Luận án TSGD: Dạy học thơ Lý-Trần phổ thông theo hướng minh giải văn bản - Phạm Hải Linh, ĐHSP Hà Nội

1 bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o trêng ®¹i häc s ph¹m Hµ Néi ------------ Ph¹m h¶i linh D¹y häc th¬ lÝ - trÇn ë nhµ trêng phæ th«ng theo híng minh gi¶i v¨n b¶n Chuyên ngành : Lí luận và phƣơng pháp dạy học Bộ môn Văn – tiếng Việt Mã số : 62.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Trịnh Thị Lan Hµ Néi - 2016 2 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các ngữ liệu và trích dẫn trong luận án là hoàn toàn trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Hà Nội, tháng 8 năm 2016 Tác giả Phạm Hải Linh 3 LỜI CẢM ƠN Tôi xin dành sự kính trọng và lời cảm ơn sâu sắc tới GS. Lê A và TS. Trịnh Thị Lan - những người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, động viên, khích lệ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới Khoa Ngữ văn, phòng Sau Đại học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, đã giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu của mình.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến gia đình, người thân, bạn bè, Ban Giám hiệu Trường THPT Chuyên ĐHSP Hà Nội cùng toàn thể quý thầy cô, anh chị em đồng nghiệp và các em học sinh đã động viên, khích lệ, ủng hộ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Hà Nội, tháng 8 năm 2016 Tác giả Phạm Hải Linh 4 DANH MỤC CÁC TỪ, KHÁI NIỆM VIẾT TẮT MGVB : Minh giải văn bản BT : Bài tập GV : Giáo viên HS : Học sinh PP : Phương pháp SGK : Sách giáo khoa SGV : Sách giáo viên TN : Thực nghiệm ĐC : Đối chứng 5 MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Giả thuyết khoa học. Đóng góp mới của luận án.

Cấu trúc của luận án. 6 Chương 1: TỔNG QUAN. Quan điểm tiếp cận vấn đề minh giải văn bản. Quan điểm tiếp cận di sản văn học Hán - Nôm.

Minh giải văn bản và hệ thống khái niệm có liên quan. Minh giải văn bản và quá trình tổ chức minh giải văn bản Hán Nôm trong nhà trường. Các hướng tiếp cận tác phẩm thơ Lí - Trần. Tiếp cận từ phương diện ngôn ngữ - văn tự.

Tiếp cận từ phương diện lịch sử văn bản và dịch bản. Tiếp cận từ phương diện nội dung, tư tưởng. Những xu hướng tổ chức dạy học các tác phẩm thơ Lí - Trần trong trường phổ thông hiện nay. Xu hướng dạy học tác phẩm thơ Lí - Trần theo thi pháp thể loại.

Xu hướng dạy học tác phẩm thơ Lí - Trần theo hướng tiếp cận văn hóa. 27 Tiểu kết chương 1. 29 Chương 2: VẤN ĐỀ MINH GIẢI VĂN BẢN VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC TÁC PHẨM THƠ LÍ - TRẦN Ở NHÀ TRƢỜNG PHỔ THÔNG. Đặc điểm thơ Lí - Trần và yêu cầu đặt ra đối với việc minh giải văn bản.

Vài nét về bối cảnh lịch sử - văn hóa. Lực lượng sáng tác chủ yếu và hệ thống tác phẩm. Cảm hứng sáng tác chủ đạo. Một số đặc điểm về ngôn ngữ, thể loại.

Vấn đề minh giải văn bản. Khái niệm, nhiệm vụ của minh giải văn bản. Nguyên tắc, mục tiêu của minh giải văn bản. Mối quan hệ giữa minh giải văn bản và đọc hiểu văn bản.

Quan điểm về đọc hiểu văn bản. Quan hệ giữa minh giải văn bản và đọc hiểu văn bản. Minh giải văn bản với việc đọc hiểu thơ Lí - Trần. Thực trạng dạy học tác phẩm thơ Lí - Trần ở trường phổ thông.

Chương trình Sách giáo khoa, Sách giáo viên. Thực tiễn dạy học tác phẩm thơ Lí - Trần. Năng lực minh giải văn bản của giáo viên và học sinh phổ phông - những bất cập và thách thức. 61 Tiểu kết chương 2.

67 Chương 3: VẬN DỤNG MINH GIẢI VĂN BẢN VÀO VIỆC DẠY HỌC CÁC TÁC PHẨM THƠ LÍ - TRẦN Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG. Một số định hướng tổ chức minh giải văn bản tác phẩm thơ Lí - Trần đối với giáo viên ở trường phổ thông. Xác định tư liệu văn bản và tài liệu nghiên cứu về văn bản - tác phẩm. Nhận định về văn bản quy phạm.

Xác định phạm vi minh giải văn bản. Một số phương pháp dạy học tác phẩm thơ Lí - Trần theo hướng minh giải văn bản. Nguyên tắc lựa chọn phương pháp dạy học các tác phẩm thơ Lí - Trần theo hướng minh giải văn bản. Một số phương pháp dạy học các tác phẩm thơ Lí - Trần theo hướng minh giải văn bản.

Xây dựng một số bài tập minh giải tác phẩm thơ Lí - Trần ở trường phổ thông. Một số yêu cầu cơ bản của việc xây dựng bài tập minh giải văn bản. Một số bài tập minh giải tác phẩm thơ Lí - Trần ở trường phổ thông. Vận dụng hệ thống bài tập minh giải văn bản vào thực tiễn dạy học các tác phẩm thơ Lí - Trần.

110 7 Tiểu kết chương 3. 111 Chương 4: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM. Mục đích của thực nghiệm sư phạm. Đối tượng, địa bàn, thời gian thực nghiệm.

Đối tượng thực nghiệm. Địa bàn thực nghiệm .3 Thời gian thực nghiệm. Nội dung và cách thức tiến hành thực nghiệm. Nội dung thực nghiệm.

Cách thức tiến hành thực nghiệm. Tiêu chí đánh giá kết quả thực nghiệm. Kết quả thực nghiệm. Phương pháp xử lí kết quả thực nghiệm.

Đánh giá chung về quá trình thực nghiệm. 144 Tiểu kết chương 4. 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

161 8 DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.1: Những yêu cầu cần đạt về kiến thức, kĩ năng và thái độ trong SGK đối với các tác phẩm thơ Lí - Trần. Tỉ lệ bài tập tái hiện, bài tập thông hiểu và bài tập vận dụng trong các tác phẩm thơ Lí - Trần ở nhà trường phổ thông .3: Thống kê các hoạt động được giáo viên sử dụng trong dạy học các tác phẩm thơ Lí - Trần ở nhà trường phổ thông .4: Thống kê những kiến nghị của học sinh trong quá trình học các tác phẩm thơ Lí - Trần ở nhà trường phổ thông. Năng lực minh giải văn bản của học sinh phổ thông. Năng lực minh giải văn bản của giáo viên phổ thông.

Bảng khảo sát các bài nghiên cứu về minh giải văn bản Nam quốc sơn hà. Phân loại các tác phẩm thơ Lí - Trần ở nhà trường phổ thông (về mặt ngôn ngữ) .1: Đối tượng dạy học thực nghiệm và đối chứng năm học 2013 - 2014.2: Đối tượng dạy học thực nghiệm và đối chứng năm học 2014 - 2015. Phân bố tần số và tần suất điểm lớp thực nghiệm và đối chứng. Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng.

Bảng tổng hợp giá trị  (tính theo công thức) và  (,k) (Tra bảng phân phối Student). 142 9 DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ Sơ đồ 3. Sơ đồ cấu trúc chung của hình thức dạy học nhóm. Hệ thống bài tập minh giải văn bản các tác phẩm thơ Lí - Trần ở nhà trường phổ thông.

Hệ thống bài tập giải nghĩa từ trong minh giải văn bản tác phẩm thơ Lí - Trần. Hệ thống bài tập mở rộng vốn từ Hán Việt trong minh giải văn bản. 103 các tác phẩm thơ Lí - Trần .5: Dạng bài tập so sánh, đối chiếu trong minh giải văn bản tác phẩm thơ Lí - Trần. Đường phân phối tần suất.

Đường lũy tích điểm từ nhỏ lên của 2 nhóm nghiên cứu và  (,k). Tỉ lệ học sinh trả lời các câu hỏi. Lí do chọn đề tài 1. Thơ Lí - Trần chiếm vị trí quan trọng trong chương trình môn Ngữ văn ở nhà trường THPT Các tác phẩm văn học Hán Nôm nói chung và thơ Lí - Trần nói riêng có tác dụng lớn trong việc bồi dưỡng tư tưởng, văn hóa, đạo đức luân lí,.

cho HS hiện nay. Đứng ở vị trí biểu trưng cho các giá trị văn hóa dân tộc, những tác phẩm văn học với những đỉnh cao như bài thơ thần “Nam quốc sơn hà”, “Tụng giá hoàn kinh sư” (Trần Quang Khải), “Thuật hoài” (Phạm Ngũ Lão), “Cảm hoài” (Đặng Dung),. có ý nghĩa như những dấu mốc lịch sử. Các tác phẩm ấy đã dựng lại cả một thời đại hào hùng của dân tộc - thời đại đặt nền tảng vững chắc cho sự hưng thịnh của nước nhà.

Đó là thời đại đã sản sinh ra những ông vua anh minh, những vị tướng tài ba đồng thời là những bậc anh hùng, những nhà thơ lớn. Những năm tháng dựng nước, giữ nước một thời đã đi qua nhưng âm hưởng hào hùng của nó sẽ mãi còn vẹn nguyên trong những áng thơ bất hủ, để thế hệ cháu con bây giờ và mai sau được sống trong niềm tự hào dân tộc. Đối với những giá trị lớn lao ấy, nếu biết khai thác tốt, GV sẽ góp phần quan trọng vào việc hình thành nhân cách, bồi dưỡng lương tâm, đạo đức, trí tuệ, tâm hồn cho HS. Chính vì vậy, dạy học các tác phẩm thơ Lí - Trần là một trong những cơ hội góp phần dẫn HS đến với những lí tưởng sống cao đẹp.

Bên cạnh tác dụng bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, việc dạy học các tác phẩm thơ Lí - Trần còn mang lại những “lợi thế” đặc biệt. Lợi thế này có được là bởi chính đặc trưng lịch sử - xã hội, ngôn ngữ - văn học, văn hóa - tư tưởng… được tích hợp và chuyển vận qua di sản văn học Hán Nôm. Dựa trên mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa, có thể thấy rằng: thơ Lí - Trần chính là những di sản văn hóa cần được lưu truyền, bảo tồn. Do đó, thông qua việc dạy Dạy học tác phẩm thơ Lí - Trần ở nhà trường phổ thông theo hướng minh giải văn bản, GV có thể định hướng tích hợp tri thức cho HS một cách tối ưu về lịch sử văn hóa dân tộc, về văn học, ngôn ngữ - văn tự, đặc biệt là khả năng sử dụng từ Hán Việt.