Luận án tiến sĩ: Bồi dưỡng năng lực ngữ văn cho học sinh trong dạy học văn chương tại THPT

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI TRẦN THỊ HẠNH PHƯƠNG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC NGỮ VĂN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG Ở TRƯỜNG THPT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC HÀ NỘI, 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI TRẦN THỊ HẠNH PHƯƠNG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC NGỮ VĂN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG Ở TRƯỜNG THPT Chuyên ngành: LL&PPDH bộ môn Văn ­ TV Mã số: 9.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: GS. Nguyễn Thanh Hùng HÀ NỘI, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả của luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Tác giả luận án Trần Thị Hạnh Phương LỜI CẢM ƠN Luận án được hoàn thành tại Bộ môn Lý luận và Phương pháp dạy học Văn ­ tiếng Việt, Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Trong quá trình nghiên cứu tôi đã nhận được những sự giúp đỡ vô cùng quý báu của các tập thể và cá nhân.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo hướng dẫn khoa học: GS. Nguyễn Thanh Hùng đã tận tâm giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể bộ môn Lý luận và Phương pháp dạy học Văn ­ tiếng Việt, khoa Ngữ văn, Phòng Đào tạo Sau đại học, Ban Giám hiệu trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện cho tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các thầy cô, các em HS trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, trường THPT Xuân Hòa (Vĩnh Phúc); trường THPT Đa Phúc (Sóc Sơn), trường THPT Liên Hà (Đông Anh); trường THPT Cổ Loa (Đông Anh), trường THPT Đông Thành (Quảng Ninh) đã tham gia vào quá trình khảo sát và thực nghiệm sư phạm, các giáo viên phổ thông đã gửi ý kiến đóng góp để luận án được hoàn thiện hơn.

Tôi xin chân thành cảm ơn đồng nghiệp, gia đình và bạn bè đã luôn động viên, khuyến khích tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Tác giả luận án Trần Thị Hạnh Phương MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC BẢNG CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT DANH MỤC BẢNG BIỂU BẢNG CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Đọc là 1 ĐC Đối chứng 2 ĐGNLNV Đánh giá năng lực ngữ văn 3 ĐHSP Đại học sư phạm 4 ĐTB Điểm trung bình 5 GD&ĐT Giáo dục và đào tạo 6 GV Giáo viên 7 GS Giáo sư 8 HS Học sinh 9 KN Kĩ năng 10 KT Kiểm tra 11 LATS Luận án tiến sỹ 12 NL Năng lực 13 NLNV Năng lực ngữ văn 14 NV Ngữ văn 15 PGS Phó giáo sư 16 PPDH Phương pháp dạy học 17 PT Phổ thông 18 THPT Trung học phổ thông 19 TN Thực nghiệm 20 TNSP Thực nghiệm sư phạm 21 TPVC Tác phẩm văn chương DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2. Các tiêu chí đánh giá năng lực thẩm mỹ của học sinh.2: Đánh giá năng lực thẩm mỹ của học sinh. Tổng hợp điều tra, khảo sát năng lực thẩm mỹ của HS THPT.1: Về năng lực đọc hiểu cái hay, cái đẹp.

Về năng lực thưởng thức, cảm thụ thẩm mỹ. Về năng lực tái hiện và sáng tạo cái đẹp. Về năng lực trải nghiệm thẩm mỹ. Tổng hợp kết quả khảo sát đánh giá năng lực thẩm mỹ của học sinh trong dạy học TPVC.

Thống kê danh sách lớp, GV dạy thực nghiệm và đối chứng. Thời điểm đo nghiệm, công cụ và phương pháp đo nghiệm. Các mức độ điểm được cho dựa vào các biểu hiện. Bảng chú giải các chỉ số trong các bảng thống kê.

Bảng tổng hợp kết quả lần kiểm tra trước thực nghiệm kh ối 10. Bảng phân bố điểm kiểm tra khối 10. Bảng tổng hợp kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ của học sinh. Bảng so sánh điểm trung bình giữa điểm trung bình TN và ĐC.

Kết quả kiểm định sự sai khác điểm trung bình giữa các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ của HS trong dạy học TPVC. Bảng tổng hợp kết quả lần kiểm tra trước thực nghiệm khối 11. Bảng phân bố điểm kiểm tra khối 11. Bảng tổng hợp kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ của học sinh (khối 11).

Bảng so sánh điểm trung bình giữa điểm trung bình TN và ĐC khối 11. Kết quả kiểm định sự sai khác điểm trung bình giữa các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ của HS trong dạy học TPVC khối 11. Bảng tổng hợp kết quả lần kiểm tra trước thực nghiệm khối 12. Bảng phân bố điểm kiểm tra khối 12.

Bảng tổng hợp kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ của học sinh khối 12. Bảng so sánh điểm trung bình giữa điểm trung bình TN và ĐC khối 12. Kết quả kiểm định sự sai khác điểm trung bình giữa các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ của HS trong dạy học TPVC khối 12.145 DANH MỤC HÌNH ẢNH, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ Sơ đồ 2. Cấu trúc năng lực ngữ văn.

Quy trình bồi dưỡng năng lực ngữ văn cho học sinh THPT. Quy trình khảo sát nhu cầu bồi dưỡng năng lực ngữ văn của HS. Quy trình bồi dưỡng năng lực ngữ văn trong dạy học tác phẩm văn chương. Biểu đồ phân bố điểm kiểm tra lớp TN và ĐC trường THPT Đa Phúc (khối 10).

Biểu đồ phân bố điểm kiểm tra lớp TN và lớp ĐC trường THPT Đông Thành (khối 10). Biểu đồ kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ trường THPT Đa Phúc (khối 10). Biểu đồ kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ trường THPT Đông Thành (khối 10). Biểu đồ phân bố điểm kiểm tra lớp TN và ĐC trường THPT Xuân Hòa (khối 11).

Biểu đồ phân bố điểm kiểm tra lớp TN và ĐC trường THPT Đa Phúc (khối 11). Biểu đồ kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ trường THPT Xuân Hòa (khối 11). Biểu đồ kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ trường THPT Đa Phúc (khối 11). Biểu đồ phân bố điểm kiểm tra lớp TN và ĐC trường THPT Xuân Hòa (khối 12).

Biểu đồ phân bố điểm kiểm tra lớp TN và ĐC trường THPT Đông Thành (khối 12). Biểu đồ kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ trường THPT Xuân Hòa (khối 12). Biểu đồ kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ trường THPT Đông Thành (khối 12). Tính cấp thiết của đề tài 1.

Trong những thập kỉ gần đây, sự phát triển như vũ bão của khoa học, kĩ thuật và công nghệ hiện đại đã tạo ra những thành tựu mang tính chất đột phá trong xã hội loài người. Xu thế đổi mới giáo dục và đào tạo đã và đang diễn ra trên quy mô toàn cầu nhằm hướng tới một nền giáo dục hiệu quả, thiết thực, trực tiếp phục vụ cho công cuộc đổi mới, phát triển, hội nhập và hợp tác. Điều đó cũng đặt ra những thuận lợi và thách thức lớn cho giáo dục Việt Nam. Giáo dục Việt Nam cần phải thay đổi cách tiếp cận từ dạy học cung cấp nội dung sang dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học để sản phẩm đào tạo mang tính ứng dụng cao.

Vì vậy, đào tạo năng lực cho người học là mục tiêu cao nhất và cần thiết để người học có thể nhanh chóng tự khẳng định mình trong cộng đồng vốn đa dạng, phức tạp và đổi thay, tạo ra sự thích ứng cao với mọi hoàn cảnh. Giáo dục đào tạo theo định hướng năng lực sẽ khắc phục những hạn chế của tiếp cận nội dung, đảm bảo cho học sinh thu nhận nguồn tri thức thông qua tự học, tự nghiên cứu, thực hành và luyện tập; từ đó vừa tạo ra cho học sinh những năng lực thích ứng, năng lực chung, năng lực chuyên biệt cần và đủ cho học tập, đời sống thực tiễn. Ở Việt Nam, giáo dục và đào tạo đang giành vị trí xứng đáng, được ưu tiên hàng đầu để tạo đà cho sự bứt phá, cho chiến lược đào tạo những con người mới phục vụ cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Thực hiện Nghị quyết về đổi mới “căn bản”, “toàn diện” giáo dục và đào tạo, chương trình giáo dục phổ thông sau 2018 được xây dựng theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học, tạo môi trường học tập và rèn luyện cho học sinh, giúp học sinh phát triển hài hòa về thể chất và tinh thần; trở thành những người học năng động, tích cực, chủ động, sáng tạo và tự tin; có ý thức, có trách nhiệm và có những phẩm chất tốt đẹp, những năng lực cần thiết của một công dân tốt trong tương lai.

Theo đó, chương trình giáo dục phổ thông sau 2018 đã xác định một số năng lực cốt lõi cần được hình thành và phát triển cho học sinh như: “năng lực tự chủ và tự học; năng lực giao tiếp và hợp tác; năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo; năng lực ngôn ngữ; năng lực tính toán; năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội; năng lực công nghệ; năng lực tin học; năng lực thẩm mỹ và năng lực thể chất” [6]. Nằm trong xu hướng đổi mới “căn bản”, “toàn diện” về giáo dục và đào tạo, môn Ngữ văn ở nhà trường PT là môn học “vừa mang tính công cụ, vừa mang tính thẩm mỹ ­ nhân văn thuộc lĩnh vực ngôn ngữ và văn học ”; có vai trò quan trọng trong việc bồi dưỡng “tình cảm, tư tưởng, những phẩm chất tốt đẹp như tinh thần yêu nước, lòng nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm”,…. ; hình thành và phát triển năng lực chung và năng lực đặc trưng chuyên biệt của môn Ngữ văn như năng lực ngôn ngữ, năng lực thẩm mỹ,…… thông qua các hoạt động nghe, nói, đọc, viết; biết tiếp nhận, cảm thụ, thưởng thức và đánh giá các sản phẩm ngôn từ cũng như đánh giá các giá trị cao đẹp trong cuộc sống. Nói cách khác, mục đích của học Ngữ văn chính là “để học tập tốt các môn học khác, để sống và làm việc có hiệu quả, để học suốt đời’’ [6; tr 3] 1.

Dạy học Ngữ văn ở nhà trường THPT nói chung và dạy học tác phẩm văn chương nói riêng cũng không nằm ngoài nguồn mạch chung đó. Dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông là một quá trình phát triển liên tục không ngừng qua mỗi giai đoạn, mỗi thời đại.