Rèn luyện kỹ năng quan sát trong dạy học làm văn miêu tả cho học sinh lớp 5 dân tộc Mông ở Lào Cai

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2 ------------------------- NGUYỄN NGỌC NGÂN RÈN LUYỆN KĨ NĂNG QUAN SÁT TRONG DẠY HỌC LÀM VĂN MIÊU TẢ CHO HỌC SINH LỚP 5 DÂN TỘC MÔNG Ở LÀO CAI Chuyên ngành: Giáo dục học (Tiểu học) Mã số: 62 14 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Hướng dẫn khoa học: PGS. Đỗ Huy Quang HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Ngọc Ngân MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài.

Mục đích nghiên cứu. Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Giả thuyết khoa học. Nhiệm vụ nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Những luận điểm cần bảo vệ. Những đóng góp của luận án. Cấu trúc luận án.

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG QUAN SÁT CHO HỌC SINH LỚP 5 DÂN TỘC MÔNG TRONG DẠY HỌC VĂN MIÊU TẢ. Tổng quan nghiên cứu vấn đề .1 Nghiên cứu về quan sát, kĩ năng quan sát và rèn luyện kĩ năng quan sát ở tiểu học. Văn miêu tả và dạy học văn miêu tả ở tiểu học. Học sinh dân tộc Mông học Tiếng Việt và học văn miêu tả.

Kĩ năng quan sát ở Tiểu học. Một số khái niệm. Chức năng, bản chất, cấu trúc, đặc điểm, và phân loại kĩ năng quan sát. Hệ thống kĩ năng quan sát ở tiểu học.

Văn miêu tả và dạy học tập làm văn miêu tả ở lớp 5. Văn miêu tả và đặc trưng của văn miêu tả. Các kĩ năng làm văn miêu tả. Quy trình dạy học các kiểu bài tập văn miêu tả ở tiểu học.

Phương pháp dạy học trong văn miêu tả ở tiểu học. Rèn luyện kĩ năng quan sát trong quá trình dạy học văn miêu tả cho học sinh lớp 5 dân tộc Mông. Mối quan hệ giữa quan sát và làm văn miêu tả. Vai trò của việc rèn kĩ năng quan sát trong việc học văn miêu tả của học sinh lớp 5 dân tộc Mông.

42 Kết luận chƣơng 1. THỰC TRẠNG CỦA VIỆC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG QUAN SÁT CHO HỌC SINH LỚP 5 DÂN TỘC MÔNG TRONG DẠY HỌC VĂN MIÊU TẢ. Vấn đề kĩ năng quan sát trong nội dung dạy học văn miêu tả của chƣơng trình môn Tiếng Việt lớp 5. Nội dung dạy học văn miêu tả ở lớp 5.

Những lợi thế và hạn chế trong nội dung dạy học văn miêu tả ở lớp 5 với rèn luyện kĩ năng quan sát. Khả năng phát triển kĩ năng quan sát cho học sinh trong văn miêu tả. Đặc điểm học sinh lớp 5 dân tộc Mông ở Lào Cai. Đặc điểm về điều kiện sống.

Đặc điểm về học tập. Đặc điểm về ngôn ngữ. Đặc điểm về quan sát. Đặc điểm xã hội.

Khảo sát thực trạng rèn luyện kĩ năng quan sát cho học sinh lớp 5 dân tộc Mông trong dạy học văn miêu tả. Mục đích, quy mô, khách thể và địa bàn khảo sát. Nội dung khảo sát. Phương pháp và kĩ thuật tiến hành.

Kết quả khảo sát. Đánh giá, nhận xét chung. Những thuận lợi. Những tồn tại, khó khăn.

BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG QUAN SÁT CHO. 79 HỌC SINH LỚP 5 DÂN TỘC MÔNG TRONG DẠY HỌC VĂN MIÊU TẢ. Xây dựng kĩ thuật thiết kế bài học tập làm văn miêu tả chứa nội dung rèn luyện kĩ năng quan sát. Ý nghĩa của việc xây dựng kĩ thuật thiết kế bài học Tập làm văn miêu tả.

Nội dung kỹ thuật thiết kế bài học. Xây dựng một số bài tập rèn luyện kĩ năng quan sát cho học sinh lớp 5 dân tộc Mông trong dạy học văn miêu tả. Ý nghĩa của việc xây dựng các bài tập rèn luyện kĩ năng quan sát trong dạy học văn miêu tả. Nội dung một số bài tập rèn luyện kĩ năng quan sát.

Cách thức thực hiện. Một số bài tập minh họa. Một số lưu ý khi sử dụng các bài tập rèn luyện kĩ năng quan sát. Sử dụng một số kĩ thuật dạy học tích cực hỗ trợ thực hiện các bài học nhằm rèn luyện kĩ năng quan sát qua dạy học văn miêu tả.

Ý nghĩa của việc sử dụng các kĩ thuật dạy học. Cách lựa chọn kĩ thuật dạy học. Nội dung các kĩ thuật dạy học hiện đại và ví dụ minh họa. 114 Kết luận chƣơng 3.

121 CHƢƠNG 4: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM. Tổng quát quá trình thực nghiệm. Mục đích, quy mô, đối tượng và địa bàn thực nghiệm. Nội dung thực nghiệm.

Phương pháp và kĩ thuật tiến hành. Nhận xét, đánh giá kết quả thực nghiệm. So sánh kết quả kĩ năng quan sát trước thực nghiệm giữa hai nhóm thực nghiệm và đối chứng. Phân tích trường hợp 3 học sinh ở nhóm thực nghiệm.

Đánh giá chung kết quả thực nghiệm. Tác dụng của việc rèn luyện kĩ năng quan sát đối với học sinh lớp 5 dân tộc Mông. Sự cải thiện kĩ năng quan sát. Sự cải thiện kết quả học tập văn miêu tả.

144 Kết luận chƣơng 4. 145 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ. 146 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 149 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

150 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Viết đầy đủ Viết tắt Cán bộ quản lí CBQL Dân tộc Mông DTM Đối chứng ĐC Giác quan GQ Giáo viên GV Học sinh HS Kĩ năng KN Kĩ năng quan sát KNQS Miêu tả MT Quan sát QS Rèn luyện kĩ năng quan sát RLKNQS Sách giáo khoa SGK Tập làm văn TLV Thực nghiệm TN Tiếng Việt TV Tiểu học TH Văn miêu tả VMT Xây dựng XD DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Thống kê số bài học có liên quan đến nội dung QS trong 49 chương trình, SGK TV lớp 5 Bảng 2. Nhận thức của GV, CBQL về RLKNQS 61 Bảng 2. Nhận thức về vai trò của RLKNQS 62 Bảng 2.

Nhận thức về bản chất của hoạt động RLKNQS trong dạy học VMT 63 Bảng 2. Nhận thức về mục đích của của RLKNQS trong dạy học VMT 64 Bảng 2. Hứng thú của HS trong hoạt động RLKNQS trong học VMT 66 Bảng 2. Tổng hợp kết quả đánh giá các KNQS của sinh lớp 5 DTM ở 68 Lào Cai Bảng 2.

Kết quả thống kê chất lượng bài VMT 72 Bảng 2. Thống kê kết quả QS trong bài VMT 73 Bảng 2. Các cách tiếp nhận các KNQS của HS 75 Bảng 4. Lớp TN và ĐC 125 Bảng 4.

Bảng tổng hợp kết quả làm VMT trước TN 126 Bảng 4. Bảng tổng hợp kết quả làm VMT trước TN 127 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Cấu trúc của KN 20 Hình 1. Phân loại KN QS 21 Hình 1.

Các KN QS bộ phận 22 Hình 2. Nhận thức của cán bộ quản lý, giáo viên về rèn luyện kĩ năng quan sát 65 trong dạy học văn miêu tả 5 Hình 4. Biểu đồ tần số điểm bài VMT trước TN nhóm TN - Trường Lử Thẩn 126 Hình 4. Biểu đồ tần số điểm bài VMT trước TN nhóm ĐC - Trường Lử Thẩn 126 Bảng 4.

Bảng tổng hợp kết quả làm VMT trước TN 127 Hình 4. Biểu đồ tần số điểm bài VMT trước TN nhóm ĐC- Trường Sán 128 Chải 1 Hình 4. Biểu đồ kết quả các KNQS trước TN nhóm TN - Trường Lử Thẩn 128 Hình 4. Biểu đồ kết quả các KNQS trước TN nhóm ĐC - Trường Lử Thẩn 129 Hình 4.

Biểu đồ kết quả các KNQS trước TN nhóm TN - Trường Sán Chải 1 129 Hình 4. Biểu đồ kết quả các KNQS trước TN nhóm ĐC - Trường Sán Chải 1 130 Hình 4. Biểu đồ tần số điểm bài VMT sau TN nhóm TN- Trường Lử Thẩn 134 Hình 4. Biểu đồ tần số điểm bài VMT sau TN nhóm ĐC- Trường Lử Thẩn 134 Hình 4.

Biểu đồ tần số điểm bài VMT sau TN nhóm TN - Trường Sán 135 Chải 1 Hình 4. Biểu đồ tần số điểm bài VMT sau TN nhóm ĐC - Trường Sán 135 Chải 1 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1. QS là hoạt động nhận thức được con người sử dụng thường xuyên trong cuộc sống, để tiếp nhận tri thức, mở mang vốn sống, vốn hiểu biết cho bản thân.

Khi tham gia hoạt động QS, con người có nội dung để trao đổi, trò chuyện, tham gia giao tiếp, nhờ đó mà con người hiểu biết về nhau, cùng vun đắp và phát triển cuộc sống chung. Đối với HS, QS là một kĩ năng học tập cơ bản giúp HS tiếp nhận kiến thức và tổ chức tốt các hoạt động sống của mình. Đối với nhiệm vụ học MVT, QS giúp HS có tư liệu để làm văn, giúp HS phát triển vốn từ TV để học tốt các môn học. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và đào tạo đã xác định rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, KN của người học; kh c phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc.

Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, KN, phát triển năng lực”. Nghị quyết cũng chỉ rõ đổi mới là chuyển từ dạy học nặng về kiến thức sang hình thành năng lực và các phẩm chất tương ứng. Các môn học trong nhà trường đều tập trung phát triển những năng lực chung ở mỗi HS. Ở TH, năng lực ngôn ngữ là năng lực chung, năng lực này được tạo nên bởi nhiều thành tố khác nhau, trong đó, QS là KN đặc thù, là thành tố quan trọng giúp HS phát triển vốn từ, phát triển năng lực tạo lập văn bản, góp phần cấu thành nên năng lực chung (năng lực ngôn ngữ) cho HSTH.

RL KNQS góp phần phát triển năng lực ngôn ngữ cho các em HS. Vì thế, hoạt động QS góp phần cụ thể hóa quan điểm giao tiếp và quan điểm tích cực trong dạy học theo định hướng đổi mới. DTM là một bộ phận máu thịt cấu thành nên cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Trong công cuộc xây dựng và kiến thiết nước nhà, Đảng và Nhà nước ta luôn coi trọng quyền của các nhóm dân tộc thiểu số, cũng như việc tăng cường 2 khối đoàn kết dân tộc nhằm phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn dân tộc.