Các nghiên cứu trên thế giới. Các nghiên cứu trong nước.

Những cơ sở lý luận của quá trình nhận thức hóa học và quá trình dạy học hóa học. Cơ sở triết học duy vật biện chứng của nhận thức và quá trình dạy học hóa học. Cơ sở tâm lý học và giáo dục học của nhận thức. Kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học.

Ngôn ngữ hóa học. Hệ thống ngôn ngữ hóa học ở trường trung học phổ thông. Hệ thống kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học ở trường trung học phổ thông. Sử dụng ngôn ngữ hóa học là kĩ năng dạy học quan trọng của người giáo viên hóa học và kĩ năng học tập quan trọng của học sinh trường trung học phổ thông.

Chuẩn đầu ra của sinh viên sư phạm hóa học. Khái quát về chuẩn đầu ra trình độ đại học ngành Sư phạm. Khái quát về chuẩn đầu ra trình độ đại học ngành Sư phạm hóa học. Khái quát về chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học.

Định hướng đổi mới giáo dục phổ thông trong giai đoạn mới. Định hướng đổi mới chương trình giáo dục phổ thông. Kiểm tra và đánh giá học sinh trong quá trình dạy học hóa học. Thực trạng rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học trong dạy học của giáo viên, học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học.

Mục đích khảo sát. Nội dung khảo sát, đối tượng khảo sát. Phương pháp khảo sát. Tiến trình và kết quả khảo sát.

31 TIỂU KẾT CHƯƠNG 1. RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG NGÔN NGỮ HÓA HỌC CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VÀ SINH VIÊN SƯ PHẠM HÓA HỌC TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC. Hình thành và rèn luyện kĩ năng. Các yêu cầu chung.

Một số biện pháp rèn luyện kĩ năng. Các quan điểm chỉ đạo và nguyên tắc rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học. Rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông. Đề xuất một số biện pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông.

Đề xuất quy trình rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông. Tích hợp quy trình và các biện pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường Trung học phổ thông. Rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho sinh viên sư phạm hóa học. Đề xuất một số biện pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho sinh viên sư phạm hóa học.

Đề xuất quy trình rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho sinh viên sư phạm hóa học. Thiết kế bộ công cụ đánh giá kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học của học sinh trường trung học phổ thông và sinh viên sư phạm hóa học.91 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM. Mục đích của thực nghiệm sư phạm.

Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm. Nội dung và phương pháp tiến hành thực nghiệm sư phạm. Nội dung và phương pháp tiến hành thực nghiệm sư phạm việc rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông. Nội dung và phương pháp tiến hành thực nghiệm sư phạm việc rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho sinh viên sư phạm hóa học.

Kết quả thực nghiệm sư phạm việc rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh trường trung học phổ thông. Kết quả thực nghiệm sư phạm việc rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học với sinh viên sư phạm hóa học. 124 TIỂU KẾT CHƯƠNG 3. 138 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

138 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ. 140 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 141 8 NHỮNG CỤM TỪ VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN STT Viết tắt Viết đầy đủ STT Viết tắt Viết đầy đủ 1 BKT Bài kiểm tra 18 MĐ Mức độ 2 BKQS Bảng kiểm quan sát 19 NLDH Năng lực dạy học 3 BTHH Bài tập hóa học 20 NLSD Năng lực sử dụng 4 BiTHH Biểu tượng hóa học 21 NNHH Ngôn ngữ hóa học 5 DHHH Dạy học hóa học 22 NXB Nhà xuất bản 6 DP Danh pháp 23 NLSDNNHH Năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa học 7 ĐHSP Đại học Sư phạm 24 PP Phương pháp 8 GDPT Giáo dục phổ thông 25 PPDH Phương pháp dạy học 9 GV Giáo viên 26 PƯHH Phản ứng hóa học 10 GiV Giảng viên 27 RLNVSP Rèn luyện nghiệp vụ sư phạm 11 HS Học sinh 28 SGK Sách giáo khoa 12 HLĐT Học liệu điện tử 29 SPHH Sư phạm hóa học 13 HCHC Hợp chất hữu cơ 30 SV Sinh viên 14 KHTN Khoa học tự nhiên 31 THPT Trung học phổ thông 15 KNSD Kĩ năng sử dụng 32 TNHH Thuật ngữ hóa học 16 KTDH Kĩ thuật dạy học 33 TNSP Thực nghiệm sư phạm 17 LLDHHH Lý luận dạy học hóa học 34 VD Ví dụ 9 DANH MỤC BIỂU BẢNG STT Số bảng Tên bảng biểu Trang 1 Bảng 1.1 Danh sách các trường THPT đã điều tra 31 2 Bảng 1.2 Thực trạng DHHH và rèn luyện KNSD NNHH ở các trường THPT 32 3 Bảng 1.3 Thực trạng KNSD NNHH trong DHHH của GV THPT 33 4 Bảng 1.4 Thực trạng KNSD NNHH của HS trường THPT 34 5 Bảng 1.5 Danh sách các trường sư phạm đã điều tra 36 6 Bảng 1.6 Thực trạng sử dụng các PPDH và KTDH của SV SPHH 36 7 Bảng 1.7 Thực trạng KNSD NNHH của SV SPHH 36 8 Bảng 2.1 Rèn luyện KNSD NNHH cho HS trường THPT 55 9 Bảng 2.2 Mục tiêu về kiến thức và KNSD NNHH của chương 4 57 10 Bảng 2.3 Nội dung NNHH hỗ trợ rèn luyện KNSD NNHH của chương 4 59 11 Bảng 2.4 Các giáo án được thảo luận trong bước 8 90 12 Bảng 2.5 Các thí nghiệm biểu diễn sử dụng trong bước 8 91 13 Bảng 2.6 Công cụ đánh giá các KNSD NNHH 92 14 Bảng 2.7 Bảng mô tả và chỉ báo mức độ phát triển của một số KNSD 93 NNHH của HS trường THPT 15 Bảng 2.8 Bảng mô tả và chỉ báo mức độ phát triển của một số KNSD 96 NNHH của SV SPHH 16 Bảng 2.9 Bảng kiểm quan sát mức độ phát triển của một số KNSD NNHH 100 17 Bảng 3.1 Đối tượng TNSP ở trường THPT 104 18 Bảng 3.2 Kết quả đánh giá của GV về biện pháp và quy trình rèn luyện 109 KNSD NNHH 19 Bảng 3.3 Kết quả khảo sát ý kiến của HS về giờ học có sử dụng biện pháp 110 rèn luyện KNSD NNHH 20 Bảng 3.4 Kết quả thăm dò học sinh về HLĐT 111 21 Bảng 3.5 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích tổng hợp 4 bài 113 kiểm tra của HS - TNSP thăm dò 22 Bảng 3.6 Mô tả và so sánh dữ liệu kết quả tổng hợp 4 bài kiểm tra của HS 114 - TNSP thăm dò 23 Bảng 3.7 Bảng tổng hợp phân loại kết quả học tập của HS - TNSP thăm dò 114 24 Bảng 3.8 Bảng tổng hợp kết quả đánh giá KNSD NNHH của HS trường 115 THPT - TNSP thăm dò 25 Bảng 3.9 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích tổng hợp 4 bài 116 kiểm tra của HS - TNSP đánh giá vòng 1 26 Bảng 3.10 Mô tả và so sánh dữ liệu kết quả tổng hợp 4 bài kiểm tra của HS 117 - TNSP đánh giá vòng 1 27 Bảng 3.11 Bảng tổng hợp phân loại kết quả học tập của HS - TNSP đánh 117 giá vòng 1 28 Bảng 3.12 Bảng tổng hợp kết quả đánh giá KNSD NNHH của HS - TNSP 118 đánh giá vòng 1 29 Bảng 3.13 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích tổng hợp 4 bài 119 10 kiểm tra của HS - TNSP đánh giá vòng 2 30 Bảng 3.14 Mô tả và so sánh dữ liệu kết quả tổng hợp 4 bài kiểm tra của HS 120 - TNSP đánh giá vòng 2 31 Bảng 3.