Chính sách Mỹ đối với Iran 1979-2016: Luận án Tiến sĩ Lịch sử - Nguyễn Thu Hạnh

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI Nguyễn Thu Hạnh CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN TỪ NĂM 1979 ĐẾN NĂM 2016 LUẬN ÁN TIẾN SỸ LỊCH SỬ THẾ GIỚI Hà Nội - 2021 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI Nguyễn Thu Hạnh CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN TỪ NĂM 1979 ĐẾN NĂM 2016 Ngành: Lịch sử thế giới Mã số: 9 22 90 11 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Võ Kim Cương Hà Nội - 2021 LỜI CAM ĐOAN Luận án này là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Các số liệu, đánh giá, kết luận nghiên cứu được trình bày trong Luận án này hoàn toàn trung thực. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan này.

Nghiên cứu sinh Nguyễn Thu Hạnh LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Võ Kim Cương đã luôn tận tình hướng dẫn, động viên và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu để hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo, các thầy, cô Khoa Sử học, Học Viện Khoa học xã hội đã đóng góp ý kiến và tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập tại Khoa. Tôi xin gửi lời cảm ơn Viện Sử học, Viện Hàn Lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, nơi đã cho tôi cơ hội được làm việc, học tập, và hoàn thành được luận án này. Tôi xin được cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và những người đã luôn giúp đỡ tôi trong suốt bốn năm học tập vừa qua.

Hà Nội, ngày …… tháng …. năm 2020 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thu Hạnh MỤC LỤC MỤC LỤC. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu. Đóng góp mới về khoa học của luận án. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án.

Cấu trúc của luận án .5 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Các nghiên cứu trong nước. Các công trình về chính sách đối ngoại của Mỹ. Các công trình liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ đối với khu vực Trung Đông.

Các công trình liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran. Các nghiên cứu nước ngoài. Các công trình nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ. Các công trình nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông.

Các công trình nghiên cứu trực tiếp về chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016). Kết quả nghiên cứu của các công trình đã công bố liên quan đến nội dung luận án. Những vấn đề luận án tiếp tục làm rõ .23 CHƯƠNG 2: CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN TỪ NĂM 1979 ĐẾN NĂM 2016. Yếu tố Iran.

Vị trí chiến lược của Iran trên bản đồ địa chính trị thế giới. Tình hình Iran sau năm 1979. Yếu tố Mỹ. Chính sách của Mỹ với Iran trước năm 1979.

Tiềm lực quốc gia và chiến lược toàn cầu của Mỹ. Lợi ích và chính sách của Mỹ ở Trung Đông. Tác động của các nhóm lợi ích đối với quá trình hoạch định chính sách của Mỹ đối với Iran. Các yếu tố quốc tế.

Bối cảnh quốc tế và khu vực. Ảnh hưởng của các cường quốc trong vấn đề Iran .59 Tiểu kết chương 2 .70 CHƯƠNG 3: NỘI DUNG VÀ QUÁ TRÌNH TRIỂN KHAI CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN (1979 - 2016). Nội dung chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016). Mục tiêu của chính sách.

Nội dung chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016). Quá trình triển khai chính sách. Giai đoạn từ năm 1979 đến năm 1991. Giai đoạn từ năm 1991 đến năm 2016 .99 Tiểu kết chương 3 .122 CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VỀ VIỆC TRIỂN KHAI CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN.

Nhận xét chung. Đánh giá về tính hiệu quả của việc triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 – 2016). Tính thống nhất và vận động trong chính sách của Mỹ với Iran qua các đời Tổng thống Mỹ (1979 - 2016). Đánh giá tác động của chính sách của Mỹ đối với Iran tới các bên liên quan.

Đối với Iran. Đối với Mỹ. Tác động đối với khu vực Trung Đông và thế giới. Một số vấn đề đặt ra đối với chính sách của Mỹ với Iran sau năm 2016 .156 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .160 TÀI LIỆU THAM KHẢO.161 BẢNG THỐNG KÊ CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Tên tiếng Anh Tên tiếng Việt The American Israel Public Affairs Ủy ban các vấn đề công của AIPAC Committee người Mỹ gốc Do Thái ARMISH US Army Mission Headquarters Phái đoàn chỉ huy quân sự Mỹ Airborne Warning and Control Hệ thống điều khiển không lưu AWACs Systems và cảnh báo sớm The Agency for International AID Cục phát triển quốc tế Mỹ Development CIA Central Intelligence Agency Cục tình báo Trung ương Mỹ CENTO The Central Treaty Orgnization Tổ chức Hiệp ước Trung tâm DCA Defense Cooperation Agreement Hiệp định Hợp tác Quốc phòng US Energy Information Cơ quan Thông tin Năng lượng EIA Administration Mỹ EU European Union Liên minh châu Âu International Atomic Energy Cơ quan Năng lượng Nguyên tử IAEA Agency quốc tế Đạo luật trừng phạt Iran và ILSA Iran and Libya Sanctions Act Libya IS Islamic States Nhà nước Islam giáo (tự xưng) Joint Comprehensive Plan of Kế hoạch hành động chung toàn JCPOA Action diện (Thỏa thuận hạt nhân Iran) JPA Joint Plan of Action Kế hoạch hành động chung GCC Gulf Cooperation Council Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh Phái đoàn quân sự Mỹ hỗ trợ US Military Mission to the Imperial GENMISH Lực lượng Hiến binh Hoàng gia Iranian Gendarmarie Iran Military Assistance Advisory MAAG Đoàn cố vấn quân sự Mỹ ở Iran Group SAVAK SAVAK Lực lượng an ninh quốc gia Iran TAFTs Technical Assistance Field Teams Các đội trợ giúp kỹ thuật Các tiểu Vương quốc Arab thống UAE The United Arab Emirates nhất US The United States Central Trung tâm chỉ huy quân sự của CENTCOM Command Mỹ MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Sau cuộc cách mạng năm 1979, Iran với những thay đổi lớn về thể chế chính trị cũng như đường lối ngoại giao đã trở thành một trong những tâm điểm trong chính sách đối ngoại của Mỹ ở khu vực Trung Đông. Đối với các nhà cầm quyền Mỹ, bên cạnh chương trình hạt nhân gây tranh cãi, việc Iran theo đuổi một đường lối ngoại giao độc lập, “không Xô không Mỹ chỉ có Islam là trên hết”, chủ trương “xuất khẩu cách mạng” tiềm ẩn nhiều thách thức, đe dọa đến những lợi ích sống còn của Mỹ ở khu vực Trung Đông. Do đó, chính sách của Mỹ đối với Iran từ sau năm 1979 đã có sự thay đổi mang tính bước ngoặt, từ đồng minh chuyển sang đối đầu. Vấn đề giữa Mỹ và Iran đã trở thành một đề tài thu hút được sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu lịch sử và chính trị trên toàn thế giới.

Nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran sau năm 1979 có ý nghĩa lớn cả về lí luận và thực tiễn. Về mặt thực tiễn, trước hết, chính sách của Mỹ đối với Iran có tác động mạnh mẽ không chỉ đến Iran mà còn đến tình hình khu vực Trung Đông và trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Mỗi một sự thay đổi trong chính sách của Mỹ đối với Iran có thể dẫn đến những căng thẳng chính trị ở khu vực Trung Đông nói riêng và trên thế giới nói chung đồng thời tác động mạnh mẽ đến nền kinh tế toàn cầu, đặc biệt là thị trường dầu mỏ. Do đó, việc hiểu đúng về chính sách của Mỹ đối với Iran là đặc biệt cần thiết trong bối cảnh Việt Nam đang hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế - chính trị toàn cầu.

Bên cạnh đó, Mỹ và Iran đều là những quốc gia có mối quan hệ hợp tác đối với Việt Nam. Sau khi bình thường hóa quan hệ vào năm 1995, Mỹ và Việt Nam đã và đang xây dựng được quan hệ hợp tác toàn diện, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế, đóng góp tích cực đối với sự phát triển của Việt Nam. Trong khi đó, Iran cũng là một đối tác tin cậy đối với Việt Nam trên nhiều lĩnh vực. Do vậy, việc nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với Iran sau năm 1979 sẽ giúp chúng ta có những hiểu biết đúng đắn về chính sách cũng như mối quan hệ giữa hai quốc gia này, từ đó tránh được thế mắc kẹt trong mối quan hệ này đồng thời tận dụng được những cơ hội từ quá trình cạnh tranh và hợp tác giữa Mỹ và Iran.

Về mặt lí thuyết, nghiên cứu chính sách của Mỹ đối với Iran từ sau năm 1979 - 2016 sẽ góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ giữa siêu cường với một quốc gia thuộc thế giới thứ ba. Sự đấu tranh, hợp tác trong mối quan hệ đó là bài học đặc biệt quan trọng đối với các nhà hoạch định chính sách Việt Nam nhằm lựa chọn chính sách phù hợp trong mối quan hệ với các cường quốc trên thế giới. 1 Từ những luận điểm vừa nêu, có thể thấy việc nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016) vừa mang tính khoa học vừa mang tính thực tiễn. Tuy nhiên, hiện nay, ở Việt Nam chưa có một công trình nghiên cứu nào đi sâu một cách hệ thống và toàn diện về vấn đề này.

Do đó, nghiên cứu sinh lựa chọn vấn đề “Chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016” là đề tài luận án của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu: Mục tiêu của luận án là tập trung nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016 dưới cách tiếp cận của ngành lịch sử thế giới; Trên cơ sở phân tích, lý giải nội dung chính sách và quá trình triển khai, luận án sẽ làm rõ hơn về những thay đổi của chính sách qua các đời Tổng thống Mỹ cũng như tác động của chính sách này đối với mỗi nước và các bên liên quan. Nhiệm vụ nghiên cứu: - Nêu và phân tích những yếu tố tác động đến quá trình hoạch định chính sách của Mỹ đối với Iran từ 1979 đến năm 2016.