Luận án: Đảng lãnh đạo Mặt trận Tổ quốc VN thực hiện chức năng giám sát, phản biện xã hội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN TỪ LƢƠNG ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM LÃNH ĐẠO MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÂY DỰNG ĐẢNG VÀ CHÍNH QUYỀN NHÀ NƢỚC HÀ NỘI - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN TỪ LƢƠNG ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM LÃNH ĐẠO MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÂY DỰNG ĐẢNG VÀ CHÍNH QUYỀN NHÀ NƢỚC Mã số: 9310202 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. PGS, TS Trƣơng Ngọc Nam 2. TS Nguyễn Thị Ngọc Loan HÀ NỘI - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả được trình bày trong luận án này là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả Từ Lƣơng MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Các công trình nghiên cứu về tổ chức Mặt trận, Đảng cầm quyền lãnh đạo tổ chức Mặt trận ở Trung Quốc, Lào. Các công trình nghiên cứu về Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Kết quả đạt được của các công trình khoa học và những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu làm sáng tỏ. 23 Chƣơng 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM LÃNH ĐẠO MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI HIỆN NAY. Đảng Cộng sản Việt Nam và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện chức năng giám sát, phản biện xã hội và Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Mặt trận thực hiện chức năng giám sát, phản biện xã hội - khái niệm, nội dung, phương thức.

50 Chƣơng 3: MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁM SÁT, PHẢN BIỆN XÃ HỘI VÀ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM LÃNH ĐẠO MẶT TRẬN THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁM SÁT, PHẢN BIỆN XÃ HỘI - THỰC TRẠNG, NGUYÊN NHÂN, KINH NGHIỆM, NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA. Thực trạng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội. Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện chức năng giám sát, phản biện xã hội - thực trạng, nguyên nhân, kinh nghiệm và những vấn đề đặt ra. 85 Chƣơng 4: PHƢƠNG HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU TĂNG CƢỜNG SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG ĐỐI VỚI VIỆC MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI ĐẾN NĂM 2030.

Thuận lợi, khó khăn và phương hướng tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với việc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội đến năm 2030. Giải pháp chủ yếu tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với việc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội đến năm 2030 .158 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .160 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .172 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN CNXH: Chủ nghĩa xã hội CT-XH: Chính trị - xã hội HTCT: Hệ thống chính trị KT-XH: Kinh tế - xã hội KTTT: Kinh tế thị trường MTTQ: Mặt trận Tổ quốc PTLĐ: Phương thức lãnh đạo PBXH: Phản biện xã hội QP, AN: Quốc phòng, an ninh XHCN: Xã hội chủ nghĩa 1 MỞ ĐẦU 1. L do chọn ề t i Ở nước ta hiện nay, Đảng Cộng sản Việt Nam là đảng duy nhất cầm quyền, không thực hiện đa nguyên chính trị, đa đảng đối lập, lãnh đạo Nhà nước và xã hội. Điều này, có nhiều thuận lợi và ưu thế đối với toàn bộ hoạt động của Đảng, gồm: xây dựng nội bộ Đảng; Đảng lãnh đạo các tổ chức trong hệ thống chính trị (HTCT), các tổ chức xã hội, xã hội - nghề nghiệp; lãnh đạo các lĩnh vực đời sống xã hội.

Đặc biệt, cương lĩnh chính trị, đường lối, các nghị quyết, quyết định của Đảng được chuyển sang Nhà nước để cụ thể hóa thành Hiến pháp, pháp luật, các chương trình, kế hoạch, đề án quốc gia về phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH), quốc phòng, an ninh (QP, AN), đối ngoại để thực hiện trong toàn xã hội, đây là cơ sở pháp lý của việc thực hiện cương lĩnh, đường lối, các nghị quyết, quyết định của Đảng; Nhà nước, chính quyền các cấp, Mặt trận Tổ quốc (MTTQ), các tổ chức chính trị - xã hội (CT-XH) do Đảng lãnh đạo xây dựng tổ chức bộ máy, cán bộ và hoạt động nhằm thực hiện thắng lợi cương lĩnh, đường lối, các nghị quyết, quyết định của Đảng… Đảng đã phát huy mạnh mẽ những thuận lợi và ưu thế đó, lãnh đạo xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) và bảo vệ Tổ quốc đạt thành tựu to lớn, nhất là trong thời kỳ đổi mới hiện nay. Tuy nhiên, trong điều kiện Đảng duy nhất cầm quyền: một số cấp ủy, tổ chức đảng dễ đưa ra những quyết định không đúng đắn; một bộ phận cán bộ, đảng viên dễ sa vào các tệ lộng quyền, lạm quyền, mất dân chủ, gia trưởng, độc đoán, đứng trên, đứng ngoài pháp luật… gây hậu quả không nhỏ cho Đảng và cách mạng. Để ngăn chặn, loại trừ tình trạng này, nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền của Đảng rất cần sự giám sát và phản biện đối với hoạt động của Đảng, các cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền các cấp, cán bộ, đảng viên, nhất là trong điều kiện Đảng lãnh đạo xây dựng nền kinh tế thị trường 2 (KTTT) định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN), mở cửa, chủ động và tích cực hội nhập quốc tế hiện nay. Trong thời kỳ đổi mới hiện nay, MTTQ Việt Nam là tổ chức thích hợp nhất, có vai trò rất quan trọng trong thực hiện việc giám sát và phản biện xã hội (PBXH) đối với hoạt động của Đảng, các cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền các cấp, cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức.

Đây là nhiệm vụ và là một chức năng trọng yếu của Mặt trận. Nhận thức rõ điều này, Đảng đã luôn coi trọng lãnh đạo và tạo thuận lợi cho Mặt trận thực hiện tốt chức năng giám sát và PBXH. Sự lãnh đạo của Đảng đối với việc thực hiện chức năng này của Mặt trận trong thời kỳ đổi mới có nhiều chuyển biến tích cực về nội dung và phương thức lãnh đạo (PTLĐ). Đặc biệt, Bộ Chính trị đã ban hành Quyết định số 217-QĐ/TW ngày 12-12-2013 “về Quy chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các đoàn thể chính trị - xã hội”; Quy định số 124-QĐ/TW ngày 02- 02-2018 “về giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội và nhân dân đối với việc tu dưỡng, rèn luyện đạo đức, lối sống của người đứng đầu, cán bộ, chủ chốt và cán bộ, đảng viên” và lãnh đạo, chỉ đạo, kiểm tra, giám sát việc thực hiện, đạt kết quả quan trọng.

Nhờ đó, việc giám sát và PBXH của Mặt trận khởi sắc và đạt kết quả đáng ghi nhận. Báo cáo chính trị tại Đại hội IX MTTQ Việt Nam nhiệm kỳ 2019-2024 chỉ rõ: “Nhiệm kỳ Đại hội VIII Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã khẳng định bước phát triển mới trong việc… thực hiện giám sát và phản biện xã hội” [74, tr. Trong nhiệm kỳ 2014-2019 (nhiệm kỳ VIII) Ủy ban MTTQ cấp xã chủ trì giám sát 466.39]; Ủy ban Mặt trận cấp cơ sở ở một số tỉnh, thành phố đã tổ chức 86.872 cuộc PBXH, trong đó có nhiều chủ trương, chính sách, chương trình, đề án quan trọng liên quan đến phát triển KT-XH và đời sống nhân dân địa phương [74, tr. 3 Trong thời kỳ đổi mới, nhất là trong những nhiệm kỳ gần đây, Đảng Cộng sản Việt Nam coi trọng hơn và tăng cường lãnh đạo Mặt trận thực hiện chức năng giám sát và PBXH, có nhiều ưu điểm về nội dung và PTLĐ, kết quả đạt được đáng ghi nhận.

Tuy nhiên, sự lãnh đạo của Đảng đối với việc thực hiện chức năng giám sát và PBXH của Mặt trận còn những hạn chế cả về nội dung và phương thức lãnh đạo. Nhiều cấp ủy, nhất là cấp cơ sở chưa thực sự quan tâm lãnh đạo việc thực hiện chức năng giám sát và PBXH của Mặt trận cùng cấp; chưa quan tâm thỏa đáng đến việc tạo thuận lợi cho Mặt trận thực hiện chức năng này, nhất là hướng dẫn việc thực hiện, đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ của cán bộ Mặt trận để cán bộ đáp ứng tốt yêu cầu, nhiệm vụ. Ở nhiều nơi, khá nhiều ý kiến đúng đắn, hợp lý của MTTQ cơ sở qua giám sát và PBXH chưa được cấp ủy xem xét, giải quyết thỏa đáng và phản hồi kịp thời… Nghiên cứu một cách cơ bản, hệ thống, tìm giải pháp khả thi phát huy ưu điểm, kết quả, khắc phục hạn chế, yếu kém, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với việc thực hiện chức năng giám sát và PBXH của MTTQ Việt Nam thực sự là vấn đề rất cấp thiết hiện nay. Để góp phần giải quyết tốt vấn đề cấp thiết nêu trên, tác giả chọn và thực hiện đề tài luận án tiến sĩ ngành Xây dựng Đảng và Chính quyền nhà nước “Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội hiện nay”.

Mục ch, nhiệm vụ của uận án. M c đ ch c a luận án Trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo MTTQ Việt Nam thực hiện chức năng giám sát và PBXH, luận án đề xuất các giải pháp tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với việc thực hiện chức năng giám sát, PBXH của Mặt trận đến năm 2030. Nhiệm v nghi n cứu c a luận án - Tổng quan các công trình khoa học tiêu biểu liên quan trực tiếp đến đề tài luận án, chỉ ra những nội dung đạt được luận án cần kế thừa để thực hiện mục đích, nhiệm vụ của luận án; xác định những nội dung luận án cần tiếp tục nghiên cứu làm sáng tỏ. - Luận giải, làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo MTTQ Việt Nam thực hiện chức năng giám sát và PBXH.