Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu mật độ xương, các yếu tố nguy cơ loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN QUÂN Y HOÀNG VĂN DŨNG NGHIÊN CỨU MẬT ĐỘ XƯƠNG, CÁC YẾU TỐ NGUY CƠ LOÃNG XƯƠNG, SỰ THAY ĐỔI MỘT SỐ DẤU ẤN CHU CHUYỂN XƯƠNG Ở PHỤ NỮ SAU MÃN KINH ĐƯỢC BỔ SUNG SỮA ĐẬU NÀNH CÓ TĂNG CƯỜNG VITAMIN D VÀ CANXI TẠI CỘNG ĐỒNG Chuyên ngành : Nội Xương Khớp Mã số : 62 72 01 42 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Cán bộ hướng dẫn luận án: 1: PGS. Lê Bạch Mai 2: PGS. Nguyễn Thị Ngọc Lan HÀ NỘI i LỜI CAM ĐOAN Tôi Hoàng Văn Dũng, nghiên cứu sinh Học viện Quân Y, chuyên ngành Nội xương khớp, xin cam đoan: 1. Đây luận án do tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Lê Bạch Mai và PGS.TS Nguyễn Thị Ngọc Lan.

Công trình nghiên cứu này không trùng lặp với bất cứ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam. Số liệu và thông tin trong luận án là chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nghiên cứu và chủ nhiệm đề tài cấp Bộ Công thương của Viện Dinh dưỡng Quốc gia. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này. Tác giả luận án Hoàng Văn Dũng ii LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới PGS.

Lê Bạch Mai, PGS. Nguyễn Thị Ngọc Lan, hai người thầy đã hết lòng dìu dắt tôi từ những bước đầu tiên trong công tác và nghiên cứu từ khi tôi còn là bác sỹ nội trú bệnh viện. Những người thầy tận tình, nghiêm khắc hướng dẫn tôi thực hiện đề tài, giúp tôi giải quyết nhiều khó khăn vướng mắc trong quá trình thực hiện luận án, tạo mọi điều kiện thuận lợi để giúp tôi hoàn thành luận án này. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Quốc Anh, PGS.TS Trần Thúy Hạnh đã tạo mọi điều kiện thuận lợi, động viên tinh thần tôi trong công tác, học tập, thực hiện nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Tôi cũng xin được bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới: - Ban Giám đốc, phòng Đào tạo Sau đại học, Học viện Quân y đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi để tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án.TS Đoàn Văn Đệ, PGS.TS Lê Việt Thắng cùng các Thầy/Cô Bộ môn AM2, Học viện Quân Y đã giúp đỡ, chỉ bảo và tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án.TS Vũ Thị Thanh Thủy cùng lãnh đạo, cán bộ nhân viên khoa Cơ xương khớp, bệnh viện Bạch Mai đã giúp đỡ tôi thực hiện và hoàn thành luận án. - Ban giám hiệu cùng toàn thể Thầy/Cô giáo, nhóm sinh viên Cao đẳng Điều dưỡng khóa 1, trường Cao đẳng Y tế Bạch Mai đã giúp đỡ tôi thực hiện và hoàn thành luận án. iii - Cán bộ trong nhóm nghiên cứu đề tài cấp Bộ của Viện Dinh dưỡng, cán bộ trạm Y tế xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai, Thành phố Hà Nội cùng các bác đối tượng tham gia nghiên cứu đã giúp tôi thực hiện nghiên cứu và cung cấp cho tôi những số liệu vô cùng quý giá để tôi hoàn thành luận án. Cuối cùng, xin cảm ơn Bố, Mẹ đã sinh dưỡng và là nguồn động viên to lớn giúp tôi học tập và phấn đấu.

Cảm ơn vợ và hai con thân yêu cùng các anh, chị, em trong hai gia đình, bạn bè đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ và là chỗ dựa vững chắc cả về vật chất và tinh thần để tôi thực hiện và hoàn thành luận án. Tác giả luận án Hoàng Văn Dũng iv MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iv Danh mục chữ viết tắt viii Danh mục bảng x Danh mục biểu đồ xii Danh mục hình xiii ĐẶT VẤN ĐỀ 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 3 1. Mật độ xương, loãng xương và các yếu tố nguy cơ loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh 3 1. Khái niệm mật độ xương và loãng xương 3 1.

Chu chuyển xương 7 1. Khái niệm mãn kinh và cơ chế loãng xương ở phụ nữ mãn kinh 11 1. Dịch tễ loãng xương ở phụ nữ mãn kinh 13 1. Các yếu tố nguy cơ loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh 13 1.

Điều trị loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh 18 1. Vai trò của dinh dưỡng và các biện pháp thay đổi lối sống 18 1. Khuyến cáo điều trị loãng xương ở phụ nữ mãn kinh hiện nay 28 1. Các nghiên cứu trong nước và thế giới 32 1.

Các nghiên cứu trên thế giới 32 1. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam 34 v CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 39 2. Đối tượng nghiên cứu 39 2. Đối tượng nghiên cứu 39 2.

Địa điểm nghiên cứu 39 2. Thời gian nghiên cứu39 2. Tiêu chuẩn chọn và loại trừ đối tượng nghiên cứu 40 2. Cỡ mẫu nghiên cứu và cách chọn mẫu 41 2.

Nghiên cứu điều tra cắt ngang 41 2. Nghiên cứu can thiệp cộng đồng 42 2. Phương pháp nghiên cứu 43 2. Thiết kế nghiên cứu 43 2.

Chỉ tiêu nghiên cứu và tiêu chuẩn đánh giá 44 2. Các bước tiến hành nghiên cứu 59 2. Sản phẩm can thiệp 60 2. Nguồn gốc và tiêu chuẩn chất lượng của sản phẩm.

Đóng gói bao bì sản phẩm 61 2. Thành phần của sản phẩm can thiệp và chứng 61 2. Liều lượng và cách sử dụng63 2. Quy trình cấp phát, giám sát sử dụng sản phẩm can thiệp 63 2.

Tiêu chuẩn đánh giá sự tuân thủ của đối tượng nghiên cứu sau can thiệp. Tiêu chuẩn đánh giá sự tuân thủ và đạt tiêu chuẩn đánh giá sau can thiệp. Tiêu chuẩn loại trừ đối tượng sau can thiệp (Không đánh giá sau can thiệp). Sự tuân thủ của đối tượng nghiên cứu sau 6 tháng can thiệp 64 2.

Đạo đức trong nghiên cứu 65 vi 2. Phân tích và xử lý số liệu 66 CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 68 3. Đặc điểm chung đối tượng nghiên cứu 68 3. Đặc điểm chung về thể chất và một số yếu tố lâm sàng 68 3.

Đặc điểm tuổi đối tượng nghiên cứu 69 3. Đặc điểm chiều cao, cân nặng và chỉ số khối cơ thể 69 3. Đặc điểm sinh con và tình trạng mãn kinh 71 3. Đặc điểm trình độ học vấn và nghề nghiệp hiện tại 72 3.

Đặc điểm thời gian tiếp xúc ánh sáng mặt trời và khẩu phần canxi hàng ngày 73 3. Đặc điểm thói quen sinh hoạt 74 3. Đặc điểm chỉ số tốc độ truyền âm (SOS), một số yếu tố nguy cơ loãng xương 76 3. Đặc điểm chỉ số tốc độ truyền âm (SOS) và tỉ lệ loãng xương 76 3.

Đặc điểm một số yếu tố nguy cơ loãng xương 77 3. Đặc điểm thay đổi nồng độ Osteocancin, CTX, Vitamin D, Estradiol huyết thanh sau 6 tháng can thiệp. Đặc điểm chung nhóm nghiên cứu trước can thiệp 86 3. Đặc điểm nồng độ dấu ấn chu chuyển xương, vitamin D và Estradiol huyết thanh trước can thiệp 88 3.

Đặc điểm thay đổi nồng độ dấu ấn chu chuyển xương, Vitamin D, Estradiol huyết thanh ở phụ nữ sau mãn kinh được sử dụng bột đậu nành tăng cường vitamin D và canxi sau 6 tháng. Đặc điểm tác dụng không mong muốn của sản phẩm 101 CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN 102 vii 4. Đặc điểm chung đối tượng nghiên cứu 102 4. Đặc điểm chỉ số tốc độ truyền âm (SOS), tỉ lệ loãng xương và một số yếu tố nguy cơ loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh 102 4.

Đặc điểm chỉ số tốc độ truyền âm (SOS) và tỉ lệ loãng xương 102 4. Đặc điểm một số yếu tố nguy cơ và mối liên quan với tình trạng loãng xương 104 4. Thay đổi nồng độ Osteocalcin, CTX, Vitamin D và Estradiol huyết thanh ở phụ nữ sau mãn kinh sau can thiệp 116 4. Đặc điểm chung của nhóm nghiên cứu trước can thiệp 116 4.

Đặc điểm nồng độ dấu ấn chu chuyển xương, vitamin D, estradiol và mối liên quan với loãng xương ở nhóm đối tượng can thiệp 118 KẾT LUẬN 136 KIẾN NGHỊ 138 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC viii CÁC CHỮ VIẾT TẮT BMD : Bone Mineral Density (Mật độ xương) BMI : Body Mass Index (Chỉ số khối cơ thể) BSAP : Bone Specific Alkaline Phosphatase (Phosphatase kiềm đặc hiệu xương) BQI : Bone Quality Index (Chỉ sổ chất lượng xương) CTX : Carboxy-terminal collagen crosslinks CSTL : Cột sống thắt lưng. CXĐ : Cổ xương đùi DPD : Desoxypyridinoline DXA : Dual Energy Xray Absorptiometry (Hấp thụ tia X năng lượng kép) ER : Estrogen Reeeptor (Recepter của estrogen) FDA : Food and Drug Administration (Hiệp hội Thuốc và Thực phẩm) FRAX : Fracture Risk Assessment Tool (Mô hình đánh giá nguy cơ gãy xương) HRT : Hormon Replace Therapy (Liệu pháp hóc môn thay thế) HRQTC : High Resolution Quantitative Computed Tomography (Chụp cắt lớp vi tính định lượng độ phân giải cao) LSC : Least Significant Change (Sự thay đổi tối thiểu có ý nghĩa) MĐX : Mật độ xương. NTX : N-telopeptid collagencrosslinks NOF : The National Osteoporosis Foundation (Hiệp hội loãng xươngquốc gia) RANKL : Receptor Activator of NF-Kappa B Ligand RCTs : Randomized Control Trials (Thử nghiệm ngẫu nghiên có đối chứng) ix OC : Osteocalcin OPG : Osteoprotogerin Osteoblast : Tạo cốt bào Osteoclast : Hủy cốt bào P1NP : Procollagen type 1 N-terminal propeptide PBM : Peak Bone Mass (Khối lượng xương đỉnh) SERM : Selective estrogen receptor modulators: (Tác nhân tác động đến thụ thể estrogen chọn lọc) SOS : Speed of Sound (Tốc độ truyền âm) SQFFQ : SemiQuantitative Food Frequency Questionaire (Câu hỏi tần suất thức ăn bán định lượng) QCT : Quantitative Computed Tomography (Cắt lớp vi tính định lượng) QUS : Quantitative Ultrasound (Siêu âm định lượng) VDR : Vitamin D Receptor (Receptor của vitamin D) WHO : World Health Organization (Tổ chức Y tế thế giới) x DANH MỤC BẢNG Bảng Tên bảng Trang 1. Lượng canxi cần thiết theo khuyến cáo 19 2.

Các chỉ tiêu trong nghiên cứu mô tả cắt ngang. Bộ câu hỏi đánh giá khẩu phần canxi (SQFFQ). Tác dụng không mong muốn của sản phẩm 59 2. Thành phần và giá trị dinh dưỡng sản phẩm can thiệp PN1 62 2.

Thành phần và giá trị dinh dưỡng sản phẩm can thiệp PN2 62 3. Đặc điểm thể chất và yếu tố lâm sàng đối tượng nghiên cứu 68 3. Đặc điểm tuổi đối tượng nghiên cứu 69 3. Đặc điểm cân nặng đối tượng nghiên cứu 70 3.

Đặc điểm số con đẻ và tình trạng mãn kinh của đối tượng nghiên cứu 71 3. Đặc điểm trình độ học vấn và nghề nghiệp hiện tại 72 3. Đặc điểm tiếp xúc ánh sáng mặt trời 73 3. Đặc điểm thói quen uống rượu bia, hút thuốc lá 74 3.