Luận án Đỗ Đức Bình: Dạy học Hình học THCS theo hướng phát triển chương trình lớp học

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ======= ========= Đỗ Đức Bình DẠY HỌC HÌNH HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN CHƯƠNG TRÌNH Ở CẤP ĐỘ LỚP HỌC LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Hà Nội – 2024 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ======= ========= Đỗ Đức Bình DẠY HỌC HÌNH HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN CHƯƠNG TRÌNH Ở CẤP ĐỘ LỚP HỌC Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn (Toán) Mã số: 9 14 01 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. BÙI VĂN NGHỊ Hà Nội – 2024 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này do tôi làm, các kết quả được trình bày trong luận án là trung thực, mọi trích dẫn đều có nguồn đúng đắn. Hà Nội, tháng 2 năm 2024 Đỗ Đức Bình ii LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, tôi xin cảm ơn GS. Bùi Văn Nghị, Thầy đã hướng dẫn tôi hoàn thành luận án này.

Tôi xin cảm ơn các giảng viên Khoa Toán – Tin, các cán bộ Phòng Ban Trường ĐHSP Hà Nội, cảm ơn các nhà khoa học đã nhiệt tình đóng góp ý kiến và giúp đỡ tôi tiến hành nghiên cứu và thực nghiệm luận án. Hà Nội, tháng 2 năm 2024 Đỗ Đức Bình iii DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT Viết tắt Viết đầy đủ Bộ GD&ĐT Bộ Giáo dục và Đào tạo CT Chương trình CTGDPT Chương trình giáo dục phổ thông CTTT Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể CTĐP Chương trình địa phương CTNT Chương trình nhà trường CTLH Chương trình ở cấp độ lớp học CTNL Chương trình theo hướng tiếp cận phát triển năng lực CTQG Chương trình quốc gia DH Dạy học DHTDA Dạy học theo dự án ĐC Đối chứng GV Giáo viên HĐ Hoạt động HH Hình học HHTQ Hình học trực quan iv HS Học sinh KHBD Kế hoạch bài dạy MTDH Mục tiêu dạy học NCBH Nghiên cứu bài học NL Năng lực NLTC Năng lực then chốt NXB Nhà xuất bản PPDH Phương pháp dạy học SGK Sách giáo khoa THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông TNSP Thực nghiệm sư phạm v MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC DẠY HỌC HÌNH 8 HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN CHƯƠNG TRÌNH Ở CẤP ĐỘ LỚP HỌC 1. Tổng quan về các nghiên cứu liên quan đến đề tài 8 1.

Trên thế giới 8 1. Chương trình giáo dục phổ thông 14 1. Một số vấn đề về chương trình giáo dục phổ thông 14 1. Chương trình ở cấp độ lớp học 23 1.

Phát triển chương trình 28 1. Một số cách tiếp cận trong phát triển chương trình 28 1. Phát triển chương trình 28 1. Nhu cầu phát triển chương trình 30 1.

Cách tiếp cận trong phát triển chương trình 31 1. Quy trình phát triển chương trình 35 1. Phát triển chương trình ở cấp độ lớp học 35 1. Quan niệm về phát triển chương trình nhà trường và 35 chương trình lớp học vi 1.

Phân tích kinh nghiệm quốc tế và Việt Nam về phát 43 triển chương trình ở cấp độ lớp học 1. Kết luận chương 1 54 Chương 2. CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC 56 HÌNH HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN CHƯƠNG TRÌNH Ở CẤP ĐỘ LỚP HỌC 2. Quá trình phát triển chương trình môn Toán ở Việt Nam 56 2.

Cải cách giáo dục và thay đổi chương trình môn Toán ở 56 Việt Nam 2. Nhận định về một số thực tế của việc phát triển chương 59 trình ở cấp độ lớp học hiện nay ở Việt Nam 2. Cơ hội dạy học Hình học ở trường Trung học cơ sở theo 61 hướng phát triển chương trình lớp học 2. Cơ hội phát triển chương trình lớp học trong dạy học 61 Hình học từ việc nhìn lại nội dung mạch kiến thức Hình học Trung học cơ sở ở Việt Nam và một số nước trên thế giới trước năm 2018 2.

Cơ hội phát triển chương trình lớp học trong dạy học 63 Hình học từ những vấn đề trong xây dựng nội dung Hình học Trung học cơ sở năm 2018 của Việt Nam 2. Cơ hội phát triển chương trình lớp học trong dạy học 65 Hình học từ những cách tiếp cận khi xây dựng nội dung Hình học trong chương trình môn Toán Trung học cơ sở vii 2. Cơ hội phát triển chương trình lớp học trong dạy học 75 Hình học từ những thay đổi nội dung Hình học trong chương trình môn Toán Trung học cơ sở sau và trước năm 2018 của Việt Nam 2. Khảo sát tình hình phát triển chương trình môn Toán 77 Trung học cơ sở ở cấp độ lớp học 2.

Tổ chức khảo sát 77 2. Nội dung khảo sát 79 2. Kết quả khảo sát 81 2. Khảo sát tình hình dạy học Hình học theo hướng phát 85 triển chương trình của giáo viên Toán Trung học cơ sở 2.

Bảng tổng hợp kết quả 85 2. Phân tích kết quả khảo sát 86 2. Kết luận chương 2 88 Chương 3. ĐỀ XUẤT NHỮNG HOẠT ĐỘNG TRONG DẠY 90 HỌC HÌNH HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ CỦA NGƯỜI GIÁO VIÊN THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN CHƯƠNG TRÌNH Ở CẤP ĐỘ LỚP HỌC 3.

Hoạt động cá nhân của giáo viên: Phát triển chương trình 89 lớp học ngay trong quá trình chuẩn bị kế hoạch bài dạy 3. Mục đích của hoạt động 89 3. Cơ sở của hoạt động 89 3. Cách thực hiện hoạt động 90 3.

Hoạt động của nhóm giáo viên: Phát triển chương trình 107 viii lớp học thông qua chia sẻ, nghiên cứu bài học, dạy học dự án. Mục đích của hoạt động 107 3. Cơ sở của hoạt động 107 3. Cách thực hiện hoạt động 110 3.

Hoạt động hợp tác nhiều nhóm giáo viên tạo ra những bài 120 dạy tích hợp, các chủ đề hay giáo dục STEM, qua đó phát triển chương trình lớp học. Mục đích của hoạt động 120 3. Cơ sở của hoạt động 120 3. Cách thực hiện hoạt động 122 3.

Kết luận chương 3 130 Chương 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 132 4. Mục đích và tổ chức thực nghiệm sư phạm 132 4. Mục đích thực nghiệm sư phạm 132 4. Tổ chức thực nghiệm sư phạm 132 4.

Nội dung thực nghiệm sư phạm 136 4. Nội dung thứ nhất: Trao đổi, thảo luận về các Dự án học 136 tập và Giáo dục STEM theo hướng phát triển CTLH tại một trường THCS. Nội dung thứ hai: Dạy thực nghiệm sư phạm. Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 149 4.

Đánh giá định tính 149 4. Đánh giá định lượng 151 4. Kết luận chương 4 157 ix KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 158 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN 160 ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO 161 PHỤ LỤC 178 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1.

Chương trình giáo dục phổ thông (CTGDPT) Việt Nam đã từng được thay đổi theo sự biến đổi của xã hội. Ở Việt Nam, kể từ sau Cách mạng tháng 8 – 1945 đến nay, CTGDPT đã qua một số lần thay đổi lớn. Từ chương trình (CT) áp dụng trong vùng tự do thời kháng chiến chống Pháp đến CT của Cải cách giáo dục (CCGD) áp dụng trên toàn miền Bắc rồi đến CT của CCGD áp dụng trên phạm vi toàn quốc sau khi thống nhất đất nước. Các CT kể trên, theo tiến trình thời gian, đã dẫn đến những thay đổi của hệ thống giáo dục và từng bước thay đổi về mục tiêu dạy học (MTDH), nội dung dạy học, phương pháp dạy học (PPDH).

Tuy nhiên hệ thống các môn học gần như khá ổn định trong nhiều năm qua. Về xây dựng và quản lí chương trình: CTGDPT ở nước ta có tính pháp lí, được sử dụng thống nhất trong cả nước do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành và chỉ đạo thực hiện. Theo đó, chúng ta chỉ có một CT duy nhất và một bộ sách giáo khoa (SGK) duy nhất được sử dụng trong cả nước. SGK là tài liệu học tập chủ yếu của học sinh (HS), sách giáo viên (SGV) là tài liệu tham khảo quan trọng.

Mô hình quản lí trên tỏ ra không còn phù hợp với xu thế của thế giới nói chung cũng như thực tiễn giáo dục của nước ta nói riêng. Trong nhiều thập kỷ qua, việc phát triển CTGDPT trên thế giới và ở Việt Nam đã có nhiều thay đổi đáng kể. Trên thế giới, sự quan tâm đến phát triển CTGDPT có thể thấy rõ nét từ những năm 50 của thế kỷ XX. Có thể kể đến một số công trình đã công bố về phát triển CTGDPT, ví dụ: Giáo trình “Chương trình: các phương pháp tiếp cận, các vấn đề đang tiếp diễn” (2002) của Colin J.

Marsh & George Willis, Đại học Curtin, Hoa Kì; giáo trình “Developing the Curriculum - Xây dựng 2 Chương trình học” (2005) của Peter F. Oliva; chuyên khảo của Floyd G. Ross, Floyd White, năm 1985, với tựa đề “Phát triển chương trình để giảng dạy hiệu quả”, Viện Nghiên cứu Giáo dục Ontario, Canada; công trình nghiên cứu “Basic Principles of Curriculum and Instruction”, năm 1949 của tác giả Ralph W. Theo xu hướng hiện nay, CT được xây dựng theo định hướng phát triển NL HS, tăng quyền chủ động cho các địa phương, các cơ sở giáo dục và các nhà trường.

Ở Việt Nam, sự thay đổi CT nhà trường (CTNT) được thể hiện ngay từ những năm 1960 theo hướng đáp ứng thực tiễn và nhu cầu của địa phương. Trong đó ngọn cờ đầu cho sự thay đổi này có thể kể đến là trường THCS Bắc Lí (huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam). Năm 2006, Bộ Giáo dục và Đào tạo (Bộ GD&ĐT) đã triển khai thực hiện CT, theo hướng tăng cường sự chủ động, sáng tạo của các địa phương, nhà trường. Năm học 2013 - 2014, Bộ GD&ĐT đã có chỉ đạo: “Thí điểm phát triển chương trình giáo dục nhà trường theo định hướng phát triển năng lực học sinh.” Chỉ đạo này nhằm góp phần chuẩn bị cho “Đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông”, theo tinh thần Nghị quyết 88/2014/QH13 (Công văn số 791/HD-BGDĐT, ngày 25/6/2013).

Với cấp Trung học, Bộ GD&ĐT đã chỉ đạo xây dựng và thực hiện kế hoạch triển khai thí điểm “Chương trình giáo dục nhà trường gắn với sản xuất, kinh doanh và dịch vụ tại địa phương.