Rèn luyện kỹ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho sinh viên Sư phạm Sinh

1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI ---------------- -------------- ĐỖ THỊ TỐ NHƢ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG CÂU HỎI CHO SINH VIÊN KHOA SINH ĐẠI HỌC SƢ PHẠM ĐỂ DẠY HỌC SINH HỌC LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC HÀ NỘI - 2014 2 PHẦN MỘT: MỞ ĐẦU I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1. Xuất phát từ yêu cầu đổi mới PPDH và yêu cầu nâng cao chất lƣợng hệ thống các trƣờng Sƣ phạm Đảng và Nhà nước ta đã khẳng định rằng đầu tư cho giáo dục có ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng nguồn nhân lực của đất nước. Trong các hệ thống giáo dục quốc dân thì giáo dục đại học đặc biệt là các trường ĐHSP có vai trò hết sức quan trọng đảm nhận nhiệm vụ đào tạo đội ngũGV – đội ngũ đóng vai trò quyết định trong sự nghiệp trồng người.

Điều này cũng đã được thể hiện trong Chỉ thị 40 – CT/TW về việc xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lí giáo dục, trong đó nhiệm vụ đầu tiên được nêu trong Chỉ thị là: “củng cố, nâng cao chất lượng hệ thống các trường sư phạm và các trường cán bộ quản lí giáo dục” [4, tr. Trong Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng đã nêu rõ: “Phát triển giáo dục và đào tạo là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, là điều kiện để phát huy nguồn lực con người – yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững. Tiếp tục nâng cao giáo dục toàn diện, đổi mới nội dung, phương pháp dạy và học, hệ thống trường lớp và hệ thống quản lí giáo dục. Phát huy tinh thần độc lập suy nghĩ và sáng tạo của học sinh, sinh viên, đề cao năng lực tự học, tự hoàn thiện học vấn và tay nghề.

Hiện nay, trong xu thế hội nhập toàn cầu, giáo dục – đào tạo đang đứng trước những thách thức lớn của thời đại. Giáo dục vì tương lai bền vững đã và đang đặt ra cho công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ GV ở các trường phổ thông rất nặng nề. Với yêu cầu đổi mới về mục tiêu và phương thức đào tạo nhằm tạo ra lực lượng lao động sáng tạo, có khả năng tự học và tự nghiên cứu suốt đời, đáp ứng với yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới, người GV phải có trình độ chuyên sâu về kiến thức cơ bản, giỏi về nghiệp vụ sư phạm. Điều này đã được cụ thể hóa trong Thông tư số 30/2009/TT-BGDĐT về việc ban hành Quy định Chuẩn nghề nghiệp giáo viên THCS, THPTthông qua 6 tiêu chuẩn với 25 tiêu chí, đặc biệt từ tiêu chí 8 đến tiêu chí 15 quy định cụ thể về tiêu chuẩn năng lực dạy học của GV [9].

Vì vậy, vấn đề đổi mới PPDH ở các trường ĐHSP phải được đặc biệt coi trọng và cấp bách hơn, để SV trong các trường Sư phạm không chỉ được đào tạo về kiến thức khoa học cơ bản mà còn cả về kiến thức khoa học giáo dục để ngay sau khi ra trường họ có thể nhanh chóng đáp ứng được các yêu cầu cơ bản quy định trong chuẩn nêu trên. Khoa học giáo dục đối với SV 3 Sư phạm không chỉ dừng lại ở hiểu biết mà phải được rèn luyện để trở thành kĩ năng áp dụng vào thực tiễn dạy học sau khi họ ra trường. Đây là vấn đề then chốt của công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ GV cho các trường phổ thông hiện nay và tương lai. Để có thể làm tốt vai trò, nhiệm vụ của người thầy thì ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường sư phạm, SV cần được rèn luyện và bồi dưỡng các kĩ năng dạy học.

Trong các kĩ năng dạy học thì kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi là một trong những kĩ năng quan trọng. Xuất phát từ thực tiễn dạy học Sinh học ở trƣờng phổ thông Hiện nay ở các trường Sư phạm, việc dạy và học các môn nghiệp vụ sư phạm thường chưa được chú ý nhiều về trang bị kiến thức lí thuyết, còn ít kinh nghiệm trong việc rèn luyện kĩ năng. Chính vì thế trong những năm qua, SV đi thực tập sư phạm còn lúng túng vì thiếu những kĩ năng cơ bản trong khâu chuẩn bị bài dạy. Đặc biệt, SV thường gặp khó khăn khi phân tích nội dung kiến thức của bài để có thể làm nổi bật lôgíc nội dung khoa học.

Do đó, không lựa chọn được phương pháp, phương tiện dạy học nhằm giúp người học lĩnh hội kiến thức, kĩ năng cần thiết. Khi thực hiện bài dạy trên lớp, PPDH phổ biến là độc thoại, đôi khi có sử dụng câu hỏi đàm thoại nhưng chủ yếu là câu hỏi đơn lẻ, chưa có hệ thống, mang tính thông báo tái hiện vì vậy chưa phát huy được tính tích cực học tập của HS. Thực trạng trên có nhiều nguyên nhân, song nguyên nhân cơ bản nhất là do trong quá trình đào tạo chưa có biện pháp thật hiệu quả để hình thành các kĩ năng dạy học bộ môn nói chung, kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi nói riêng. Đối với bộ môn Sinh học, nội dung kiến thức trong chương trình Sinh học THPT mang tính đại cương, lí thuyết trừu tượng.

Các khái niệm Sinh học đại cương ở bậc THPT được xây dựng trên cơ sở hệ thống hoá, khái quát hoá những kiến thức cụ thể từ các lớp học dưới, điều đó thuận lợi cho việc sử dụng câu hỏi kích thích tư duy tích cực của HS trong dạy học Sinh học. Do đó, GV cần phải tăng cường sử dụng câu hỏi tự lực, tích cực, coi đó là một biện pháp quan trọng có hiệu quả trong đổi mới PPDH nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộ môn. Trong khi đó, hiện nay GV chủ yếu sử dụng câu hỏi như một biện pháp để kiểm tra mức độ nhớ và tái hiện kiến thức đã học của HS, ít có câu hỏi kích thích tư duy bậc cao, hướng dẫn HS phát hiện kiến thức mới và rèn trí thông minh cho các em. Xuất phát từ vai trò của câu hỏi và việc rèn kĩ năng xây dựng, sử dụng câu hỏi trong dạy học Sinh học Nhiều chuyên gia giáo dục, các GV dạy giỏi và có kinh nghiệm trên thế giới cũng như trong nước đều xem việc đặt câu hỏi là một công cụ đắc lực của người GV trong dạy học.

Hỏi là một hoạt động thường xuyên diễn ra trong quá trình dạy học. Hoạt động này nếu được tổ chức tốt có thể tạo ra cầu nối giữa dạy và học, làm cho quá trình dạy học có 4 hiệu quả. Trong dạy học, câu hỏi được sử dụng như là một phương tiện để tổ chức quá trình nhận thức, quá trình kiểm tra, tự kiểm tra và tự học của HS. Có thể nói rằng câu hỏi vừa là động lực của hoạt động tư duy, vừa là sản phẩm của chính hoạt động đó.

Dạy học bằng câu hỏi có ý nghĩa quyết định tới chất lượng lĩnh hội kiến thức của người học. Tuy nhiên phương pháp này có thực sự phát huy được vai trò hay không phụ thuộc vào kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi của GV. Thực tiễn dạy học tại các trường học ở nước ta, nhiều GV còn lúng túng trong việc đặt và sử dụng câu hỏi với tư cách là công cụ để tổ chức hoạt động học tập tích cực, sáng tạo của HS. Vì vậy, có thể khẳng định việc rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho SV sư phạm – những GV tương lai là hết sức cần thiết.

Xuất phát từ những lí do trên, với mong muốn góp phần vào việc đổi mới nội dung, PPDH, nâng cao hiệu quả đào tạo đội ngũ GV Sinh học ở trường ĐHSP, chúng tôi nghiên cứu đề tài: “Rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho sinh viên khoa Sinh học Đại học Sƣ phạm để dạy học Sinh học”. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU Xây dựng quy trình rèn luyện cho SV kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi để dạy học Sinh học, nâng cao kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho SV từ đó góp phần nâng cao chất lượng đào tạo năng lực dạy học cho SV khoa Sinh học trường ĐHSP. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC Có thểxây dựng, thực hiện được quy trình và các biện pháp rèn luyện cho SV kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi qua đónâng cao được kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho SV đểtổ chức hiệu quả bài dạySinh học ở THPT. KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU 1.

Khách thể nghiên cứu Quá trình rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho SV trong dạy học Sinh học ở trường ĐHSP 2. Đối tƣợng nghiên cứu - Câu hỏi và kĩ năng xây dựng, sử dụng câu hỏi trong dạy học Sinh học ở trường phổ thông - Quy trình rèn luyện cho SV kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi để dạy học Sinh học - Biện pháp rèn luyện cho SV kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi V. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi trong dạy học nói chung, trong dạy học Sinh học nói riêng 5 2.

Xác định thực trạng của việc xây dựng và sử dụng câu hỏi trong dạy học của GV phổ thông và SV ĐHSP làm cơ sở thực tiễn cho đề tài 3. Xác định hệ thống kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi để dạy học Sinh học và xây dựng quy trình rèn luyện các kĩ năng đó cho SV 4. Đề xuất các biện pháp rèn luyện cho SV kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi để dạy học Sinh học 5. Thực nghiệm sƣ phạm nhằm đánh giá hiệu quả của quy trình và biện pháp rèn luyện cho SV kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi.

PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu lý thuyết - Nghiên cứu các văn bản của Nhà nước, của Bộ Giáo dục và Đào tạo về chiến lược phát triển, đổi mới giáo dục nói chung, đổi mới nội dung và phương pháp dạy học ở nhà trường phổ thông. - Nghiên cứu các công trình, tài liệu về kĩ năng và kĩ năng dạy học; hình thành, rèn luyện kĩ năng và kĩ năng dạy học làm cơ sở xác định quy trình rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho SV để dạy học Sinh học.