Luận án chủ trương và sự chỉ đạo của Đảng về bảo vệ tài nguyên nước - Vũ Thị Mạc Dung

Việt Nam đối mặt với tình trạng suy thoái nghiêm trọng về chất lượng và trữ lượng nước. Hệ thống sông hồ chịu áp lực xả thải từ công nghiệp và sinh hoạt. Nguồn nước ngầm bị khai thác quá mức, gây sụt lún và suy giảm tầng chứa nước. Hiện tượng biến đổi khí hậu làm gia tăng hạn hán và lũ lụt bất thường. Nguy cơ xâm nhập mặn sâu vào nội đồng đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực. Vấn đề an ninh nguồn nước quốc gia trở thành thách thức lớn đối với sự phát triển lâu dài. Nhu cầu sử dụng nước cho nông nghiệp và công nghiệp tăng nhanh. Tỷ lệ thất thoát nước sạch trong phân phối vẫn còn ở mức cao. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có giải pháp đồng bộ và quyết liệt nhằm bảo vệ tài nguyên nước trên phạm vi toàn quốc.

Đảng Cộng sản Việt Nam giữ vai trò hạt nhân lãnh đạo sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Công tác bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên luôn được Đảng quan tâm chỉ đạo sâu sắc. Đường lối bảo vệ môi trường của Đảng Cộng sản Việt Nam xác định nước là tài nguyên chiến lược. Đảng đề ra đường lối, mục tiêu và giải pháp bảo vệ tài nguyên nước qua từng thời kỳ phát triển. Sự lãnh đạo của Đảng thống nhất hành động từ trung ương đến cơ sở. Các nghị quyết, chỉ thị của Đảng tạo nền tảng chính trị vững chắc cho hoạt động quản lý nhà nước. Nhờ sự định hướng kịp thời, nhận thức của hệ thống chính trị và toàn xã hội về tài nguyên nước có bước chuyển biến tích cực.

Bảo vệ tài nguyên nước không chỉ phục vụ nhu cầu trước mắt mà còn bảo đảm cho tương lai. Tăng trưởng kinh tế phải gắn liền với bảo tồn hệ sinh thái thủy văn. Việc bảo vệ và khai thác bền vững nguồn nước mặt và nước ngầm là yêu cầu bắt buộc đối với mọi ngành kinh tế. Ô nhiễm nguồn nước làm gia tăng chi phí xử lý và gây tổn hại sức khỏe cộng đồng. Xử lý nước thải trước khi xả ra môi trường cần được thực hiện nghiêm ngặt. Công tác phân bổ nguồn nước đòi hỏi sự công bằng và hợp lý giữa các vùng miền. Phát triển bền vững nguồn nước đòi hỏi sự tham gia trách nhiệm của doanh nghiệp và người dân. Nhà nước cần kết hợp chặt chẽ giữa quản trị hiện đại, ứng dụng khoa học công nghệ và giáo dục ý thức bảo vệ tài nguyên.

Bối cảnh kinh tế - xã hội giai đoạn 2001 - 2005 có nhiều chuyển biến mạnh mẽ. Quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, kéo theo nhu cầu sử dụng nước tăng vọt. Sự gia tăng dân số tạo sức ép lớn lên hệ thống cấp thoát nước sinh hoạt. Các khu công nghiệp hình thành nhanh nhưng thiếu hệ sinh thái xử lý nước thải tập trung. Biến đổi khí hậu toàn cầu bắt đầu tác động rõ nét đến dòng chảy các con sông lớn. Tình trạng suy giảm rừng đầu nguồn làm gia tăng nguy cơ lũ quét và cạn kiệt nguồn nước vào mùa khô. Nhận thức của một bộ phận cán bộ và nhân dân về bảo vệ nguồn nước còn hạn chế. Những yếu tố trên đòi hỏi Đảng phải ban hành kịp thời các chủ trương định hướng phù hợp với thực tế.

Chủ trương của Đảng về bảo vệ tài nguyên nước trong giai đoạn này được thể hiện qua Nghị quyết Đại hội IX và Nghị quyết số 41-NQ/TW của Bộ Chính trị. Đảng khẳng định bảo vệ môi trường là bộ phận không thể tách rời của phát triển bền vững. Mục tiêu trọng tâm là kiểm soát ô nhiễm tại các lưu vực sông lớn, bảo vệ nguồn nước sạch cho sinh hoạt và sản xuất. Đảng chỉ đạo đẩy mạnh công tác điều tra cơ bản tài nguyên nước. Chủ trương nêu rõ yêu cầu chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo hướng tiết kiệm nước. Nhà nước khuyến khích xã hội hóa các hoạt động cung cấp nước sạch và xử lý chất thải lỏng. Tư duy quản lý tài nguyên nước chuyển dần từ khai thác thuần túy sang bảo tồn và sử dụng bền vững.

Quá trình thể chế hóa quan điểm của Đảng về tài nguyên nước được triển khai quyết liệt trong giai đoạn 2001 - 2005. Quốc hội và Chính phủ từng bước cụ thể hóa các chỉ thị của Đảng thành văn bản quy phạm pháp luật. Việc thực thi Luật Tài nguyên nước năm 1998 được tăng cường thông qua các nghị định hướng dẫn thi hành. Bộ Tài nguyên và Môi trường được thành lập năm 2002, thống nhất chức năng quản lý nhà nước về nước. Các cơ chế cấp phép thăm dò, khai thác và xả thải vào nguồn nước bắt đầu đi vào nền nếp. Việc thanh tra, kiểm tra các cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng được thực hiện thường xuyên hơn. Thể chế hóa đồng bộ giúp nâng cao hiệu lực quản lý và tạo hành lang pháp lý minh bạch cho công tác bảo vệ nguồn nước.

Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2007 mở ra nhiều cơ hội phát triển nhưng cũng gia tăng thách thức môi trường. Nền kinh tế tăng trưởng nhanh đi kèm với lượng xả thải công nghiệp khổng lồ. Tác động của biến đổi khí hậu thể hiện rõ qua hạn hán khốc liệt và triều cường dâng cao. Đường lối bảo vệ môi trường của Đảng Cộng sản Việt Nam tại Đại hội X xác định bảo vệ môi trường là một trong ba trụ cột phát triển bền vững. Đảng chủ trương không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần. Việc bảo vệ tài nguyên nước được lồng ghép chặt chẽ vào chiến lược phát triển kinh tế - xã hội mười năm. Các tiêu chuẩn môi trường đối với dự án đầu tư được thắt chặt ngay từ khâu phê duyệt.

Mô hình quản lý tổng hợp lưu vực sông trở thành trọng tâm chỉ đạo của Đảng trong giai đoạn 2006 - 2010. Các Ủy ban Lưu vực sông Đồng Nai, sông Nhuệ - Đáy và hệ thống sông Cầu được thành lập nhằm phối hợp liên vùng. Việc thực thi Luật Tài nguyên nước gắn liền với quy hoạch khai thác, sử dụng và bảo vệ lưu vực sông toàn diện. Cơ chế phối hợp giữa các địa phương trên cùng lưu vực từng bước được hoàn thiện. Tình trạng tranh chấp nguồn nước giữa thủy điện, nông nghiệp và sinh hoạt được giải quyết hài hòa hơn. Các nguồn xả thải lớn vào lưu vực sông bị giám sát nghiêm ngặt. Quản lý tổng hợp giúp tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nước, giảm thiểu xung đột lợi ích và duy trì dòng chảy tối thiểu cho các con sông.

Đảng chỉ đạo đồng bộ các biện pháp nhằm bảo vệ và khai thác bền vững nguồn nước mặt và nước ngầm. Nhà nước ban hành quy định khoanh vùng cấm, vùng hạn chế khai thác nước ngầm tại các đô thị lớn và vùng đồng bằng. Hoạt động kiểm kê, đánh giá trữ lượng nước dưới đất được tiến hành bài bản. Đối với nguồn nước mặt, các công trình thủy lợi được nâng cấp để tăng khả năng trữ nước ngọt và phân phối điều hòa. Các mô hình sản xuất nông nghiệp tiết kiệm nước được nhân rộng tại vùng khô hạn. Hệ thống quan trắc chất lượng nước tự động được lắp đặt tại các điểm nóng môi trường. Doanh nghiệp được khuyến khích đầu tư công nghệ tái sử dụng nước thải tuần hoàn, giảm tải áp lực khai thác tài nguyên tự nhiên.

Phương thức lãnh đạo của Đảng trong bảo vệ môi trường giai đoạn 2001 - 2010 có nhiều đổi mới căn bản. Đảng lãnh đạo bằng cương lĩnh, nghị quyết cụ thể, xác định rõ trọng tâm, trọng điểm qua từng thời kỳ. Công tác kiểm tra, giám sát việc thực hiện nghị quyết về tài nguyên nước được tiến hành thường xuyên. Đội ngũ cán bộ chuyên trách ngành tài nguyên môi trường được đào tạo bài bản và nâng cao năng lực chuyên môn. Sự phối hợp giữa các cơ quan Đảng, Nhà nước và Mặt trận Tổ quốc trong tuyên truyền bảo vệ môi trường ngày càng chặt chẽ. Quyền làm chủ và vai trò giám sát của nhân dân đối với các dự án khai thác nước được phát huy mạnh mẽ, góp phần ngăn chặn kịp thời nhiều hành vi vi phạm.

Thực tiễn bảo vệ tài nguyên nước đối mặt với nhiều khó khăn gay gắt từ thiên tai và biến đổi khí hậu. Hiện tượng thích ứng biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn diễn biến phức tạp tại Đồng bằng sông Cửu Long và dải ven biển miền Trung. Tình trạng sạt lở bờ sông, bờ biển và hạ thấp mực nước ngầm gia tăng nhanh chóng. Nguồn lực tài chính dành cho ứng phó biến đổi khí hậu và xử lý ô nhiễm còn hạn chế. Cơ sở hạ tầng thủy lợi chưa đáp ứng kịp yêu cầu tích trữ nước ngọt trong mùa khô hạn. Công tác dự báo khí tượng thủy văn đôi lúc chưa theo kịp diễn biến thời tiết cực đoan. Những thách thức này đòi hỏi các giải pháp ứng phó linh hoạt, gắn liền công trình với phi công trình.

Hơn 60% tổng lượng dòng chảy mặt của Việt Nam bắt nguồn từ ngoài lãnh thổ, đặt ra thách thức lớn về an ninh nguồn nước quốc gia. Đảng đặc biệt chú trọng thúc đẩy hợp tác quốc tế về nguồn nước xuyên biên giới, đặc biệt là lưu vực sông Mê Kông và sông Hồng. Việt Nam chủ động tham gia Ủy hội sông Mê Kông quốc tế, thúc đẩy cơ chế chia sẻ thông tin thủy văn và sử dụng công bằng nguồn nước. Các điều ước quốc tế về bảo vệ tài nguyên nước được phê chuẩn và thực thi tích cực. Ngoại giao nguồn nước gắn liền với bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và an ninh sinh thái. Hợp tác quốc tế giúp tiếp cận nguồn vốn ODA, chuyển giao công nghệ xử lý nước hiện đại và kinh nghiệm quản trị tiên tiến.

Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng trong bảo vệ môi trường đòi hỏi sự chuyển biến mạnh mẽ từ nhận thức sang hành động cụ thể. Đảng cần tiếp tục nâng cao tính dự báo trong các nghị quyết chiến lược về an ninh nguồn nước. Cần gắn trách nhiệm của người đứng đầu cấp ủy và chính quyền với kết quả bảo vệ môi trường tại địa phương. Việc chỉ đạo phải bám sát thực tiễn lưu vực sông và diễn biến biến đổi khí hậu. Cần đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với tăng cường kiểm tra, giám sát việc chấp hành pháp luật. Phát huy vai trò phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức đoàn thể trong việc thẩm định các dự án khai thác tài nguyên nước lớn.

Bài học quan trọng là tiếp tục thể chế hóa quan điểm của Đảng về tài nguyên nước thành hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch và khả thi. Luật Tài nguyên nước cần được sửa đổi, bổ sung kịp thời để đáp ứng yêu cầu quản lý trong kỷ nguyên số. Cần hoàn thiện khung kinh tế tài nguyên nước, thực hiện nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền và người hưởng lợi phải chi trả dịch vụ môi trường rừng, nước. Chính sách ưu đãi đầu tư cho công nghệ xử lý nước thải và tái tuần hoàn nước cần được mở rộng. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu số quốc gia về tài nguyên nước dùng chung, giúp các cơ quan quản lý ra quyết định điều tiết nguồn nước nhanh chóng và chính xác.

Huy động đa dạng các nguồn lực đầu tư là chìa khóa bảo đảm tính bền vững cho hạ tầng tài nguyên nước. Nhà nước cần tạo cơ chế thuận lợi khuyến khích khu vực tư nhân tham gia đầu tư hệ thống cấp nước sạch và xử lý nước thải đô thị. Công tác tuyên truyền, giáo dục cộng đồng về sử dụng nước tiết kiệm cần được duy trì thường xuyên. Tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm minh mọi hành vi xả thải trái phép gây ô nhiễm nguồn nước. Đầu tư hiện đại hóa mạng lưới quan trắc chất lượng nước tự động, liên tục để cảnh báo sớm rủi ro ô nhiễm. Sự kết hợp giữa chế tài nghiêm minh, giám sát cộng đồng và giải pháp kinh tế sẽ bảo vệ vững chắc tài nguyên nước quốc gia.