Luận án: Dạy học Tin học phát triển năng lực tự học cho học sinh THPT - Kiều Phương Thùy

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI Kiều Phương Thùy DẠY HỌC TIN HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Hà Nội – Năm 2023 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xác nhận rằng đây là kết quả của công trình nghiên cứu mà chính tôi đã thực hiện. Trong luận án này, tôi trình bày những kết quả nghiên cứu trung thực và khách quan, chưa được công bố bởi bất kỳ tác giả nào hay ở bất cứ công trình nào khác. Tất cả các thông tin được trích dẫn trong luận án đều được định rõ nguồn gốc. Tác giả Kiều Phương Thùy ii LỜI CẢM ƠN Luận án này là kết quả của một hành trình dài bốn năm với sự nỗ lực từ bản thân tác giả và sự hướng dẫn, hỗ trợ cũng như động viên của nhiều người.

Với tất cả sự biết ơn của mình, tác giả xin dành những lời tri ân trang trọng nhất tới những người đã cùng đồng hành với tác giả để tạo ra công trình này. Đầu tiên, tác giả xin chân thành cảm ơn PGS.TS Hồ Cẩm Hà và TS. Nguyễn Chí Trung - những người đã trực tiếp hướng dẫn và động viên tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu luận án. Những ý kiến định hướng, gỡ rối của thầy/cô mỗi khi em gặp khó khăn, vướng mắc đã giúp em dần dần vượt qua từng chặng đường trên hành trình bốn năm.

Tiếp theo, tác giả muốn gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy/cô là thành viên trong hội đồng các cấp, những người đã cho tác giả những góp ý quý báu để chỉnh sửa, hoàn thiện luận án này. Tác giả cũng muốn bày tỏ lòng biết ơn đến Quý phòng ban và Quý trường Đại học Sư phạm Hà Nội, những người đã giúp đỡ và đưa ra các chính sách hỗ trợ kịp thời để tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành chương trình tiến sỹ. Tác giả xin chân thành cảm ơn các thầy/cô trong bộ môn Lý luận và phương pháp dạy học, Ban Chủ nhiệm khoa Công nghệ thông tin cùng với tất cả các thầy cô trong khoa, các bạn đồng nghiệp, các bạn nghiên cứu sinh cùng khóa đã chia sẻ, động viên tôi trong quá trình học tập cũng như giúp đỡ tôi công bố các kết quả nghiên cứu. Sự hỗ trợ của mọi người từ việc giúp giới thiệu các trường, lớp, giáo viên tham gia khảo sát, chia sẻ phiếu khảo sát tới hướng dẫn cách xử lí số liệu khảo sát đã giúp tôi hoàn thành một trong những công việc khó khăn nhất trong luận án.

Một phần không thể thiếu trong luận án này là sự nhiệt tình, trách nhiệm của các giáo viên và học sinh tham gia thực nghiệm. Sự đồng hành, cổ vũ của mọi người là niềm động viên to lớn đối với tác giả trong quá trình hoàn thiện luận án. Cuối cùng, tác giả muốn dành một sự biết ơn đặc biệt đến gia đình, bố mẹ, em gái, chồng và các con những người đã luôn động viên mỗi khi tôi nản chí, luôn tạo mọi điều kiện cho tôi có thời gian và không gian để nghiên cứu. Một lần nữa, xin được gửi lời cảm ơn tới tất cả mọi người.

iii BẢNG CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Viết đầy đủ CNTT Công nghệ thông tin CS Khoa học máy tính CTGDPT Chương trình Giáo dục phổ thông ĐC Đối chứng GV Giáo viên HS Học sinh ICT Tin học ứng dụng LMS Learning Management System (Hệ thống quản lý học tập) NL Năng lực NLTH Năng lực tự học PPDH Phương pháp dạy học SGK Sách giáo khoa TB Trung bình TH Tự học THPT Trung học phổ thông TN Thực nghiệm YCCĐ Yêu cầu cần đạt iv MỤC LỤC BẢNG CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT. iii MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục tiêu nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Giả thuyết khoa học. Nhiệm vụ nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án. Những luận điểm đưa ra bảo vệ. Cấu trúc của luận án.

NGHIÊN CỨU TỔNG QUAN VỀ TỰ HỌC, NĂNG LỰC TỰ HỌC VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN. Tổng quan vấn đề nghiên cứu. Các kết quả nghiên cứu trên thế giới về tự học và năng lực tự học. Các kết quả nghiên cứu ở Việt Nam về tự học và năng lực tự học.

Các nghiên cứu về dạy học Tin học và dạy học Tin học theo hướng phát triển năng lực tự học. Một số nhận định. Cơ sở khoa học của học và tự học. Cơ sở triết học.

Cơ sở tâm lí học. Cơ sở giáo dục học. Hoạt động tự học trong một số học thuyết về học tập. Tự học theo thuyết hành vi.

Tự học theo thuyết nhận thức. Tự học theo thuyết kiến tạo. Năng lực tự học. Khái niệm năng lực.

Khái niệm năng lực tự học. Cấu trúc năng lực tự học. Các yếu tố ảnh hưởng tới năng lực tự học. Các yếu tố bên ngoài.

Các yếu tố bên trong. Một số đặc điểm tâm sinh lí của học sinh thế hệ GenZ. Quy luật phát triển của năng lực tự học. Đánh giá năng lực tự học.

Đánh giá qua quan sát. Đánh giá qua hồ sơ học tập. Hướng dẫn học sinh tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng .37 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1. KHUNG ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC TỰ HỌC TRONG MÔN TIN HỌC VÀ CÁC KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN, KHẢO SÁT THỰC TIỄN.

Khái quát về chương trình giáo dục phổ thông Tin học. Nội dung giáo dục Tin học cấp Trung học phổ thông và các hoạt động của học sinh. Một số khái niệm về nội dung số, môi trường số và sản phẩm số. Nội dung và thời lượng môn Tin học cấp Trung học phổ thông.

Các hoạt động trí tuệ của học sinh khi học Tin học. Thực tiễn dạy học Tin học theo hướng phát triển năng lực theo chương trình Giáo dục phổ thông 2018. So sánh về dạy học tiếp cận nội dung và dạy học theo hướng phát triển năng lực. Một số định hướng để dạy học Tin học phát triển năng lực cho học sinh trong môn Tin học.

Quan điểm và những cách tiếp cận đã có về dạy học Tin học theo hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh. Khung năng lực tự học biểu hiện trong môn Tin học cấp Trung học phổ thông. Đề xuất khung đánh giá năng lực tự học biểu hiện trong môn Tin học cấp Trung học phổ thông. Khảo sát nhận thức về năng lực tự học biểu hiện trong môn Tin học của học sinh Trung học phổ thông.

Mục tiêu, đối tượng, thời gian và hình thức khảo sát. Giới thiệu công cụ khảo sát. Đánh giá độ tin cậy của công cụ khảo sát. Khảo sát đại trà.

Kết quả khảo sát và phân tích các yếu tố ảnh hưởng. Khảo sát thực trạng về dạy học Tin học theo hướng phát triển năng lực tự học của học sinh Trung học phổ thông. Giới thiệu về bộ công cụ khảo sát giáo viên. Kết quả khảo sát .74 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2.

MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY HỌC TIN HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH. Định hướng xây dựng các biện pháp phát triển năng lực tự học cho học sinh. Các biện pháp cần phù hợp với quy luật phát triển của năng lực và đặc trưng của môn Tin học. Các biện pháp cần tác động tới các yếu tố bên trong ảnh hưởng tới năng lực tự học.

Các biện pháp cần tác động tới các yếu tố bên ngoài ảnh hưởng tới năng lực tự học. Các biện pháp cần phối hợp các yếu tố bên trong và bên ngoài ảnh hưởng tới năng lực tự học. Các biện pháp phát triển năng lực tự học cần phải phù hợp với xu thế thời đại. Đề xuất một số biện pháp dạy học Tin học theo hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh.

Biện pháp 1: Thiết kế và tổ chức các hoạt động hướng dẫn học sinh tự tạo sản phẩm số. Cơ sở khoa học và thực tiễn của biện pháp. Nội dung và cách tổ chức thực hiện biện pháp. Phân tích tác động của biện pháp tới các năng lực thành tố của năng lực tự học.

Một số lưu ý khi thực hiện biện pháp. Ví dụ minh họa. Biện pháp 2: Khai thác môi trường số để hướng dẫn học sinh tự học các nội dung số. Cơ sở khoa học và thực tiễn của biện pháp.

Nội dung và cách tổ chức thực hiện biện pháp. Phân tích tác động của biện pháp tới các thành tố của năng lực tự học. Một số lưu ý khi thực hiện biện pháp. Ví dụ minh họa.

Biện pháp 3: Hướng dẫn học sinh tự học theo phân hóa khả năng học Tin học. Cơ sở khoa học và thực tiễn của biện pháp. Nội dung và cách tổ chức thực hiện biện pháp. Phân tích tác động của biện pháp tới các thành tố của năng lực tự học.

Một số lưu ý khi thực hiện biện pháp. Ví dụ minh họa .133 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm.

Mục đích thực nghiệm. Nhiệm vụ thực nghiệm. Nội dung và kế hoạch thực nghiệm. Nội dung thực nghiệm.

Quy trình thực nghiệm. Tổ chức dạy thực nghiệm. Đối tượng – Thời gian thực nghiệm. Các yêu cầu đối với tổ chức dạy thực nghiệm.

Đánh giá kết quả thực nghiệm định tính. Đánh giá kết quả thực nghiệm định lượng. Trình tự phân tích đánh giá. Đánh giá Biện pháp 1 - Thiết kế và tổ chức các hoạt động hướng dẫn học sinh tự tạo sản phẩm số.

Đánh giá biện pháp 2 – Khai thác môi trường số để hướng dẫn học sinh tự học các nội dung số. Đánh giá biện pháp 3 - Hướng dẫn học sinh tự học theo phân hóa khả năng học Tin học. Đánh giá phối hợp biện pháp 1 và biện pháp 2. So sánh giữa các biện pháp .168 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4.170 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.171 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ .173 TÀI LIỆU THAM KHẢO .1 Phụ lục 1: Phiếu khảo sát nhận thức về năng lực tự học của học sinh .1 Phụ lục 2: Phiếu khảo sát ý kiến giáo viên .