Luận án TS Luật học - Nguyễn Hiền Phương (2008): Xây dựng & hoàn thiện pháp luật an sinh xã hội Việt Nam

BỘ GIÁO ĐỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI NGUYÊN HIỀN PHƯƠNG C0 SỬ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIEN CHO VIỆC XÂY DUNG VÀ HOAN THIỆN PHÁP LUẬT AN SINH XÃ HỘI 0 VIỆT NAM Chuyên ngành: Luat kinh tế Mã số: 62 38 50 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dân khoa học: 1. ĐÀO THỊ HÀNG 2. NGUYEN HUY BAN HÀ NỘI - 2098 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam doan đây là công trùnh nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực.

Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIÁ LUẬN ÁN Nguyễn Hiền Phương NHỮNG TỪ VIET TAT TRONG LUẬN ÁN ASXH An sinh xã hội BHTN Bảo hiểm thất nghiệp BHXH Bảo hiểm xã hội BHYT Bảo hiểm y tế BNN Bệnh nghề nghiệp ILO Tổ chức Lao động quốc tế KCB Khám chữa bệnh LDTB-XH Lao động - Thương bình và Xã hội NLD Người lao động NSDLD Người sử dụng lao động TGXH Trợ giúp xã hội TNLD Tai nạn lao động UNDP Chương trình phát triển của Liên hợp quốc UDXH Uu đãi xã hội WB Ngân hàng thế giới WHO Tổ chức y tế thế giới MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU ` k Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ AN SINH XÃ HỘI VA PHAP LUAT AN SINH XA HOI 1. Khái quát chung về an sinh xã hội Lạ1:1. Tính tất yếu của an sinh xã hội eek alee Quan niệm về an sinh xã hội Lats Sự điều chỉnh của pháp luật đối với an sinh xã hội Ld, Khái niệm và vai trò của pháp luật an sinh xã hội [2.2 Các bộ phận cấu thành khung pháp luật an sinh xã hội Ls3.

Nguyên tac cơ bản của pháp luật an sinh xã hội Chương 2 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT AN SINH XÃ HỘI VIỆT NAM 2.1 Pháp luật về bảo hiểm xã hội 72 de! Pháp luật vẻ bảo hiểm y tế 99 Dae Pháp luật về trợ giúp xã hội 118 2. Pháp luật về ưu đãi xã hội 130 Chương 3 XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT AN SINH XÃ HỘI Ở VIỆT NAM ao Yêu cầu cơ ban đố: với việc xây dựng và hoàn thiện phái; luật an sinh xã hội ở Việt Nam hiện nay Dee Xây đựng và hoàn thiện khung pháp luật an sinh xã hội Việt Nam đuệt Những phương hướng, giải pháp cơ bản nhằm xây dung và hoàn thiện pháp luật an sinh xã bội Việt Nam KẾT LUẬN CHUNG PHỤ LỤC DANH MỤC TẠI LIEU THAM KHAO CÁC CÔNG TRINH KHOA HỌC LIEN QUAN ĐẾN LUẬN AN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu dé tài An sinh xã hội là một nhu cầu tự nhiên của con người trong xã hội, bên cạnh các nhu cầu đảm bao an ninh chính trị, kinh tế. Với nội dung là sự bảo vệ của xã hội đối với những thành viên của mình, đặc biệt là những người “yếu thế” bằng hệ thống các “lưới an toàn” chống lại những túng quan về kinh tế, những khó khăn về xã hội.

của mỗi người dân, ASXH giữ vai trò quan trọng trong đời sống xã hội và góp phần vào su phát triển kinh tế theo hướng ổn định, bền vững. Trên thế giới, thuật ngữ ASXH đã được sử dụng phổ biến và pháp luật ASXH ngay càng giữ vi tri quan trong trong hệ thống pháp luật quốc gia. Với ILO, ASXH là một nội dung co bản trong hoạt động và đã có 16 Công ước liên quan đến vấn dé này, trong đó, quan trọng nhất là Công ước số 102 nam 1952 - Công ước quy định quy phạm tối thiểu về ASXH. Cho đến nay pháp luật về ASXH đã được thực hiện ở trên 170 nước trên thế giới và ngày càng phát triển, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu khoa học vì mục tiêu thiết lập hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện, đáp ứng yêu cầu đòi hỏi của cuộc sống.

Ở Việt Nam, trên phương diện nghiên cứu khoa học, khái niệm ASXH cũng như pháp luật ASXH còn là vấn đề tương đối mới mẻ, từ đó cũng có nhiều ý kiến, quan điểm khác nhau khi tiếp cận nội dung này. Tuy nhiên, xem xét về lịch sử thì nội dung của ASXH đã được thực hiện từ rất sớm với những hoạt động cứu trợ, trợ øiúp những thành viên khi gặp rủi ro, hoạn nan, cấp bổng lộc cho những người có công. rồi phát triển với những quy định pháp luật vé BHXH, BHYT, TGXH. Xem xét về thực tiễn pháp luật điều chỉnh ASXH, chúng ta cũng đã có mot hệ thống các chế độ bảo vệ tương đối đầy đủ so với tiêu chuẩn tối thiểu của ILO, song còn rất nhiều hạn chế.

Những hạn chế cơ bản không chỉ ở nội dung luật thực định mà còn thể hiện ở việc thiếu thống nhất trên phương diện lý luận, thiếu một khung pháp luật ASXH hoàn chỉnh làm cơ sở hoàn thiện pháp luật. Pháp luật ASXH hiện hành ở Việt Nam thực sự còn non kém, chưa xứng tầm với vị trí và vai trò quan trọng của nó trong đời sống xã hội. Chính vì vậy, việc nghiên cứu một cách có hệ thống, chuyên sâu về cơ sở lý luận và thực tiễn pháp luật ASXH, từ đó đưa ra định hướng, giải pháp xây dựng và hoàn thiện pháp luật về ASXH đặc biệt có ý nghĩa cả trên phương diện lý luận và thực tiễn. Mặt khác, trên phương diện phát triển và hội nhập, việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật ASXH quốc gia là một đồi hỏi bức thiết, biểu hiện thái độ của Nhà nước đối với vấn đề công bàng xã hội, thể hiện trình độ văn minh, tiến bộ của quốc gia và phù hợp với xu hướng chung của các quốc gia trên thế giới và trong khu vực.

Đây chính là những lý do co ban để tác giả lựa chọn đề tài: “Cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc xây dựng pháp luật An sinh xã hội ở Việt Nam” làm đề tài cho luận án tiến sỹ Luật học của mình. Tình hình nghiên cứu đề tài Trong khoa học luật Việt Nam, ASXH là một vấn đề mới mẻ, đang ở bước đầu tiếp cận khi so sánh với các nước trên thế giới. Vì nhiều lý do khác nhau mà nội dung nghiên cứu ASXH hiện đang thực hiện còn chưa có tính hệ thống, việc nghiên cứu còn nhỏ lẻ, manh mún, chưa xứng tầm với vị trí quan trọng của nó. Tiếp cận với pháp luật ASXH một cách toàn diện, chuyên sâu hầu như chưa có công trình khoa học nào đề cập tới.

Trong nội dung giảng dạy tại các trường đại học chuyên ngành luật, pháp luật ASXH bát đầu trở thành một môn học bắt buộc đối với sinh viên, giáo trình còn sơ sài hoặc đang trong quá trình xây dựng. Có thể kể đến giáo trình Luật An sinh xã hội của trường Đại học Luật Hà Nội năm 2005 do Ths. Nguyễn Kim Phụng chủ biên, giáo trình Pháp luật Bao dam xã hội Việt Nam của trường Dai học Huế nam 2005 do Ths. Nguyễn Hiền Phương chủ biên.

Là thể loại giáo trình với nội dung khá mới mẻ nên vấn đề chưa được thể hiện một cách sâu sắc, toàn diện với những quan điểm tiến bộ. Ở phạm vi nghiên cứu bậc Thạc sỹ cũng có luận văn đã công bố có nội dung liên quan đến đề tài, đó là luận văn “Định hướng hoàn thiện khung pháp luật ASXH ở Việt Nam” của Thạc sỹ Phạm Trọng Nghĩa nam 2005, luận văn “Pháp luật bao dam xã hội Việt Nam — cơ sở lý luận và thực tiên thực hiện” năm 2003 của chính tác gia. Các luận van này đã tiếp cận những vấn dé cơ bản của pháp luật ASXH, song cũng mới chí dừng lại ở những giới hạn nhất định về nội dung cũng như mục đích nghiên cứu. Trong phạm vi luận án tiên sỹ Luật học trong nước hiện nay chưa có đề tài nào trùng với nội dung nghiên cứu sinh lựa chọn.

Trong khuôn khổ các đề tài nghiên cứu khoa học, hội thảo, bài viết tạp chí cũng có một số tác phẩm liên quan đến nội dung này, như đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước “Những luận cứ khoa học cho sự đổi mới và hoàn thiện các chính sách bảo đảm xã hội trong điều kiện nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo dinh hướng XHCN ở Việt Nam” KX04-05 của Bộ LDTB-XH năm 1995, tác phẩm “Một số vấn đề về chính sách bảo dam xã hội ở nước ta hiện nay” của Viện khoa học và các vấn đề xã hội, Bộ LĐTB-XH năm 1995, tác phẩm “Góp phần đổi mới và hoàn thiện chính sách an sinh xã hội ở nước ta hiện nay” của PGS.PTS Đỗ Minh Cương và PTS. Mạc Văn Tiến, tác phẩm “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chính sách, pháp luật xã hội” của Viện Nhà nước và Pháp luật năm 2002 hay tác phẩm “Bảo trợ xã hội cho những nhóm thiệt thòi ở Việt Nam” của các Nhà khoa học thuộc Viện nghiên cứu phát triển xã hội năm 2005. Các tác phẩm này chủ yếu tiếp cận nội dung ASXH trên phương diện chính sách xã hội với đối tượng nghiên cứu riêng, trong những phạm vi nhất định chỉ liên quan đến đề tài. Một số bài viết mang tính nghiên cứu, trao đổi về pháp luật ASXH đã được đăng tải trên các tạp chí như bài viết “Án ninh xã hội, an ninh sinh thái — thực trạng pháp luật và một số kiến nghị ban đầu” của PGS.

Pham Duy Nghia, bài “An ninh xã hội — một số vấn đề pháp lý căn ban” của TS. Ngô Huy Cương trong tạp chí khoa hoc Kinh tế - Luật số 1/2002, bài “Những nguyên tac cơ bản của pháp luật an sinh xã hội” của TS. Luu Bình Nhưỡng trên Tap chí Luật học số 5/2004, bai “Bản chất và tinh tất yếu khách quan của an sinh xã hội” của TS. Mạc Tiến Anh trên tạp chí chuyên ngành Bảo hiểm xã hội số 2/2005, bài “Hoàn thiện pháp luật về an sinh xã hội ở Việt Nam” của Nguyễn Xuân Nga trên tạp chí Bảo hiểm xã hội số 8/2007.

Mội số hội thảo về nội dung này cũng được tổ chức như hội thảo “Luật an sinh xã hội Việt Nam trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế” tháng 9/2003 của Trường Đại học Luật Hà Nội, hội thảo “Xây dựng hệ thống an sinh xa hội Việt Nam” do Liên hiệp quốc, Viện khoa học xã hội và Bộ LDTB-XH tổ chức tháng 11/2006, hội thảo “Phát triển công tác bảo trợ xã hội Việt Nam "của Bộ LĐTB-XH tháng 3/2008. Cho đến nay, tác giả luận án chưa thấy một công trình nghiên cứu nào của nước ngoài trực tiếp về dé tài tac gia nghiên cứu. Một số tài liệu nghiên cứu chung về ASXH của các tổ chức ILO, WB, ADB, IME.