Luận án tiến sĩ: Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THCS qua dạy học chủ đề tích hợp môn Hóa học tại Trường ĐHSP Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HOC SƯ PHẠM HÀ NỘI CHU VĂN TIỀM ph¸t triÓn n¨ng lùc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò cho häc sinh th«ng qua d¹y häc CHñ §Ò tÝch hîp TRONG M¤N HO¸ HäC ë tr•êng trung häc c¬ së LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HOC GIÁO DỤC HÀ NỘI - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HOC SƯ PHẠM HÀ NỘI CHU VĂN TIỀM ph¸t triÓn n¨ng lùc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò cho häc sinh th«ng qua d¹y häc CHñ §Ò tÝch hîp TRONG M¤N HO¸ HäC ë tr•êng trung häc c¬ së Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Hoá học Mã số: 9140111 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HOC GIÁO DỤC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HOC: 1: PGS. Đào Thị Việt Anh 2: PGS. Nguyễn Thị Thanh Chi HÀ NỘI - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu trong luận án hoàn toàn trung thực và chưa có ai công bố trong bất kì công trình khoa học nào khác.

Hà Nội, ngày. năm 2019 Tác giả luận án Chu Văn Tiềm LỜI CẢM ƠN Sau một thời gian học tập và nghiên cứu tại khoa Hoá học, trường ĐHSP Hà Nội, tôi đã hoàn thành luận án. Để có được kết quả này, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn và tri ân sâu sắc tới PGS. Đào Thị Việt Anh và PGS.

Nguyễn Thị Thanh Chi đã chỉ bảo, hướng dẫn tôi tận tình, chu đáo trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Tôi xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc tới các thầy cô trong tổ bộ môn Phương pháp dạy học hóa học, khoa Hóa học, trường ĐHSP Hà Nội. Tôi xin chân thành cảm ơn ban Giám hiệu, phòng Sau đại học, khoa Hóa học trường ĐHSP Hà Nội đã tạo những điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn ban Giám hiệu, các thầy cô giáo, các em học sinh ở các trường THCS tham gia vào quá trình khảo sát, thực nghiệm sư phạm.

Xin chân thành cảm ơn các nhà khoa học, các giáo viên đã gửi ý kiến đóng góp để luận án được hoàn thiện hơn. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới ban Giám hiệu, ban Chủ nhiệm khoa Hoá học cùng các thầy cô giáo trường ĐHSP Hà Nội 2, gia đình, đồng nghiệp, bạn bè đã động viên tôi về tinh thần, tạo điều kiện về thời gian để tôi hoàn thành luận án này. Hà Nội, ngày. năm 2019 Tác giả luận án Chu Văn Tiềm MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lí do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Khách thể và đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Giả thuyết khoa học. Nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Những điểm mới của luận án.

Cấu trúc của luận án. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DẠY HOC CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HOC SINH TRUNG HOC CƠ SỞ. Lịch sử nghiên cứu về dạy học chủ đề tích hợp và phát triển năng lực cho học sinh trên thế giới và Việt Nam. Nghiên cứu về dạy học tích hợp trên thế giới và ở Việt Nam.

Nghiên cứu về dạy học chủ đề tích hợp trên thế giới và ở Việt Nam. Nghiên cứu về phát triển năng lực cho học sinh trong dạy học trên thế giới và ở Việt Nam. Năng lực và phát triển năng lực cho học sinh trung học cơ sở. Khái niệm năng lực.

Một số đặc điểm của năng lực. Cấu trúc năng lực. Đánh giá năng lực. Các năng lực cần phát triển cho học sinh trung học cơ sở.

Một số lí thuyết nền tảng cho dạy học phát triển năng lực học sinh. Năng lực giải quyết vấn đề. Vấn đề, bối cảnh, tình huống có vấn đề, giải quyết vấn đề. Khái niệm năng lực giải quyết vấn đề.

Cấu trúc năng lực giải quyết vấn đề. Cơ sở lí luận về dạy học chủ đề tích hợp. Tích hợp trong giáo dục. Dạy học tích hợp.

Dạy học chủ đề tích hợp. Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực thường sử dụng trong tổ chức dạy học chủ đề tích hợp. Một số phương pháp dạy học tích cực. Một số kĩ thuật dạy học tích cực.

Thực trạng dạy học chủ đề tích hợp các môn khoa học tự nhiên và phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh ở trường Trung học cơ sở. Mục đích, đối tượng, thời gian, nội dung điều tra. Kết quả điều tra giáo viên. Kết quả điều tra học sinh.

45 TIỂU KẾT CHƯƠNG 1. XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC DẠY HOC CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP TRONG MÔN HOÁ HOC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HOC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HOC CƠ SỞ. Khung năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trung học cơ sở trong dạy học chủ đề tích hợp. Biểu hiện năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trung học cơ sở trong dạy học chủ đề tích hợp.

Tiêu chí và mức độ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trung học cơ sở trong dạy học chủ đề tích hợp. Phân tích đặc điểm các môn khoa học tự nhiên ở trường Trung học cơ sở 51 2. Phân tích mục tiêu, nội dung chương trình môn Hoá học ở trường Trung học cơ sở. Mục tiêu, cấu trúc nội dung chương trình môn Hóa học ở trường Trung học cơ sở 52 2.

Những nội dung kiến thức hoá học được trình bày trong các môn khoa học tự nhiên ở trường Trung học cơ sở. Xây dựng một số chủ đề tích hợp trong dạy học hoá học ở trường Trung học cơ sở. Nguyên tắc xây dựng chủ đề tích hợp. Quy trình xây dựng chủ đề tích hợp.

Cấu trúc chung của chủ đề tích LỤC hợp. Một số chủ đề tích hợp trong môn Hoá học ở trường Trung học cơ sở 63 2. Xây dựng câu hỏi, bài tập có nội dung gắn với thực tiễn theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trường Trung học cơ sở 76 2. Vận dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề và dạy học dự án tổ chức dạy học chủ đề tích hợp để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học cơ sở.

Quy trình vận dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề tổ chức dạy học chủ đề tích hợp. Quy trình vận dụng phương pháp dạy học dự án tổ chức dạy học chủ đề tích hợp. Thiết kế kế hoạch dạy học chủ đề tích hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học cơ sở. Thiết kế bộ công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh thông qua dạy học chủ đề tích hợp trong môn Hoá học ở trường Trung học cơ sở.

Thiết kế bảng kiểm quan sát học sinh. Thiết kế phiếu hỏi. Thiết kế phiếu tự đánh giá kết quả học tập hoặc sản phẩm của học sinh. Thiết kế bài kiểm tra.

111 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM. Mục đích thực nghiệm sư phạm. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm.

Nội dung thực nghiệm sư phạm. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm sư phạm. Chọn đối tượng thực nghiệm sư phạm. Chọn địa bàn thực nghiệm sư phạm.

Phương pháp thực nghiệm. Thiết kế thực nghiệm. Triển khai thực nghiệm. Xử lí kết quả thực nghiệm.

Kết quả phiếu hỏi ý kiến chuyên gia về nội dung các chủ đề tích hợp đã xây dựng trong dạy học hoá học ởMỤC LỤC trường Trung học cơ sở. Kết quả thực nghiệm sư phạm về tổ chức dạy học chủ đề tích hợp trong môn Hoá học nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh ở trường Trung học cơ sở. Kết quả định tính. Kết quả định lượng.

123 TIỂU KẾT CHƯƠNG 3. 142 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ. 143 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 146 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Chữ Chữ Nghĩa đầy đủ Nghĩa đầy đủ viết tắt viết tắt CĐTH Chủ đề tích hợp PP Phương pháp CT Chương trình PPDH Phương pháp dạy học CTCT Công thức cấu tạo PTHH Phương trình hoá học CTHH Công thức hoá học QTDH Quá trình dạy học CTPT Công thức phân tử QTHT Quá trình học tập DA Dự án SĐTD Sơ đồ tư duy DHDA Dạy học dự án SGK Sách giáo khoa Kết quả trung bình nhóm DHTH Dạy học tích hợp TBĐC đối chứng Kết quả trung bình nhóm ĐC Đối chứng TBTN thực nghiệm ĐHSP Đại học Sư phạm TC Tiêu chí GDPT Giáo dục phổ thông THCS Trung học cơ sở GD&ĐT Giáo dục và Đào tạo THPT Trung học phổ thông GQVĐ Giải quyết vấn đề TK Thư kí GV Giáo viên TN Thực nghiệm HS Học sinh TN8V2 Thực nghiệm lớp 8 vòng 2 KHGD Khoa học giáo dục TN8V3 Thực nghiệm lớp 8 vòng 3 KHTN Khoa học tự nhiên TN9V2 Thực nghiệm lớp 9 vòng 2 KK Không khí TN9V3 Thực nghiệm lớp 9 vòng 3 KTDHTC Kĩ thuật dạy học tích cực TNSP Thực nghiệm sư phạm NL Năng lực VDKT Vận dụng kiến thức PBHH Phân bón hoá học DANH MỤC BẢNG Bảng 1.

Các mức độ của dạy học giải quyết vấn đề. Chuyên môn và trình độ học vấn của giáo viên tham gia khảo sát. Ý kiến giáo viên về tầm quan trọng của việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học cơ sở. Các phương pháp dạy học tích cực giáo viên đã sử dụng trong dạy học nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh.

Tương quan giữa độ tuổi, trình độ học vấn của giáo viên và việc tổ chức dạy học tích hợp. Mức độ tích hợp giáo viên sử dụng trong dạy học. Ý kiến của giáo viên về mức độ cần thiết của việc sử dụng một số phương pháp dạy học tích cực trong tổ chức dạy học chủ đề tích hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Hiệu quả của dạy học tích hợp.

Biểu hiện năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trung học cơ sở trong dạy học chủ đề tích hợp. Tiêu chí và mức độ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trung học cơ sở thông qua dạy học chủ đề tích hợp. Khả năng khai thác nội dung tích hợp các môn khoa học tự nhiên trong dạy học hoá học ở trường Trung học cơ sở .