Luận án tiến sĩ: Phân tích các nhân tố tác động tới cầu y tế ở Việt Nam - Nguyễn Thị Tuyết, ĐH Kinh tế Quốc dân

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN ---------------- PHÂN TÍCH CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG TỚI CẦU Y TẾ Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH KINH TẾ HỌC HÀ NỘI, NĂM 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN ---------------- NGUYỄN THỊ TUYẾT PHÂN TÍCH CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG TỚI CẦU Y TẾ Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Kinh tế học Mã ngành: 9310101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Việt Hùng HÀ NỘI, NĂM 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng chuyên đề này do tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật. Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Tuyết ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.ii DANH MỤC VIẾT TẮT TỪ TIẾNG VIỆT.iv DANH MỤC VIẾT TẮT TỪ TIẾNG ANH.v DANH MỤC BẢNG.

vi DANH MỤC HÌNH VẼ.vii GIỚI THIỆU. Tính cấp thiết của nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu. Các câu hỏi nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Kết cấu của luận án. 6 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CẦU Y TẾ. Các nghiên cứu lý thuyết về cầu y tế. Các nghiên cứu thực nghiệm về cầu y tế.

Các nghiên cứu về mức độ sử dụng dịch vụ y tế. Các nghiên cứu thực nghiệm về lựa chọn nhà cung cấp dịch vụ y tế. Khoảng trống nghiên cứu.28 TÓM TẮT CHƯƠNG 1. 29 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH CẦU Y TẾ.

Khái quát chung về cầu y tế. Một số khái niệm. Đặc điểm của dịch vụ y tế. Mô hình cầu y tế.

Mô hình các nhân tố tác động tới mức độ sử dụng dịch vụ y tế. Mô hình lựa chọn nhà cung cấp dịch vụ y tế. Mô hình ước lượng. Khung phân tích.46 TÓM TẮT CHƯƠNG 2.

48 CHƯƠNG 3: TỔNG QUAN HỆ THỐNG Y TẾ Ở VIỆT NAM. Khái quát về đặc điểm kinh tế xã hội. Tổng quan về hệ thống y tế. Khái quát hệ thống y tế.

Tài chính y tế ở Việt Nam.61 TÓM TẮT CHƯƠNG 3. 70 CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG TỚI CẦU Y TẾ Ở VIỆT NAM. Dữ liệu nghiên cứu. Định nghĩa và mô tả các biến.

Thực trạng sử dụng dịch vụ y tế ở Việt Nam. Số lần khám và chi tiêu y tế của người dân. Thực trạng sử dụng dịch vụ y tế theo loại hình cơ sở y tế của người dân. Phân tích định lượng các nhân tố tác động tới cầu dịch vụ y tế.

Kết quả ước lượng các nhân tố tác động mức độ sử dụng dịch vụ y tế. Kết quả ước lượng các nhân tố tác động tới lựa chọn nhà cung cấp dịch vụ y tế DVYT. 102 TÓM TẮT CHƯƠNG 4. 117 CHƯƠNG 5: KHUYẾN NGHỊ VÀ KẾT LUẬN.

Kết quả nghiên cứu chính của luận án. Về số lần thăm khám và chi tiêu y tế của cá nhân. Về các nhân tố tác động tới lựa chọn cơ sở y tế. Định hướng phát triển hệ thống y tế ở Việt Nam.

Một số khuyến nghị chính sách. Tiếp tục hoàn thiện chính sách bảo hiểm. Phát triển hệ thống y tế. Cải thiện môi trường- kinh tế- xã hội.

Những đóng góp của luận án. Một số hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu trong tương lai.128 TÓM TẮT CHƯƠNG 5.132 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 134 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 146 i DANH MỤC VIẾT TẮT TỪ TIẾNG VIỆT Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt đầy đủ DVYT Dịch vụ y tế BHYT Bảo hiểm y tế BYT Bộ Y tế CSYT Cơ sở y tế CTYT Chi tiêu y tế QĐ Quyết định QH Quốc hội THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông VHLSS Dữ liệu điều tra mức sống hộ gia đình v DANH MỤC VIẾT TẮT TỪ TIẾNG ANH Chữ nguyên nghĩa Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt Tiếng Anh CO Carbon monoxide Khí cacbon oxit GDP Gross domestic product Tổng sản phẩm quốc nội National Aeronautics and Cơ quan Hàng không và NASA Space Administration Vũ trụ Hoa Kỳ Bình phương bé nhất thông OLS Ordinary Least Square thường Particulate matter 2.5 Vật chất dạng hạt 2.5 micrometers micromet Vietnam Household Living Dữ liệu điều tra mức sống VHLSS Standard Survey hộ gia đình Việt Nam WHO World Health Organization Tổ chức Y tế thế giới v DANH MỤC BẢNG Bảng 3.

Thu nhập bình quân đầu người theo giá so sánh năm 2010. Một số chỉ tiêu kinh tế - xã hội. Tỷ lệ giới tính nam/nữ. Số bác sỹ và số giường bệnh hàng năm.

Chi tiêu y tế bình quân đầu người. Tỷ lệ tham gia bảo hiểm y tế theo loại hình bảo hiểm. Tóm tắt định nghĩa các biến số. Thống kê mô tả các biến số.

Số lần khám bình quân và chi tiêu y tế bình quân. Tỷ lệ sử dụng DVYT ngoại trú tại các CSYT theo các chi tiêu nhân khẩu học 86 Bảng 4. Tỷ lệ sử dụng dịch vụ y tế nội trú tại các cơ sở y tế theo các chi tiêu nhân khẩu học. Chi tiêu y tế trung bình trên mỗi lần khám theo loại hình CSYT.

Kết quả ước lượng các nhân tố tác động tới số lần khám chữa bệnh. Kết quả ước lượng các nhân tố tác động tới chi tiêu cho y tế. Ước lượng các nhân tố tác động tới lựa chọn nhà cung cấp DVYT khi khám ngoại trú. Ước lượng biên các nhân tố tác động tới lựa chọn nhà cung cấp DVYT khi khám ngoại trú.

Ước lượng các nhân tố tác động tới lựa chọn nhà cung cấp khi khám nội trú .110 v DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 1. Mô hình sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe.1: Khung phân tích các nhân tố tác động tới cầu y tế. Biểu đồ tháp dân số của Việt Nam. Tình trạng ô nhiễm khí thải ở Việt Nam.

Bản đồ nồng độ bụi PM2. Sơ đồ hệ thống y tế Việt Nam. Số lượng bệnh viện công và tư qua các năm. Tỷ trọng các nguồn tài chính cho y tế ở Việt Nam.

Tỷ lệ chi Ngân sách Nhà nước cho y tế trên tổng chi ngân sách. Tỷ lệ chi tiêu y tế tự chi trả của người bệnh trên tổng chi tiêu y tế.9 Tỷ lệ người dân có chi tiêu y tế tiền túi cao. Tỷ lệ dân số tham gia bảo hiểm y tế. Tỷ lệ số lần khám ngoại trú theo cơ sở y tế.

Tỷ lệ số lần khám nội trú theo CSYT. Tính cấp thiết của nghiên cứu Sức khỏe là một thành phần quan trọng của vốn con người (Grossman, 1972a ; Acton, 1975). Sức khỏe tốt hơn giúp cá nhân làm việc hiệu quả và năng suất hơn. Vì vậy mỗi cá nhân có sức khỏe tốt hơn cũng cũng góp phần gia tăng năng suất lao động và thu nhập của một quốc gia.

Sức khỏe của một cá nhân là một hàm số được xác định bởi nhiều yếu tố đầu vào bao gồm chăm sóc y tế, thực phẩm, điều kiện nhà ở và tập luyện, trong đó chăm sóc y tế là một trong những yếu tố quyết định chính trong hàm sản xuất sức khỏe (Lawrence, 1980). Santerre và Neun (2010), Ahmed và cộng sự (2005) cho rằng một công ty sử dụng nhiều yếu tố đầu vào khác nhau, chẳng hạn như vốn và lao động để sản xuất một sản phẩm, thì một cá nhân sử dụng các yếu tố đầu vào chăm sóc sức khỏe để tạo ra sức khỏe. Khi các yếu tố khác không đổi, tình trạng sức khỏe cá nhân cho biết lượng sức khỏe tối đa có thể được tạo ra từ số lượng dịch vụ chăm sóc y tế được tiêu thụ. Như vậy, chăm sóc y tế là yếu tố đầu vào quan trọng để gia tăng sức khỏe.

Do đó mà các cá nhân sẽ tìm kiếm đến các dịch vụ y tế và chi tiêu cho các dịch vụ y tế để duy trì và nâng cao sức khỏe của mình. Dịch vụ y tế (DVYT) cũng là một loại hàng hóa và là một hàng hóa đặc biệt. Người cung ứng hàng hóa này có nhiều thông tin về sản phẩm mà họ cung ứng. Tuy nhiên, người tiêu dùng - người bệnh thường có rất ít thông tin về sản phẩm mình cần dùng nên hầu như họ không chủ động trong việc lựa chọn và quyết định loại dịch vụ cho mình mà họ phụ thuộc khá nhiều vào người cung ứng dịch vụ.

Trên thực tế việc sử dụng dịch vụ y tế của các cá nhân chịu sự tác động của nhiều yếu tố khác nhau. Xét đến tầm quan trọng của chăm sóc y tế, cả các nhà hoạch định chính sách và các nhà nghiên cứu đều hướng nhiều sự chú ý đến câu hỏi làm thế nào để đảm bảo khả năng tiếp cận rộng rãi với các dịch vụ y tế. Các sáng kiến nghiên cứu và chính sách ban đầu tập trung vào nhu cầu cải thiện khả năng tiếp cận thể chất thông qua việc mở rộng mạng lưới các cơ sở y tế. Tuy nhiên, ngày càng có nhiều nghiên cứu về chăm sóc sức khỏe chỉ ra rằng cung không đủ cầu và điều này có nghĩa là việc cung cấp khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe tối đa vẫn là một thách thức đối với Chính phủ ở nhiều nước thu nhập thấp.

Ở Việt Nam, kể từ khi Đổi Mới, hệ thống y tế đã đạt được nhiều tiến bộ trong việc nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động. Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể, nhưng hệ thống chăm sóc sức khỏe của Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức 2 (Minh và cộng sự, 2015). Vẫn còn một bộ phận dân cư còn gặp rào cản khi tiếp cận dịch vụ y tế, chi tiêu y tế (CTYT) vẫn tăng cao và đang là gánh nặng tài chính đối với nhiều gia đình, đẩy nhiều gia đình từ không nghèo chuyển sang nghèo (Hoang Van Minh và cộng sự, 2012). Để giảm gánh nặng chi tiêu y tế của người dân và tăng cơ hội tiếp cận dịch vụ chăm sóc y tế, nhiều quốc gia đã đưa ra nhiều chính sách khác nhau, trong đó có chính sách bảo hiểm y tế.

Trong thời gian gần đây, tỷ lệ tham gia bảo hiểm y tế (BHYT) ở Việt Nam tăng nhanh, năm 2018, tỷ lệ bao phủ BHYT là 87% (VHLSS 2018). Tuy nhiên, chi tiêu y tế mà người bệnh tự chi trả vẫn chiếm tỉ lệ cao trong tổng chi tiêu y tế. Thêm vào đó, với đặc thù là một nước đang phát triển, thu nhập của người dân ở mức thấp, trình độ phát triển xã hội chưa đồng đều dẫn đến việc sử dụng dịch vụ chăm sóc y tế còn khác nhau giữa các nhóm dân cư.