Nghiên cứu biến đổi triệu chứng lâm sàng, hình thái, chức năng tuyến yên ở bệnh nhân u tuyến yên trước và sau điều trị bằng dao gamma quay - Nguyễn Thị Minh Phương

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ HỌC VIỆN QUÂN Y NGUYỄN THỊ MINH PHƯƠNG NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỔI TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG, HÌNH THÁI, CHỨC NĂNG TUYẾN YÊN Ở BỆNH NHÂN U TUYẾN YÊN TRƯỚC VÀ SAU ĐIỀU TRỊ BẰNG DAO GAMMA QUAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ HỌC VIỆN QUÂN Y NGUYỄN THỊ MINH PHƯƠNG NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỔI TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG, HÌNH THÁI, CHỨC NĂNG TUYẾN YÊN Ở BỆNH NHÂN U TUYẾN YÊN TRƯỚC VÀ SAU ĐIỀU TRỊ BẰNG DAO GAMMA QUAY Chuyên ngành : NỘI KHOA Mã số : 9720107 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. MAI TRỌNG KHOA 2. ĐOÀN VĂN ĐỆ HÀ NỘI LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Người viết cam đoan Nguyễn Thị Minh Phương MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục chữ viết tắt trong luận án Danh mục các bảng Danh mục các biểu đồ Danh mục các hình ĐẶT VẤN ĐỀ.1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Đặc điểm giải phẫu, sinh lý của tuyến yên. Đặc điểm giải phẫu tuyến yên và vùng hố yên. Sinh học phân tử và sinh lý tuyến yên.

Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và dịch tễ u tuyến yên. Dịch tễ u tuyến yên. Chẩn đoán u tuyến yên. Các phương pháp điều trị u tuyến yên.

Phương pháp điều trị nội khoa. Các phương pháp phẫu thuật. Phương pháp xạ gia tốc. Xạ phẫu bằng dao gamma.

Một số nghiên cứu trong và ngoài nước về xạ phẫu dao gamma quay. Một số nghiên cứu trên thế giới. Một số nghiên cứu trong nước.33 CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu.

Tiêu chuẩn lựa chọn. Tiêu chẩn loại trừ. Phương pháp nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu.

Địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu. Thiết bị nghiên cứu.

Phương pháp thu thập số liệu. Nội dung nghiên cứu. Các biến số nghiên cứu. Tiến hành xạ phẫu.

Theo dõi và đánh giá kết quả điều trị xạ phẫu. Các tiêu chuẩn chẩn đoán, đánh giá, phân loại sử dụng trong nghiên cứu. Xử lý số liệu. Đạo đức trong nghiên cứu.55 CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng bệnh nhân u tuyến yên. Đặc điểm lâm sàng. Đặc điểm cận lâm sàng bệnh nhân u tuyến yên.

Kết quả điều trị xạ phẫu. Đặc điểm chung nhóm xạ phẫu và liều xạ phẫu. Đáp ứng về lâm sàng sau xạ phẫu. Đáp ứng về hình ảnh khối u sau xạ phẫu.

Đáp ứng về nồng độ hormon sau xạ phẫu. Biến chứng sau xạ phẫu.83 CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu. Đặc điểm giới.

Đặc điểm tuổi. Phân bố thể bệnh, chỉ số khối cơ thể, Tăng huyết áp, đái tháo đường. Thời gian diễn biến bệnh. Lý do vào viện.

Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng ở bệnh nhân u tuyến yên. Đặc điểm lâm sàng bệnh nhân u tuyến yên. Đặc điểm cận lâm sàng của bệnh nhân u tuyến yên. Kết quả can thiệp xạ phẫu ở bệnh nhân u tuyến yên.

Đặc điểm chung nhóm can thiệp xạ phẫu. Biến đổi về lâm sàng ở bệnh nhân u tuyến yên trước và sau xạ phẫu. Biến đổi về kích thước u ở bệnh nhân u tuyến yên trước và sau xạ phẫu. Biến đổi về nồng độ hormon trước và sau xạ phẫu ở bệnh nhân u tuyến yên.

Biến chứng sau xạ phẫu.121 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC CHỮ VIẾT TẮT ACTH Adrenocorticotropic hormone ATBA American brain tumor association BMI Body Mass Index BT Bình thường CĐHA Chẩn đoán hình ảnh CHTP Chụp cộng hưởng từ phổ CS Cộng sự CT CTScanner (cắt lớp vi tính) DICOM Digital imaging and communications in medicine ĐT Điều trị ĐU đáp ứng FSH Follicle Stimulating Hormone FT4 Free thyroxine GH growth hormone GK Gamma Knife (dao gamma) GTV Gross tumor volume (thể tích khối u thô) HTNT Hoạt tính nội tiết IGF-1 insulin like growth factor -1 IMRT Intensive Modulated Radiation Therapy (xạ trị điều biến liều) KT Kích thước KTTB Kích thước trung bình LH Luteinizing Hormone MRI Magnetic resonance imaging (cộng hưởng từ) OĐ ổn định PET/CT Positron Emission Tomography/CTscanner PRL Prolactin PT Phẫu thuật PTV Planning target volume (thể tích bia lập kế hoạch) RECIST response evaluation criteria in solid tumors RLKN Rối loạn kinh nguyệt TB Trung bình TK Thần kinh TSH Thyroid-stimulating hormone WHO World Health Organization (Tổ chức y tế thế giới) DANH MỤC BẢNG Bảng Tên bảng Trang 1. Chỉ định xạ phẫu cho một số u não và bệnh lý sọ não. Liều xạ phẫu theo kích thước khối u. Liều xạ phẫu theo kích thước và thể tích khối u.

Liều xạ phẫu theo thể bệnh. Giá trị bình thường một số hormon ở người trưởng thành. Tiêu chuẩn chẩn đoán suy tuyến yên. Tiêu chuẩn chẩn đoán tăng huyết áp theo JNC 7.

Tiêu chuẩn phân loại BMI. Đáp ứng điều trị theo tiêu chuẩn RECIST. Đáp ứng điều trị về nồng độ hormon. Phân bố bệnh nhân theo nhóm tuổi và giới.

Đặc điểm BMI, tăng huyết áp, đái tháo đường nhóm bệnh. Phân bố bệnh nhân theo thể bệnh. Phân bố lý do vào viện. Các triệu chứng lâm sàng thường gặp.

Phân bố các triệu chứng lâm sàng do khối u chèn ép theo thể bệnh. Triệu chứng lâm sàng do rối loạn hormon ở nhóm u có HTNT. Đặc điểm lâm sàng ở nhóm u tiết PRL. Đặc điểm lâm sàng ở nhóm u tiết GH.

Đặc điểm kích thước u nhóm bệnh nhân nghiên cứu. Đặc điểm kích thước u theo thể bệnh. Đặc điểm tính chất khối u trên MRI. Tính chất xâm lấn của khối u ở nhóm nghiên cứu.

Nồng độ các hormon tuyến yên. So sánh trung vị một số hormon ở nhóm u tiết PRL theo giới.64 Bảng Tên bảng Trang 3. So sánh giá trị trung vị một số hormon ở nhóm u tiết GH theo giới. So sánh trung vị một số hormon ở nhóm u không HTNT theo giới.

Mối tương quan giữa kích thước khối u và nồng độ hormon. Phân bố theo thể bệnh nhóm xạ phẫu. Đặc điểm tuổi, giới nhóm xạ phẫu. Tiền sử điều trị trước khi xạ phẫu.

Phân bố liều xạ phẫu. Tương quan giữa liều xạ phẫu với kích thước u, bản chất u. So sánh kích thước trung bình của khối u trước và sau xạ phẫu. So sánh kích thước trung bình khối u trước và sau xạ phẫu ở nhóm u có HTNT và u không HTNT.

Tỷ lệ đáp ứng về kích thước u theo RECIST sau xạ phẫu theo bản chất u. Tỷ lệ biến chứng sau xạ phẫu. Liên quan tỷ lệ biến chứng sau xạ phẫu với liều xạ. Tỷ lệ biến chứng suy tuyến yên sau xạ phẫu.

Thay đổi kích thước khối u ở bệnh nhân có hoạt tính nội tiết sau xạ phẫu của một số tác giả. Kết quả xạ phẫu dao gamma quay cho bệnh nhân u tuyến yên theo một số tác giả.111 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ Tên biểu đồ Trang 3. Thời gian từ khi có triệu chứng đến khi vào viện. Tương quan giữa kích thước u với nồng độ hormon PRL nhóm bệnh nhân u tiết PRL.

Triệu chứng lâm sàng trước và sau điều trị nhóm tăng PRL. Triệu chứng lâm sàng tăng GH trước và sau điều trị. Lâm sàng nhóm u không HTNT trước và sau điều trị. Đáp ứng khối u theo tiêu chuẩn RECIST.

Đáp ứng khối u theo tiêu chuẩn RECIST ở nhóm u tiết PRL và nhóm tiết GH. Đáp ứng khối u theo tiêu chuẩn RECIST ở nhóm ở nhóm u có HTNT và u không HTNT. Đáp ứng khối u theo tiêu chuẩn RECIST ở nhóm ở nhóm microadenoma và macroadenoma. Nồng độ hormon PRL, GH trung bình trước và sau xạ phẫu.

Nồng độ hormon ACTH, LH, TSH, FSH trung bình trước và sau xạ phẫu. Nồng độ hormon PRL, GH trung bình trước và sau xạ phẫu ở nhóm có HTNT. Nồng độ hormon ACTH, LH, TSH, FSH trung bình trước và sau xạ phẫu ở nhóm có HTNT. Nồng độ hormon PRL, GH trung bình trước và sau xạ phẫu ở nhóm không HTNT.

Nồng độ hormon ACTH, LH, TSH, FSH trung bình trước và sau xạ phẫu ở nhóm không HTNT.79 Biểu đồ Tên biểu đồ Trang 3. Nồng độ hormon PRL, GH trung bình trước và sau xạ phẫu ở nhóm u tiết PRL. Nồng độ hormon ACTH, LH, TSH, FSH trung bình trước và sau xạ phẫu ở nhóm u tiết PRL. Đáp ứng về hormon ở nhóm có HTNT.

Đáp ứng về hormon ở nhóm tiết PRL. Đáp ứng về hormon ở nhóm tiết GH.82 DANH MỤC HÌNH Hình Tên hình Trang 1. U tuyến yên trên MRI. Hình ảnh mô bệnh học tế bào tuyến yên tiết PRL.

Hình ảnh mô bệnh học tế bào tuyến yên tiết GH. Hình ảnh mô bệnh học tế bào tuyến yên tiết ACTH. Hình ảnh mô bệnh học tế bào tuyến yên tiết FSH. Máy xạ phẫu dao Gamma quay ART-6000 ™.

Xác định thể tích khối u, phân bố liều điều trị. Hình ảnh bàn chân, mặt và ngực của một bệnh nhân u tuyến yên tăng tiết GH.93 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Tuyến yên là tuyến nội tiết, nằm trong hộp sọ tiết ra các hormon tác động lên một số tuyến khác như tuyến giáp, tuyến thượng thận, tuyến sinh dục. U tuyến yên phát triển từ thành phần của tuyến yên, thường gặp nhất trong các loại u vùng hố yên, tần suất gặp u tuyến yên 10-15% trong các u nội sọ, đứng hàng thứ ba sau u thần kinh đệm (gliomas) và u màng não (meningiomas) [1], [2], [3], [4]. U tuyến yên là bệnh lý có triệu chứng lâm sàng khá phong phú, thường được chia ra làm hai loại là các khối có hoạt tính nội tiết và u không hoạt tính nội tiết.

Loại u có hoạt tính nội tiết thường có biểu hiện lâm sàng sớm hơn thông qua những rối loạn chức năng tuyến yên như: rối loạn kinh nguyệt, vô kinh, vô sinh, tăng tiết sữa hay to viễn cực…. U không hoạt tính nội tiết thường có biểu hiện lâm sàng muộn như: đau đầu, giảm thị lực khi đã có chèn ép vào thần kinh thị giác…. Chẩn đoán u tuyến yên chủ yếu dựa vào các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như chụp cộng hưởng từ (MRI) hoặc CTcanner (CT) sọ não, xét nghiệm nội tiết có vai trò xác định thể bệnh [4], [5], [6]. Phần lớn khối u tuyến yên là u lành tính [1], [7] nhưng nếu không được chẩn đoán, điều trị sớm u sẽ phát triển chèn ép gây giảm thị lực và rối loạn chức năng nội tiết.

Điều trị u tuyến yên có nhiều phương pháp khác nhau như: phẫu thuật, điều trị nội khoa, xạ phẫu và xạ trị.