Luận án TS: Dạy học đọc hiểu văn bản truyện lớp 4,5 theo quan điểm giao tiếp

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 ĐÀM THỊ HÒA DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TRUYỆN CHO HỌC SINH LỚP 4,5 THEO QUAN ĐIỂM GIAO TIẾP LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC HÀ NỘI – 2017 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 ------------------------- ĐÀM THỊ HÒA DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TRUYỆN CHO HỌC SINH LỚP 4,5 THEO QUAN ĐIỂM GIAO TIẾP Chuyên ngành: Giáo dục học (Tiểu học) Mã số: 62 14 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đỗ Huy Quang HÀ NỘI - 2017 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác. Tác giả luận án Đàm Thị Hòa ii LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Đỗ Huy Quang, người đã tận tình, tỉ mỉ hướng dẫn tôi thực hiện và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn PGS. TS Đặng Thành Hưng đã tận tình, chỉ bảo, tư vấn, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án.

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu Nhà trường, Phòng Sau đại học, Khoa Giáo dục Tiểu học, các thầy giáo, cô giáo là cán bộ giảng viên và cộng tác viên Trường Ðại học Sư phạm Hà Nội 2 đã trực tiếp giảng dạy, đóng góp ý kiến và hỗ trợ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu. Xin được gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban giám hiệu, các thầy giáo, cô giáo và các em học sinh lớp 4 và lớp 5 các trường tiểu học trên địa bàn thị xã Phúc Yên, huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc đã tạo điều kiện cho tôi khảo sát, thực nghiệm để có những số liệu tin cậy phục vụ nghiên cứu. Cuối cùng, tôi xin gửi những tình cảm sâu sắc tới các anh chị nghiên cứu sinh chuyên ngành Giáo dục học (tiểu học) Trường Ðại học Sư phạm Hà Nội 2, bạn bè và gia đình luôn quan tâm, động viên và nhiệt tình giúp đỡ tôi hoàn thành luận án. Xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày 28 tháng 7 năm 2017 Tác giả luận án Đàm Thị Hòa iii MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lí do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Giả thuyết khoa học.

Nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Luận điểm bảo vệ. Đóng góp mới của luận án.

Cấu trúc luận án. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TRUYỆN CHO HỌC SINH LỚP 4,5 THEO QUAN ĐIỂM GIAO TIẾP. Tổng quan nghiên cứu vấn đề. Nghiên cứu về giao tiếp và quan điểm giao tiếp ở tiểu học.

Nghiên cứu về đọc hiểu và dạy học đọc hiểu ở tiểu học. Lí luận về dạy học đọc hiểu văn bản truyện theo quan điểm giao tiếp. Cơ sở ngôn ngữ. Dạy đọc hiểu theo hướng phát triển năng lực…………………………34 1.

Đọc hiểu và dạy học đọc hiểu văn bản truyện ở lớp 4, 5 theo quan điểm giao tiếp. CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TRUYỆN CHO HỌC SINH LỚP 4,5 THEO QUAN ĐIỂM GIAO TIẾP. Khảo sát nội dung dạy học đọc hiểu văn bản truyện của chương trình môn Tiếng Việt lớp 4,5 .Khảo sát mục tiêu, chương trình, sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 4, 5…. Nhận xét Quy trình dạy Tập đọc lớp 4, 5.

Nhận xét bài tập đọc hiểu văn bản truyện trong sách giáo khoa, phân môn Tập đọc lớp 4, 5. Khảo sát thực trạng dạy học đọc hiểu văn bản truyện theo quan điểm giao tiếp ở một số trường tiểu học. Mục đích, qui mô, khách thể và địa bàn khảo sát. Nội dung khảo sát.

Phương pháp và kĩ thuật khảo sát. Phân tích kết quả khảo sát. Nhận thức về quan điểm giao tiếp trong dạy học và dạy học đọc hiểu cho học sinh. Thực trạng dạy học đọc hiểu văn bản truyện ở lớp 4,5.

Thực trạng học đọc hiểu văn bản truyện của học sinh lớp 4,5. Nhận định về những điều kiện ảnh hưởng. Đánh giá chung về thực trạng. Những thành tựu về dạy học đọc hiểu văn bản truyện theo quan điểm giao tiếp.

Những khó khăn và thách thức.82 Kết luận chương 2. BIỆN PHÁP DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TRUYỆN CHO HỌC SINH LỚP 4, 5 THEO QUAN ĐIỂM GIAO TIẾP. Xây dựng kĩ thuật thiết kế và tiến hành bài dạy đọc hiểu văn bản truyện theo quan điểm giao tiếp. Nguyên tắc thiết kế bài dạy đọc hiểu văn bản truyện theo quan điểm giao tiếp.

Xác định quy trình thiết kế bài dạy đọc hiểu văn bản truyện theo quan điểm giao tiếp. Xây dựng bài tập đọc hiểu văn bản truyện theo quan điểm giao tiếp. Nguyên tắc xây dựng bài tập đọc hiểu văn bản truyện .2 Bài tập hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản truyện. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM.

Giới thiệu quá trình thực nghiệm. Mục đích, qui mô, đối tượng và địa bàn thực nghiệm. Nội dung thực nghiệm. Phương pháp và kĩ thuật tiến hành.

Phân tích kết quả thực nghiệm. So sánh sau thực nghiệm giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng. Nhận định chung về thực nghiệm .149 Kết luận chương 4 .152 TÀI LIỆU THAM KHẢO .156 vi DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Viết tắt Viết đầy đủ BGDĐT Bộ Giáo dục và Đào tạo CBQL Cán bộ quản lí DHĐH Dạy học đọc hiểu ĐHVB Đọc hiểu văn bản ĐC Đối chứng GDTH Giáo dục tiểu học GT Giao tiếp GV Giáo viên HS Học sinh KT Kiến thức KN Kĩ năng QĐGT Quan điểm giao tiếp TĐ Tập đọc TH Tiểu học TN Thực nghiệm TV Tiếng Việt vii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Bản chất của dạy học đọc hiểu theo quan điểm giao tiếp là gì?.

Vai trò của dạy học đọc hiểu theo quan điểm giao tiếp. Các cách sử dụng bài tập đọc hiểu văn bản truyện để dạy học đọc hiểu. Mức độ sử dụng các phương pháp hiện đại cho học sinh trong dạy học đọc hiểu văn bản truyện. Biện pháp dạy học đọc hiểu văn bản truyện cho học sinh theo quan điểm giao tiếp.

Biểu hiện của học sinh khi học bài đọc hiểu văn bản truyện. Những điều kiện ảnh hưởng đến dạy học đọc hiểu văn bản truyện theo quan điểm giao tiếp cho học sinh. Các trường thực nghiệm, bài TN và sĩ số lớp TN, lớp ĐC. Thống kê kết quả khảo sát trước TN .3 Kết quả đọc hiểu qua các lần đánh giá.

Điểm trung bình kết quả đọc hiểu qua các lần đánh giá lớp 4. Điểm trung bình kết quả đọc hiểu qua các lần đánh giá -lớp 5. So sánh kết quả đọc hiểu giữa lớp TN và ĐC .141 viii DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 3. Mô hình đọc hiểu văn bản truyện.

Kết quả đọc hiểu qua các lần đánh giá lớp TN và ĐC – Lớp 4. Kết quả đọc hiểu qua các lần đánh giá lớp TN và ĐC – Lớp 5. Kết quả đọc hiểu được cải thiện trong quá trình TN. So sánh kết quả đọc hiểu giữa lớp TN và lớp ĐC- lớp 4.

So sánh kết quả đọc hiểu giữa lớp TN và lớp ĐC- lớp 5. Lí do chọn đề tài 1. Quan điểm giao tiếp cùng quan điểm tích hợp và quan điểm tích cực hóa hoạt động của học sinh là ba quan điểm mà BGDĐT chỉ đạo việc xây dựng chương trình, biên soạn sách giáo khoa và đổi mới hoạt động dạy học môn Tiếng Việt ở tiểu học hiện hành. Dạy học Tiếng Việt theo quan điểm giao tiếp là tổ chức cho học sinh học trong giao tiếp, bằng giao tiếp, vì mục đích giao tiếp, để thực hiện mục tiêu “hình thành và phát triển ở học sinh các kĩ năng sử dụng tiếng Việt (nghe, nói, đọc, viết) để học tập và giao tiếp trong các môi trường hoạt động của lứa tuổi”.

Từ mục tiêu này, chương trình, SGK Tiếng Việt đã chú ý tổ chức các hoạt động học của HS để các em vừa học tốt tiếng Việt vừa nâng cao năng lực giao tiếp. Song quá trình triển khai quan điểm giao tiếp trong dạy học Tiếng Việt ở tiểu học, trong đó có dạy học đọc hiểu văn bản truyện, chúng tôi thấy vẫn còn nhiều việc cần bổ sung, làm rõ để đáp ứng nhu cầu đặt ra từ thực tiễn dạy học Tiếng Việt ở trường phổ thông. Đọc hiểu có bản chất giao tiếp và đối tượng của đọc hiểu là văn bản là sản phẩm giao tiếp đa dạng. Giao tiếp trong Tiếng Việt có hai quá trình: Tạo lập lời nói hoặc viết gọi là kí mã, được dạy chủ yếu trong phân môn Tập làm văn và tiếp nhận lời nói hoặc văn bản nhằm lĩnh hội, cảm hiểu gọi là giải mã, được dạy chủ yếu trong giờ Tập đọc.

Quan hệ giao tiếp trong quá trình tổ chức cho học sinh đọc hiểu gồm giao tiếp sư phạm và giao tiếp văn học. Giao tiếp sư phạm là giao tiếp thầy – trò, giao tiếp trò – trò, nhóm trò để cùng nhau nhập vai, nhập cuộc, trải nghiệm cuộc sống trong tác phẩm. Giao tiếp văn học là giao tiếp giữa bạn đọc học sinh với nhà văn, với các nhân vật, với người phát ngôn trong bài văn. Sáng tác tác phẩm là nhà văn đang thực hiện cuộc giao tiếp với bạn đọc, nhà văn dùng văn học làm phương tiện truyền tải thông điệp giữa người “phát” (nhà văn) và người “nhận” (độc giả).

Văn bản tạo môi trường giao tiếp, trong đó các tình huống giao tiếp cần được xử lý, đánh giá. Vì vậy, khi học sinh đọc hiểu văn bản cũng có nghĩa là học sinh đang giao tiếp, thực hành giao tiếp. Vậy tổ chức các hoạt động giao tiếp cho HS trong quá trình đọc hiểu 2 văn bản trong giờ tập đọc sẽ phải làm những gì, dựa trên cơ sở lý luận nào. Cần phải tìm cách làm để cụ thể hóa quan điểm giao tiếp trong dạy học đọc hiểu để phù hợp với tuổi tiểu học.

Văn bản truyện được chọn dạy trong chương trình phân môn Tập đọc lớp 4,5 khá phong phú về cả hình thức và nội dung, phù hợp với nhu cầu nhận thức và học tập của học sinh. Lứa tuổi tiểu học, em nào cũng thích đọc truyện. Các em có thể đọc truyện mọi lúc mọi nơi. Trong con mắt người lớn, truyện là trường học với trẻ em, dạy dỗ các em nhiều điều về cách sống, cách nghĩ, cách hành động.

Truyện có nhiều bài học quý, nhiều lời khuyên chân thành mà sâu sắc.