Vai trò của thanh tra nhà nước trong phòng ngừa tham nhũng ở Việt Nam hiện nay - Luận án Tiến sĩ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHẠM VĂN PHONG VAI TRÒ CỦA THANH TRA NHÀ NƢỚC TRONG PHÒNG NGỪA THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI – 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHẠM VĂN PHONG VAI TRÒ CỦA THANH TRA NHÀ NƢỚC TRONG PHÒNG NGỪA THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính Mã ngành: 9.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. LÊ THỊ HƢƠNG HÀ NỘI – 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu này là của riêng cá nhân tôi. Các số liệu, kết quả được sử dụng minh họa trong luận án này là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả Phạm Văn Phong LỜI CẢM ƠN Trong quá trình nghiên cứu luận án, tuy còn gặp rất nhiều khó khăn về thông tin, tư liệu, thời gian, song được sự giúp đỡ nhiệt tình của các thầy, cô giảng viên tại Học viện Khoa học xã hội cũng như các cán bộ, công chức làm việc tại Thanh tra Chính phủ, nghiên cứu sinh đã hoàn thành luận án: “Vai trò của thanh tra nhà nước trong phòng ngừa tham nhũng ở Việt Nam hiện nay” theo đúng thời gian, yêu cầu của Học viện. Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới: Ban Giám đốc Học viện Khoa học xã hội, các thầy, cô giảng viên trong Học viện; các cán bộ, công chức tại Thanh tra Chính phủ đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá tình tìm kiếm và thu thập số liệu về hoạt động phòng ngừa tham nhũng của cơ quan thanh tra nhà nước. Đặc biệt, nghiên cứu sinh cảm ơn sâu sắc PGS. Lê Thị Hương đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi hoàn thành luận án.

Trong quá trình nghiên cứu, do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan cho nên không thể tránh khỏi một vài sai sót, hạn chế. Nghiên cứu sinh rất mong nhận được sự đóng góp của thầy cô giảng viên và các đồng nghiệp. Trân trọng cảm ơn! MỤC LỤC MỞ ĐẦU 01 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN 08 ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án 08 1.

Đánh giá chung tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài 26 luận án và những vấn đề luận án cần giải quyết Chƣơng 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA THANH 30 TRA NHÀ NƢỚC TRONG PHÒNG NGỪA THAM NHŨNG 2. Nhận thức chung về tham nhũng và phòng ngừa tham nhũng 30 2. Vai trò của thanh tra nhà nước trong phòng ngừa tham nhũng 43 2. Các yếu tố bảo đảm vai trò của thanh tra nhà nước trong phòng 68 ngừa tham nhũng Chƣơng 3: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN VAI TRÒ CỦA THANH 80 TRA NHÀ NƢỚC TRONG PHÒNG NGỪA THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 3.

Quy định của pháp luật về vai trò của thanh tra nhà nước trong 81 phòng ngừa tham nhũng 3. Thực tiễn thực hiện vai trò của thanh tra nhà nước trong phòng 92 ngừa tham nhũng 3. Đánh giá thực trạng thực hiện vai trò của thanh tra nhà nước 112 trong phòng ngừa tham nhũng Chƣơng 4: MỤC ĐÍCH, QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TĂNG 119 CƢỜNG VAI TRÒ CỦA THANH TRA NHÀ NƢỚC TRONG PHÒNG NGỪA THAM NHŨNG 4. Mục đích tăng cường vai trò của thanh tra nhà nước trong 119 phòng ngừa tham nhũng 4.

Quan điểm tăng cường vai trò của thanh tra nhà nước trong 122 phòng ngừa tham nhũng 4. Giải pháp tăng cường vai trò của cơ quan thanh tra nhà nước 127 trong phòng ngừa tham nhũng KẾT LUẬN 152 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA 154 TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 155 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN XHCN: Xã hội chủ nghĩa PCTN: Phòng, chống tham nhũng BLHS: Bộ luật Hình sự CCHC: Cải cách hành chính KNTC: Khiếu nại, tố cáo TTHC: Thanh tra hành chính TTCN: Thanh tra chuyên ngành DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ TRONG LUẬN ÁN Bảng 3. Kết quả thanh tra việc công khai, minh bạch hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị Bảng 3. Kết quả thanh tra việc thực hiện quy định minh bạch thu nhập, tài sản của các cá nhân Bảng 3.

Kết quả thanh tra việc thực hiện các chế độ, định mức, tiêu chuẩn Bảng 3. Kết quả thanh tra việc thực hiện quy định trách nhiệm người đứng đầu Bảng 3. Kết quả thanh tra việc thực hiện quy định về quy tắc ứng xử, quy tắc đạo đức nghề nghiệp Sơ đồ 4. Phối hợp thực hiện giải pháp phòng ngừa tham nhũng giữa các chủ thể trong hệ thống chính trị Việt Nam MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Tham nhũng là một trong số những hành vi xâm phạm trực tiếp đến lợi ích hợp pháp của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân. Tham nhũng gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển bền vững của đất nước, đặc biệt là đối với các nước đang phát triển như Việt Nam. Tham nhũng gây ra tác động tiêu cực, làm cho kinh tế chậm phát triển, thất thoát, lãng phí ngân sách nhà nước, xói mòn niềm tin của nhân dân vào cơ quan công quyền, gây rối loạn nền kinh tế, cạn kiệt nguồn lực, gia tăng khoảng cách giàu nghèo. Hơn nữa, tham nhũng làm cho chế độ chính trị dần suy yếu từ bên trong, tạo điều kiện cho các thế lực thù địch tấn công, dẫn đến sụp đổ nếu không kịp thời chấn chỉnh.

Thực trạng báo động ở nước ta hiện nay là tệ tham nhũng ngày càng nghiêm trọng, trở nên phổ biến ở nhiều cấp, nhiều ngành, lĩnh vực. Từ lĩnh vực kinh tế cho đến văn hóa, xã hội; trong các cơ quan công quyền, các đoàn thể, doanh nghiệp với quy mô các vụ án ngày càng lớn, tính chất ngày càng nghiêm trọng, diễn biến phức tạp, thủ đoạn ngày càng tinh vi. Tội phạm tham nhũng đa dạng, phức tạp, phần lớn các đối tượng thường cấu kết với nhau tạo thành một nhóm, một hệ thống lợi dụng những kẽ hở của pháp luật, sự buông lỏng của cơ quan quản lý nhà nước. Bên cạnh chống tham nhũng thì phòng ngừa tham nhũng là nội dung đặc biệt quan trọng, giúp khắc phục các nguyên nhân, tăng cường điều kiện, khả năng miễn dịch đối với hành vi tham nhũng.

Những năm vừa qua, Đảng và Nhà nước ta không ngừng cố gắng xây dựng, tổ chức và tạo cơ chế phối hợp giữa các thiết chế nhà nước có đủ quyền hạn, cơ cấu bộ máy thống nhất, xuyên suốt, đội ngũ nhân sự bản lĩnh, chuyên nghiệp để phòng ngừa nói riêng và chống tệ tham nhũng nói chung. Tuy vậy, tư duy pháp lý, tư duy chính trị trước đây chưa nhận thấy vai trò quan trọng của thanh tra trong phòng ngừa tham nhũng, mà thường chỉ chú trọng đối với hệ thống cơ quan công an, điều tra. Thực tiễn lịch sử đã chứng minh rằng, trong cuộc đấu tranh phòng, chống tham ô, lãng phí, quan liêu, cơ quan thanh tra nhà 1 nước đóng vai trò rất quan trọng. Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh đã huấn thị rằng: “Các ban thanh tra phải chú ý kiểm tra chống lãng phí, tham ô.

Phát hiện ra những việc lãng phí, tham ô, chẳng những cần báo cáo với Trung ương và Chính phủ giải quyết mà còn phải giúp các cấp lãnh đạo địa phương tìm ra được những biện pháp để tích cực chống lãng phí, tham ô”. Ngày 23/11/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 64/SL về việc thành lập Ban Thanh tra đặc biệt, trong đó nhấn mạnh: Ban thanh tra đặc biệt có uỷ nhiệm là đi giám sát tất cả các công việc và các nhân viên của các Uỷ ban nhân dân và các cơ quan của Chính phủ. Điều đó chứng tỏ rằng, ngay từ khi được thành lập, cơ quan thanh tra nhà nước đã có vai trò quan trọng trong phòng ngừa tham nhũng. Phòng ngừa tham nhũng là một hệ thống các biện pháp khắc phục, loại trừ nguyên nhân và tạo ra điều kiện, khả năng miễn dịch với tham nhũng của cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức, viên chức và tổ chức bên ngoài xã hội nhằm hạn chế đến mức tối đa hành vi tham nhũng, giữ vững sự trong sạch, công bằng và ổn định xã hội.

Vai trò phòng ngừa tham nhũng của cơ quan thanh tra nhà nước là một trong số những nội dung đã được thể chế hoá theo quy định của pháp luật hiện hành cùng với hoạt động thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và chống tham nhũng. Những năm qua, kết quả thực hiện các nhiệm vụ được giao của cơ quan thanh tra nhà nước từ cấp trung ương đến địa phương đã góp phần đem lại chuyển biến tích cực vào công cuộc phòng ngừa tham nhũng, ngăn chặn sự phát sinh của hành vi tham nhũng mà quan trọng hơn, thông qua đó giúp phát hiện, kiến nghị xử lý hành vi tham ô, tham nhũng, lãng phí, làm rõ những nguyên nhân và điều kiện, tăng cường khả năng miễn dịch đối với tham nhũng, lãng phí. Tuy nhiên, tình hình tham nhũng ở Việt Nam ngày càng gia tăng và có nhiều yếu tố phức tạp. Đứng trước yêu cầu phải kiểm soát quyền lực, làm trong sạch bộ máy nhà nước và giữ vững niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước thì những kết quả mà cơ quan thanh tra nhà nước đã đạt được trong công cuộc phòng ngừa tham nhũng còn chưa tương xứng với vị trí, vai trò của mình và sự kỳ vọng của xã hội.

2 Vì vậy, tiếp tục nghiên cứu một cách có hệ thống các vấn đề lý luận và thực tiễn về vai trò của cơ quan thanh tra nước trong phòng ngừa tham nhũng là việc làm cần thiết và cấp bách. Trong bối cảnh đó, đề tài “Vai trò của thanh tra nhà nước trong phòng ngừa tham nhũng ở Việt Nam hiện nay” được tác giả lựa chọn để triển khai nghiên cứu trong quy mô luận án tiến sĩ luật học với mong muốn góp phần giải mã một cách toàn diện và có hệ thống các nội dung liên quan đến chủ đề nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích chính của đề tài là làm sáng tỏ những luận cứ khoa học cho việc đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường vai trò của cơ quan thanh tra nhà nước trong phòng ngừa tham nhũng ở Việt Nam hiện nay.