Luận án tiến sĩ phân tích các nhân tố tác động tới cầu y tế tại Việt Nam - Nguyễn Thị Tuyết, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

Mô hình Grossman về cầu sức khỏe coi sức khỏe là một dạng vốn con người quan trọng. Sức khỏe vừa tạo ra tiện ích tiêu dùng trực tiếp cho cá nhân. Sức khỏe vừa làm tăng quỹ thời gian lao động hữu ích cho xã hội. Vốn sức khỏe hao mòn tự nhiên theo quy luật tuổi tác. Cá nhân chủ động đầu tư vào vốn sức khỏe thông qua chế độ dinh dưỡng, lối sống và dịch vụ y tế. Khi tuổi càng cao, tỷ lệ khấu hao vốn sức khỏe gia tăng nhanh chóng. Trình độ học vấn cao giúp tăng hiệu quả sản xuất sức khỏe tại gia đình. Cầu dịch vụ y tế tăng lên khi chi phí cơ hội của thời gian ốm đau trở nên đắt đỏ.

Mô hình hành vi Andersen phân loại các yếu tố tác động tới việc chăm sóc sức khỏe thành ba nhóm chính. Nhóm yếu tố tiền đề bao gồm độ tuổi, giới tính, học vấn và tình trạng hôn nhân. Nhóm yếu tố khả năng bao gồm thu nhập, tài sản hộ gia đình và thẻ bảo hiểm y tế. Nhóm yếu tố nhu cầu phản ánh tình trạng sức khỏe thực tế và các bệnh lý mạn tính của bệnh nhân. Mô hình này làm rõ cơ chế tương tác phức tạp giữa đặc điểm cá nhân và hệ thống y tế. Khung phân tích Andersen hỗ trợ dự báo chính xác quyết định tiếp cận cơ sở điều trị của từng nhóm dân cư.

Nhiều công trình quốc tế đã kiểm chứng mô hình cầu y tế tại các quốc gia phát triển. Tuy nhiên, bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển có sự khác biệt rất lớn. Hệ thống y tế Việt Nam đang trải qua giai đoạn chuyển đổi cơ chế tài chính mạnh mẽ. Tình trạng bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ y tế giữa thành thị và nông thôn vẫn tồn tại dai dẳng. Việc kết hợp dữ liệu vĩ mô về môi trường và dữ liệu vi mô hộ gia đình còn nhiều hạn chế. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng các mô hình kinh lượng hiện đại. Nghiên cứu làm rõ các động thái chi tiêu và xu hướng lựa chọn bệnh viện của người dân.

Mạng lưới y tế công lập giữ vai trò trụ cột trong toàn bộ hệ thống chăm sóc sức khỏe nhân dân. Các bệnh viện tuyến trung ương và tuyến tỉnh tập trung nhiều chuyên gia giỏi và máy móc hiện đại. Hệ thống y tế tư nhân phát triển nhanh chóng tại các đô thị lớn trong thập kỷ qua. Khối tư nhân mở rộng cung cấp các gói dịch vụ khám ngoại trú chất lượng cao và tiện lợi. Ngược lại, khối công lập vẫn gánh vác phần lớn các ca điều trị nội trú nặng và phức tạp. Người dân vùng sâu, vùng xa vẫn phụ thuộc chủ yếu vào trạm y tế xã và trung tâm y tế huyện.

Tỷ lệ chi tiêu y tế từ tiền túi (OOP) tại Việt Nam vẫn duy trì ở mức tương đối cao so với khuyến nghị quốc tế. Người bệnh phải tự chi trả nhiều khoản viện phí, thuốc men và xét nghiệm ngoài danh mục bảo hiểm. Tình trạng này làm suy giảm đáng kể khả năng tiếp cận dịch vụ khám chữa bệnh của người nghèo. Gánh nặng viện phí khiến nhiều hộ gia đình rơi vào cảnh kiệt quệ tài chính kéo dài. Mục tiêu giảm tỷ lệ chi tiền túi xuống dưới 30% đòi hỏi các giải pháp tài chính công đồng bộ. Mở rộng danh mục quyền lợi chi trả là bước đi cần thiết.

Chi tiêu y tế thảm họa xuất hiện khi chi phí y tế vượt quá 40% khả năng chi trả của hộ gia đình. Hiện tượng này dẫn đến tình trạng bần cùng hóa và tái nghèo sau các đợt ốm đau nặng. Chính sách bảo hiểm y tế toàn dân đóng vai trò như một tấm lưới an sinh xã hội trọng yếu. Thẻ bảo hiểm y tế giúp san sẻ rủi ro tài chính hiệu quả giữa người khỏe mạnh và người đau ốm. Tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế toàn dân đã có sự gia tăng ấn tượng qua các năm. Dù vậy, chiều sâu bảo vệ tài chính của quỹ bảo hiểm vẫn cần được củng cố liên tục.

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu điều tra mức sống hộ gia đình (VHLSS) qua nhiều chu kỳ khảo sát định kỳ. Bộ dữ liệu VHLSS do Tổng cục Thống kê thu thập, mang tính đại diện quốc gia rất cao. Cơ sở dữ liệu này cung cấp thông tin toàn diện về nhân khẩu, học vấn, thu nhập và chi tiêu của hộ gia đình. Các biến số phản ánh tần suất khám bệnh, chi phí viện phí và tiền thuốc được ghi nhận chi tiết. Dữ liệu VHLSS tạo điều kiện đo lường chuẩn xác khả năng tiếp cận dịch vụ khám chữa bệnh của từng nhóm dân cư cụ thể.

Số lần khám bệnh bình quân của người dân có xu hướng gia tăng đều đặn qua các năm khảo sát. Nhóm dân cư có mức sống khá giả đạt số lượt khám ngoại trú vượt trội so với nhóm nghèo. Chi tiêu y tế bình quân đầu người tăng nhanh do giá dịch vụ kỹ thuật và giá biệt dược tăng cao. Chi phí cho các dịch vụ chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong hóa đơn viện phí. Nhóm người có thu nhập thấp thường có thói quen trì hoãn việc đi khám bệnh cho đến khi triệu chứng chuyển sang giai đoạn nặng.

Ô nhiễm không khí và nồng độ bụi mịn PM2.5 đang gây tác động tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng tại Việt Nam. Các bệnh lý liên quan đến hệ hô hấp và tim mạch gia tăng rõ rệt ở những vùng có mật độ khí thải cao. Người dân sinh sống tại các đô thị ô nhiễm có tần suất đi khám bệnh ngoại trú thường xuyên hơn. Chi phí điều trị bệnh hô hấp làm phát sinh thêm gánh nặng tài chính đáng kể cho hộ gia đình. Yếu tố môi trường đã trở thành một biến số ngoại sinh quan trọng tác động trực tiếp đến tổng cầu y tế.

Tuổi tác thể hiện tác động thuận chiều mạnh mẽ đến số lần khám bệnh và tổng chi phí y tế phát sinh. Người cao tuổi có nhu cầu điều trị bệnh mạn tính liên tục và kéo dài suốt đời. Trình độ học vấn cao giúp người dân nhận thức sâu sắc hơn về các nguy cơ sức khỏe tiềm ẩn. Nhóm có học vấn cao thường chủ động đi khám tầm soát sớm và lựa chọn cơ sở y tế chất lượng. Thu nhập hộ gia đình làm tăng khả năng chi trả cho các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tự nguyện. Kết quả cho thấy y tế là loại hàng hóa thiết yếu đối với mọi gia đình.

Việc tham gia bảo hiểm y tế làm tăng đáng kể xác suất tiếp cận các dịch vụ khám chữa bệnh chính quy. Thẻ bảo hiểm y tế giúp hạ thấp mức giá dịch vụ thực tế mà người bệnh phải chi trả tại quầy thu viện phí. Tác động giảm nhẹ chi tiêu y tế từ tiền túi (OOP) thể hiện rất rõ ở các đợt điều trị nội trú lớn. Hiện tượng tâm lý ỷ lại có thể làm tăng nhẹ số lượt khám nhưng không gây méo mó hệ thống. Hiệu ứng bảo vệ tài chính của bảo hiểm y tế phát huy hiệu quả cao nhất ở nhóm người nghèo và vùng nông thôn.

Chất lượng không khí suy giảm làm tăng rõ rệt xác suất nhập viện nội trú do các bệnh cấp tính. Người dân sống tại các vùng đô thị lớn chịu rủi ro bệnh tật môi trường cao hơn hẳn vùng nông thôn trong lành. Mức độ ô nhiễm bụi mịn thúc đẩy nhu cầu sử dụng dịch vụ y tế chuyên khoa hô hấp và nhi khoa. Các hộ gia đình buộc phải tăng thêm ngân sách cho các loại thuốc dự phòng và thiết bị bảo vệ sức khỏe. Bằng chứng định lượng khẳng định chính sách kiểm soát môi trường đóng vai trò gián tiếp trong việc giảm tải áp lực cho ngành y tế.

Khi có nhu cầu khám ngoại trú, người dân ưu tiên chọn các cơ sở y tế gần nơi cư trú như trạm y tế xã. Tiêu chí thuận tiện trong đi lại và tiết kiệm thời gian chờ khám luôn được đặt lên hàng đầu. Các phòng khám tư nhân thu hút lượng lớn bệnh nhân ngoại trú nhờ quy trình nhanh gọn và thái độ phục vụ tốt. Nhóm người có thu nhập cao thường lựa chọn vượt tuyến lên thẳng bệnh viện tuyến tỉnh hoặc tuyến trung ương. Chính sách thông tuyến huyện đã tạo thuận lợi lớn cho người dân tiếp cận các dịch vụ khám ngoại trú chất lượng.

Hoạt động điều trị nội trú đòi hỏi trình độ chuyên môn kỹ thuật cao và hệ thống trang thiết bị chuyên sâu. Do đó, người bệnh có xu hướng tập trung mạnh về các bệnh viện công lập tuyến tỉnh và trung ương. Bệnh viện công lập tuyến trên tạo dựng được niềm tin vững chắc về uy tín chẩn đoán và năng lực phẫu thuật phức tạp. Khối y tế tư nhân hiện chỉ chiếm một tỷ phần khiêm tốn trong điều trị nội trú chuyên sâu. Khoảng cách địa lý không còn là rào cản lớn khi người bệnh phải đối mặt với các bệnh lý nguy hiểm đến tính mạng.

Khoảng cách địa lý từ hộ gia đình đến cơ sở y tế làm phát sinh thêm nhiều chi phí đi lại và ăn ở. Chi phí gián tiếp còn bao gồm tổn thất thu nhập do người bệnh và thân nhân phải nghỉ việc dài ngày. Đối với người dân vùng sâu vùng xa, chi phí gián tiếp có thể cao hơn cả chi phí điều trị trực tiếp tại bệnh viện. Rào cản này làm giảm đáng kể động lực tìm kiếm các dịch vụ y tế chuyên nghiệp ngay từ giai đoạn đầu. Việc củng cố y tế cơ sở và phát triển y tế từ xa là giải pháp căn cơ để khắc phục vấn đề này.

Nhà nước cần tiếp tục đẩy mạnh các giải pháp mở rộng diện bao phủ bảo hiểm y tế toàn dân bền vững. Cần tăng mức hỗ trợ phí đóng bảo hiểm y tế cho người cận nghèo, nông dân và lao động khu vực phi chính thức. Danh mục thuốc và dịch vụ kỹ thuật được quỹ bảo hiểm thanh toán cần được cập nhật thường xuyên và linh hoạt. Việc đa dạng hóa các gói quyền lợi bảo hiểm y tế sẽ giúp phòng ngừa hiệu quả nguy cơ chi tiêu y tế thảm họa. Ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý giám định giúp ngăn chặn tình trạng trục lợi quỹ bảo hiểm.

Cần tăng cường đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất và trang thiết bị hiện đại cho trạm y tế và bệnh viện huyện. Thực hiện chính sách luân chuyển bác sĩ có tay nghề cao từ tuyến trung ương về hỗ trợ kỹ thuật cho tuyến dưới. Đổi mới phương thức thanh toán bảo hiểm y tế nhằm khuyến khích người dân khám và điều trị ban đầu tại địa phương. Giữ chân người bệnh ở tuyến y tế cơ sở sẽ giúp giải quyết triệt để vấn đề quá tải tại các bệnh viện tuyến trên. Mô hình bác sĩ gia đình cần được nhân rộng để quản lý bệnh lý mạn tính.

Chính sách bảo vệ sức khỏe nhân dân cần gắn kết chặt chẽ với các giải pháp quản lý chất lượng môi trường không khí. Các cơ quan chức năng cần siết chặt quy chuẩn khí thải công nghiệp và giao thông nhằm giảm nồng độ bụi PM2.5. Tăng cường công tác truyền thông giáo dục sức khỏe, khuyến khích người dân xây dựng lối sống lành mạnh. Thực hiện các chương trình nâng cao thu nhập và cải thiện điều kiện sống cho hộ gia đình vùng khó khăn. Đầu tư kiểm soát môi trường sống chính là biện pháp phòng bệnh từ xa giúp giảm áp lực chi tiêu y tế.