Luận án tiến sĩ: Phát triển năng lực dạy học thực hành sinh học cho sinh viên sư phạm các trường đại học

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ĐỖ THÀNH TRUNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC DẠY HỌC THỰC HÀNH CHO SINH VIÊN NGÀNH SƯ PHẠM SINH HỌC CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Sinh học Mã số: 9140111 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: PGS. NGUYỄN VĂN HIỀN TS. LÊ THANH OAI HÀ NỘI - 2019 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Văn Hiền và TS.

Lê Thanh Oai. Các kết quả, số liệu trình bày trong luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Hà Nội, tháng 10 năm 2019 Tác giả luận án ĐỖ THÀNH TRUNG luan an LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo hướng dẫn khoa học PGS. Nguyễn Văn Hiền và TS.

Lê Thanh Oai đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành các thầy cô trong bộ môn Lí luận & Phương pháp dạy học Sinh học, Phòng Sau Đại học, Ban Giám hiệu Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn các trường THPT, các trường Đại học Sư phạm, các giáo viên và giảng viên đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình điều tra thực trạng sư phạm. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban chủ nhiệm khoa Sinh học, các thầy cô giáo trong khoa Sinh học, trường ĐHSP Hà Nội nơi tôi đang công tác đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn các thành viên trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Hà Nội, tháng 9 năm 2019 Tác giả luận án ĐỖ THÀNH TRUNG luan an DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT Kí hiệu, viết tắt Viết đầy đủ BGD Bộ giáo dục ĐHSP Đại học Sư phạm GV Giáo viên GiV Giảng viên HS Học sinh KN Kĩ năng PPDH Phương pháp dạy học SGK Sách giáo khoa NLDH Năng lực dạy học NLTH Năng lực thực hành TH Thực hành THPT Trung học phổ thông TN Thí nghiệm THTN Thực hành thí nghiệm THQS Thực hành quan sát THSH Thực hành Sinh học THTN Thực hành thí nghiệm luan an MỤC LỤC PHẦN I. Lý do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu.

Giả thuyết khoa học. Đối tượng và khách thể nghiên cứu. Giới hạn nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của đề tài. Cấu Trúc luận án. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU.

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu có liên quan đến đề tài. Tổng quan về năng lực dạy học, phát triển năng lực dạy học. Một số nghiên cứu trên thế giới.

Một số nghiên cứu ở Việt Nam. Tổng quan về thực hành, dạy học thực hành. Một số nghiên cứu trên thế giới. Một số nghiên cứu ở Việt Nam.

Thực hành Sinh học. Khái niệm thực hành Sinh học. Phân loại thực hành trong dạy học Sinh học ở phổ thông. Vai trò của thực hành trong dạy học Sinh học.

Quy trình thực hành Sinh học. Dạy học thực hành Sinh học. Khái niệm dạy học thực hành Sinh học. Cấu trúc một bài dạy học thực hành Sinh học.

Quy trình tổ chức dạy học thực hành Sinh học. Năng lực dạy học thực hành Sinh học. Khái niệm về năng lực. Năng lực dạy học.

Năng lực dạy học thực hành Sinh học. Cấu trúc năng lực dạy học thực hành Sinh học. Cơ sở thực tiễn của đề tài. Thực trạng về dạy học thực hành Sinh học ở phổ thông.

Nhận thức về sự cần thiết của thực hành trong dạy học sinh học ở trường trung học phổ thông. Mức độ tự tin khi tiến hành thực hành sinh học của giáo viên trung học phổ thông. Mức độ tự tin khi tổ chức dạy học thực hành Sinh học trung học phổ thông. Thực trạng về rèn năng lực dạy học thực hành sinh học của sinh viên ở các trường đại học.

Thực trạng về việc rèn năng lực dạy học thực hành cho sinh viên ở các trường đại học. Thực trạng và nhu cầu rèn NL dạy học TH ở SV các trường đại học sư phạm. Khái quát chương trình đào tạo cử nhân sư phạm ở các học phần phương pháp dạy học.60 KẾT LUẬN CHƯƠNG I. PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC DẠY HỌC THỰC HÀNH SINH HỌC THPT CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM SINH CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC.

Phân tích nội dung thực hành trong chương trình đào tạo cử nhân sư phạm Sinh học và chương trình Sinh học trung học phổ thông. Nội dung thực hành trong chương trình đào tạo cử nhân sư phạm Sinh học. Nội dung thực hành trong chương trình Sinh học trung học phổ thông. Nội dung các bài thực hành Sinh học trong chương trình giáo dục THPT.

Nội dung kiến thức có thể thiết kế thực hành. Quy trình rèn luyện năng lực dạy học thực hành Sinh học trung học phổ thông cho sinh viên sư phạm ngành Sinh học các trường đại học. Nguyên tắc xây dựng quy trình rèn năng lực dạy học thực hành Sinh học THPT cho sinh viên sư phạm ngành Sinh học. Quy trình rèn luyện năng lực dạy học thực hành Sinh học trung học phổ thông cho sinh viên ngành sư phạm Sinh học.

Giai đoạn 1: Củng cố năng lực thực hành. Giai đoạn 2 – Rèn luyện năng lực chuẩn bị bài dạy thực hành và năng lực tổ chức dạy học thực hành Sinh học cho sinh viên. Một số bài tập rèn luyện năng lực dạy học thực hành Sinh học trung học phổ thông cho sinh viên ngành sư phạm Sinh học các trường đại học. Câu hỏi bài tập rèn kĩ năng xác định mục tiêu thực hành/ xác định giả thuyết khoa học của thí nghiệm.

Câu hỏi bài tập rèn KN xác định, chuẩn bị nguyên vật liệu cho bài thực hành; kĩ năng bố trí, thiết kế thí nghiệm. Câu hỏi, bài tập rèn kĩ năng dự đoán kết, giải thích kết quả thực hành. Câu hỏi, bài tập rèn kĩ năng tổ chức thực hành. Câu hỏi, bài tập rèn kĩ năng hướng dẫn học sinh thu thập số liệu, giải thích kết quả thực hành.

Đánh giá năng lực dạy dạy học thực hành. Hệ thống các năng lực dạy học thực hành Sinh học cần rèn luyện và đánh giá ở sinh viên ngành sư phạm Sinh học các trường Đại học. Xây dựng bộ công cụ đánh giá mức độ đạt được của năng lực dạy học thực hành Sinh học cho sinh viên ngành Sư phạm Sinh học các trường đại học. Nguyên tắc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá năng lực dạy học thực hành Sinh học.

Bộ công cụ đánh giá năng lực dạy học thực hành Sinh học của sinh viên ngành Sư phạm Sinh học các trường đại học.103 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM.1 Mục đích thực nghiệm.2 Nội dung thực nghiệm.3 Phương pháp thực nghiệm. Đối tượng thực nghiệm. Bố trí thực nghiệm.

Phương pháp thu thập dữ liệu và đo lường. Kết quả thực nghiệm. Phân tích định lượng kết quả thực nghiệm. Đánh giá mức độ tiếp nhận tri thức về thực hành, dạy học thực hành, tri thức phòng thí nghiệm.

Đánh giá sự phát triển năng lực dạy học thực hành Sinh học của sinh viên. Phân tích định tính.145 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.148 TÀI LIỆU THAM KHẢO.150 PHỤ LỤC luan an MỤC LỤC BẢNG Bảng 1. Yêu cầu cần đạt được về NL thực hành SH của SV trong các loại TH.

Yêu cầu cần đạt của NL chuẩn bị bài TH. Yêu cầu cần đạt của NL tổ chức dạy học thực hành. Bảng cấu trúc năng lực dạy học thực hành Sinh học. Kết quả điều tra nhận thức về sự cần thiết của TH trong dạy học SH.

Kết quả điều tra về mức độ tự tin khi thực hành SH của GV THPT. Kết quả điều tra về mức độ tự tin khi tổ chức bài TH của GV SH THPT49 Bảng 1. Kết quả điều tra nhận thức của GiV về sự cần thiết của TH trong đào tạo SV ngành sư phạm Sinh học. Kết quả điều tra về mức độ rèn các thao tác TH cho SV trong các học phần cơ bản ở các cơ sở đào tạo.

Kết quả điều tra về cách dạy trong các giờ thực hành của GiV. Kết quả điều tra về mức độ ưu tiên của các tiêu chí đánh giá kết quả TH của GiV đối với SV. Kết quả về mức độ quan tâm, liên hệ của GiV tới các nội dung kiến thức SH phổ thông khi dạy thực hành cho SV. Kết quả điều tra về mức độ SV được tham gia THSH ở trường ĐHSP.

Kết quả khảo sát về mong muốn của SV việc được rèn kĩ năng trong các giờ TH Sinh học. Kết quả điều tra về mức độ rèn NLTH của SV ở trường ĐHSP. Mức độ rèn kĩ năng tổ chức dạy học thực hành Sinh học cho SV. Mức độ rèn các KN tổ chức dạy học THSH cho SV.

Kết quả điều tra về mức độ quan tâm, liên hệ của SV tới các nội dung kiến thức SH ở phổ thông khi tham gia TH ở cơ sở đào tạo. Kết quả về mức độ tự tin của SV khi TH và tổ chức dạy TH. Kết quả khảo sát tỉ lệ giờ thực hành/lý thuyết trong các học phần cơ bản ở một số trường Đại học. Kết quả khảo sát TH/LT trong các học phần PPDH một số Trường Đại học.

Nội dung thực hành Sinh học trong các học phần cơ bản. Nội dung các bài TH trong chương trình Sinh học 10. Nội dung các bài TH trong chương trình Sinh học 11. Nội dung thực hành trong chương trình Sinh học 12.

Nội dung kiến thức SH THPT có thể thiết kế thực hành.70 luan an Bảng 2.6 Phương pháp đánh giá sự phát triển NLDH thực hành Sinh học. Rubric đánh giá được sử dụng để đánh giá KN thực hiện các thao tác TH. Rubric đánh giá được sử dụng để đánh giá KN xác định chủ đề và mục tiêu TH. Rubric đánh giá được sử dụng để đánh giá KN xác định và chuẩn bị điều kiện tổ chức dạy học TH.

Rubric đánh giá được sử dụng để đánh giá KN xác định tiến trình tổ chức HS thực hành. Rubric đánh giá được sử dụng để đánh giá KN dự kiến đánh giá hoạt động TH của HS. Rubric đánh giá được sử dụng để đánh giá KN hướng dẫn HS thực hiện thao tác TH. Bảng mô tả các mức độ đạt được của NLDH thực hành SH.

Biểu hiện các mức độ của thang đo phát triển NLDH thực hành SH.