Luận án tiến sĩ: Bồi dưỡng năng lực ngôn ngữ vật lí học sinh THPT qua dạy học phân hóa - Trường ĐH Sư phạm Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI LÊ NGỌC DIỆP BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC SỬ DỤNG NGÔN NGỮ VẬT LÍ CỦA HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC PHÂN HOÁ MỘT SỐ NỘI DUNG VỀ ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM, CÂN BẰNG CỦA VẬT RẮN - VẬT LÍ 10 THPT Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí Mã số: 9.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: GS. ĐỖ HƯƠNG TRÀ HÀ NỘI - 2022 n i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tác giả. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình khoa học nào. Hà Nội, ngày tháng năm 2023 Tác giả NCS.

Lê Ngọc Diệp n ii LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành được Luận án này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới: Ban Giám hiệu, Phòng Khoa học - Công nghệ, Phòng Sau đại học, Ban chủ nhiệm Khoa Vật lí, các thầy cô trong bộ môn Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Vật lí, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Ban Giám hiệu Trường Đại học Tây Bắc, Lãnh đạo Khoa Khoa học Tự nhiên & Công nghệ, Bộ môn Vật lí đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi về vật chất, tinh thần và thời gian cho tôi trong quá trình thực hiện nghiên cứu. Quý thầy (cô) giáo, quý đồng nghiệp: cô Bùi Thị Thùy, cô Nguyễn Sen Quỳnh, các học sinh khối 10 thuộc các Trường Tiểu học - THCS - THPT Chu Văn An, thành phố Sơn La; Trường Phổ thông Dân tộc - Nội trú huyện Sông Mã, tỉnh Sơn La đã góp ý và giúp đỡ nhiệt tình cho tôi trong quá trình tìm hiểu thực tiễn dạy học và triển khai thực nghiệm. Đặc biệt, bằng cả tấm lòng và sự tôn kính của mình, tôi xin cảm ơn và gửi lời tri ân tới GS.

Đỗ Hương Trà, người đã tận tình hướng dẫn, đóng góp những ý kiến quý báu, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới bạn bè, anh chị em trong nhóm đã động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tôi đã học được kiến thức và sự kiên trì cần thiết của quá trình nghiên cứu khoa học. Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình, cảm ơn những người thân yêu đã luôn khuyến khích, động viên, trợ giúp tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn! Tác giả NCS. Lê Ngọc Diệp n iii MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục tiêu của đề tài.

Giả thuyết khoa học. Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án. Cấu trúc luận án. 4 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

Nghiên cứu về ngôn ngữ và bồi dưỡng ngôn ngữ trong bối cảnh dạy học khoa học và dạy học vật lí. Các nghiên cứu ở nước ngoài về về ngôn ngữ và bồi dưỡng ngôn ngữ trong bối cảnh dạy học khoa học và dạy học vật lí. Các nghiên cứu ở trong nước về ngôn ngữ và bồi dưỡng ngôn ngữ trong bối cảnh dạy học khoa học và dạy học vật lí. Nghiên cứu về Dạy học phân hóa trong dạy học vật lí.

Các nghiên cứu ở nước ngoài về Dạy học phân hóa. Các nghiên cứu trong nước về Dạy học phân hóa. 25 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC SỬ DỤNG NGÔN NGỮ VẬT LÍ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC PHÂN HÓA Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG. Ngôn ngữ và ngôn ngữ khoa học.

Ngôn ngữ và chức năng của ngôn ngữ. Ngôn ngữ khoa học. Ngôn ngữ vật lí. Các thành phần của Ngôn ngữ vật lí.

Quan hệ giữa Ngôn ngữ vật lí và Ngôn ngữ toán học. Năng lực sử dụng Ngôn ngữ vật lí. Các biểu hiện cơ bản của năng lực sử dụng Ngôn ngữ vật lí. Chỉ số hành vi của năng lực sử dụng Ngôn ngữ vật lí.

Xác định công cụ đánh giá năng lực sử dụng Ngôn ngữ vật lí. Nguyên tắc đánh giá năng lực sử dụng Ngôn ngữ vật lí. Các công cụ đánh giá năng lực sử dụng Ngôn ngữ vật lí. Các nguyên tắc bồi dưỡng năng lực sử dụng Ngôn ngữ vật lí.

Nguyên tắc 1: Bồi dưỡng ngôn ngữ vật lí gắn liền bối cảnh học tập vật lí. Nguyên tắc 2: Tổ chức các hoạt động giao tiếp có sử dụng Ngôn ngữ vật lí. Nguyên tắc 3: Chú ý tới khả năng ngôn ngữ hiện có của học sinh và có những biện pháp đánh giá thường xuyên sự phát triển ngôn ngữ của học sinh. Nguyên tắc 4: Liên kết giữa hai hình thức sử dụng Ngôn ngữ vật lí nói và viết.

Các biện pháp bồi dưỡng năng lực sử dụng Ngôn ngữ vật lí. Sử dụng kết hợp các hình thức vấn đáp, thảo luận để tạo điều kiện cho hoạt động giao tiếp sử dụng Ngôn ngữ vật lí. Sử dụng các trải nghiệm, tình huống vật lí gắn với đời sống hàng ngày của học sinh. Sử dụng các hình thức hướng dẫn và luyện tập khác nhau phù hợp với học sinh.

Sử dụng phối hợp nhiều hình thức đánh giá nhằm chỉnh sửa, uốn nắn những sai lầm của học sinh trong sử dụng Ngôn ngữ vật lí. Các đặc điểm của Dạy học phân hóa. Sử dụng Dạy học phân hóa để bồi dưỡng năng lực sử dụng Ngôn ngữ vật lí. Lập kế hoạch tổ chức Dạy học phân hóa bồi dưỡng năng lực sử dụng Ngôn ngữ vật lí.

Cơ sở thực tiễn. Thực trạng về dạy học bồi dưỡng năng lực sử dụng Ngôn ngữ vật lí. Hiểu biết về tổ chức Dạy học phân hóa với môn vật lí ở trường THPT. Hứng thú và mong muốn của học sinh khi học môn vật lí.

80 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2. 83 CHƯƠNG 3: BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC SỬ DỤNG NGÔN NGỮ VẬT LÍ THÔNG QUA DẠY HỌC PHÂN HÓA MỘT SỐ NỘI DUNG VỀ ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM, CÂN BẰNG CỦA VẬT RẮN – VẬT LÍ 10 THPT. Nội dung một số kiến thức về Động lực học chất điểm, Cân bằng của vật rắn – vật lí 10 THPT được lựa chọn trong đề tài. Lập kế hoạch dạy học một số nội dung về Động lực học chất điểm và Cân bằng của vật rắn – vật lí 10 THPT.

Bài “Lực đàn hồi”. Bài “Lực ma sát”. Bài “Lực hướng tâm”. Giao nhiệm vụ về nhà tổng kết các kiến thức về Động lực học chất điểm.

Bài “Vật rắn cân bằng dưới tác dụng của hai lực và ba lực không song song” 115 3. Bài “Các dạng cân bằng của vật rắn”. Giao nhiệm vụ về nhà tổng kết các kiến thức về Cân bằng của vật rắn. 124 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3.

126 CHƯƠNG 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm. Nội dung thực nghiệm sư phạm. Phương pháp thực nghiệm sư phạm.

Tổ chức DH thực nghiệm sư phạm. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm sư phạm. Kế hoạch thực nghiệm sư phạm cụ thể. Thực nghiệm sư phạm vòng 1.

Diễn biến thực nghiệm sư phạm vòng 1. Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm vòng 1. Những hiệu chỉnh trước thực nghiệm sư phạm vòng 2. Thực nghiệm sư phạm vòng 2.

Diễn biến thực nghiệm sư phạm vòng 2. Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm vòng 2. 138 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4. 149 KẾT LUẬN CHUNG.

Đánh giá kết quả đạt được của luận án. Những hạn chế và hướng phát triển của luận án. Một số khuyến nghị. 151 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .152 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

1PL n vii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN STT Chữ viết tắt Đọc là 1 DH Dạy học 2 DHPH Dạy học phân hóa 3 DHVL Dạy học vật lí 4 ĐG Đánh giá 5 GD & ĐT Giáo dục và Đào tạo 6 GQVĐ Giải quyết vấn đề 7 GV Giáo viên 8 HS Học sinh 9 KH Khoa học 10 NL Năng lực 11 NN Ngôn ngữ 12 NNKH Ngôn ngữ khoa học 13 NNVL Ngôn ngữ vật lí 14 PPDH Phương pháp dạy học 15 SGK Sách giáo khoa 16 THCS Trung học cơ sở 17 THPT Trung học phổ thông 18 TNSP Thực nghiệm sư phạm 19 TNVL Thuật ngữ vật lí 20 VL Vật lí n viii DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 2. Phân loại và mức độ trừu tượng của từ vựng KH. Mối quan hệ giữa các biểu hiện của NL sử dụng NNVL và kĩ năng NN được HS sử dụng. Mô tả các chỉ số hành vi của NL sử dụng NNVL.

Mô tả các mức độ của từng chỉ số hành vi của NL sử dụng NNVL. Kết quả sự đồng ý các thành phần của NL sử dụng NNVL. Kết quả bài kiểm tra đọc, viết trước TNSP. Hệ số Cronbach’s Alpha của các chỉ số hành vi (đọc, viết) của NL sử dụng NNVL.

Các công cụ ĐG NL sử dụng NNVL được lựa chọn sử dụng. Các bước lập kế hoạch DHPH bồi dưỡng NL sử dụng NNVL. Đối tượng và nội dung điều tra thực tiễn. Thông tin chung của các giáo viên VL tham gia điều tra.

Kết quả sử dụng các biện pháp bồi dưỡng NL sử dụng NNVL của GV. Kết quả giáo viên ĐG mức độ phân hóa của chương trình VL phổ thông hiện nay. Mô tả các loại dữ liệu thu được từ TNSP và cách xử lí. Thông tin về nội dung, đối tượng và địa bàn TNSP.

Kế hoạch thực nghiệm sư phạm. Thống kê mô tả kết quả bài kiểm tra chương 2. Hệ số Cronbach’s Alpha của bài kiểm tra chương 2. Những điều cần chỉnh sửa, bổ sung và hướng thay đổi trước TNSP vòng 2.

Thống kê mô tả kết quả bài kiểm tra chương 3 theo các biểu hiện của NNVL .139 n ix DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 1. Mệnh đề với hạt nhân gồm Quá trình (Process) và Phương tiện (Medium). Chu trình học tập và các yếu tố quyết định trong lập kế hoạch DH phân hóa. Mỗi quan hệ giữa NN toán học và NNVL.

Mối quan hệ giữa sự đồng ý NL thành phần 2 và thâm niên của GV .