Luận án: Biến đổi di truyền u nguyên bào thần kinh và mối liên quan với tiên lượng điều trị

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN _______________________ VŨ ĐÌNH QUANG NGHIÊN CỨU MỘT SỐ BIẾN ĐỔI DI TRUYỀN VÀ MỐI LIÊN QUAN VỚI CÁC YẾU TỐ TIÊN LƯỢNG, ĐỊNH HƯỚNG ĐIỀU TRỊ BỆNH NHÂN U NGUYÊN BÀO THẦN KINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC Hà Nội - 2019 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN _______________________ Vũ Đình Quang NGHIÊN CỨU MỘT SỐ BIẾN ĐỔI DI TRUYỀN VÀ MỐI LIÊN QUAN VỚI CÁC YẾU TỐ TIÊN LƯỢNG, ĐỊNH HƯỚNG ĐIỀU TRỊ BỆNH NHÂN U NGUYÊN BÀO THẦN KINH Chuyên ngành: Di truyền học Mã số: 62420121 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Thị Hồng Vân 2. Phùng Tuyết Lan Hà Nội - 2019 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi là: Vũ Đình Quang, nghiên cứu sinh khóa 2013-2018, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, chuyên ngành Di truyền học, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.

Nguyễn Thị Hồng Vân và TS. Phùng Tuyết Lan. Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố. Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những cam kết này. Hà Nội, ngày 04 tháng 03 năm 2019 NGƯỜI CAM ĐOAN VŨ ĐÌNH QUANG TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, tôi muốn gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới PGS. Nguyễn Thị Hồng Vân và TS. Phùng Tuyết Lan, hai người thầy khoa học đã tận tâm hướng dẫn, chỉ bảo, động viên tôi trong suốt 5 năm thực hiện đề tài nghiên cứu này.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến tất cả bệnh nhân và gia đình bệnh nhân đã đồng ý tham gia vào nghiên cứu này. Chính sự đau đớn, mất mát của các em là động lực thôi thúc tôi hoàn thiện nghiên cứu này, cho các em và cho cả những bệnh nhân sau các em nữa. Tôi xin được cảm ơn tất cả đồng nghiệp ở khoa Di truyền và Sinh học Phân tử, ngôi nhà thứ hai của tôi, đã luôn ở bên tôi những lúc vui, lúc buồn, khi thành công hay khi thất bại. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới các thầy giáo, cô giáo và cán bộ nghiên cứu của Bộ môn Di truyền học, Khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN đã luôn tạo điều kiện tốt nhất cho tôi được học tập, nghiên cứu trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu này.

Tôi xin cảm ơn đến các anh chị, bạn bè đồng nghiệp trong bệnh viện Nhi Trung ương và bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec đã cùng tôi đạt được sản phẩm khoa học ngày hôm nay. Tôi xin cảm ơn những người bạn thân thiết đã luôn ở bên tôi. Cuối cùng, tôi xin dành lời cảm ơn tới gia đình của mình, tới bố, tới người mẹ đã khuất, tới người bạn đời yêu thương và hai con của tôi với những lo lắng, chăm sóc, sẻ chia và tình yêu lớn lao dành cho tôi. Hà Nội, ngày 04 tháng 03 năm 2019 Vũ Đình Quang TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Khái quát về u nguyên bào thần kinh. Tỷ lệ mắc. Nguyên nhân hình thành khối u nguyên bào thần kinh.

Phôi thai học u nguyên bào thần kinh. Mô bệnh học u nguyên bào thần kinh. Một số đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng u nguyên bào thần kinh. Một số đặc điểm lâm sàng bệnh u nguyên bào thần kinh.

Một số đặc điểm cận lâm sàng bệnh u nguyên bào thần kinh. Các đặc điểm di truyền bệnh u nguyên bào thần kinh. Biến đổi về số lượng nhiễm sắc thể. Biến đổi về cấu trúc nhiễm sắc thể.

Khuếch đại gen MYCN. Sự biến đổi biểu hiện gen trong bệnh u nguyên bào thần kinh. U nguyên bào thần kinh di truyền. Mô hình biến đổi di truyền bệnh u nguyên bào thần kinh.

Các kỹ thuật di truyền sử dụng để phát hiện các biến đổi di truyền bệnh u nguyên bào thần kinh. Kỹ thuật lai huỳnh quang tại chỗ. Kỹ thuật khuếch đại đa mồi dựa vào phản ứng nối. Kỹ thuật lai so sánh hệ gen.

Tình hình nghiên cứu bệnh u NBTK ở Việt Nam. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu .55 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Thời gian và địa điểm nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân. Tiêu chuẩn loại trừ bệnh nhân. Thiết kế nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Thu thập và bảo quản mẫu bệnh phẩm. Kỹ thuật lai huỳnh quang tại chỗ. Kỹ thuật tách chiết DNA.

Kỹ thuật MLPA. Kỹ thuật lai so sánh hệ gen. Các bước tiến hành nghiên cứu. Nghiên cứu một số biến đổi di truyền của bệnh u nguyên bào thần kinh.

Nghiên cứu mối liên quan giữa một số biến đổi di truyền với một số biểu hiện lâm sàng, cận lâm sàng và điều trị của bệnh nhân. Xử lý số liệu. Đạo đức trong nghiên cứu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN.

Phát hiện một số bất thường di truyền trên các bệnh nhân nhi mắc u nguyên bào thần kinh. Xác định trạng thái khuếch đại gen MYCN bằng kỹ thuật FISH. Xác định một số biến đổi về cấu trúc nhiễm sắc thể bằng kỹ thuật MLPA và CGH. Quy trình xét nghiệm biến đổi di truyền trên bệnh nhân u NBTK.

93 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Xác định mối liên quan giữa các biến đổi di truyền với một số yếu tố tiên lượng và định hướng điều trị u nguyên bào thần kinh. Mối liên quan giữa trạng thái gen MYCN với tuổi chẩn đoán. Mối liên quan giữa trạng thái gen MYCN với giới tính.

Mối liên quan giữa trạng thái gen MYCN với giai đoạn bệnh. Mối liên quan giữa trạng thái gen MYCN với chỉ số VMA/HVA. Mối liên quan giữa trạng thái gen MYCN với chỉ số LDH. Mối quan hệ giữa trạng thái gen MYCN với trạng thái biệt hóa của tế bào.

Mối quan hệ giữa trạng thái gen MYCN với tiên lượng mô bệnh học. Ý nghĩa các biến đổi di truyền với điều trị. 120 KIẾN NGHỊ VỀ NHỮNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO. 121 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

122 TÀI LIỆU THAM KHẢO. DANH SÁCH BỆNH NHÂN .PL01 PHỤ LỤC 2. KẾT QUẢ MLPA CỦA MỘT SỐ BỆNH NHÂN .PL10 PHỤ LỤC 3. KẾT QUẢ TÁCH DNA CỦA MỘT SỐ BỆNH NHÂN .PL15 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt BDNF Brain-derived neurotrophic Yếu tố tăng trưởng thần kinh factor có nguồn gốc từ não BH Biệt hóa CGH Comparative Genomic Lai so sánh hệ gen Hybridization CNV Copy number variation Thay đổi về số lượng bản sao DM Double minute Đoạn kép ngắn chất nhiễm sắc EFS Event-free survival Tỷ lệ sống không bệnh FISH Fluorescent in-situ Lai huỳnh quang tại chỗ Hybridization HSR Homogeneously staining Vùng bắt màu đồng nhất region HVA Homo-vanillic Acid Homo-vanillic Acid INRGSS International Neuroblastoma Hệ thống phân giai đoạn u Risk Group Staging System nguyên bào thần kinh theo nhóm nguy cơ INSS International Neuroblastoma Hệ thống phân giai đoạn u Staging System nguyên bào thần kinh quốc tế LDH Lactate Dehydrogenase Lactate Dehydrogenase LTS Life-threatening symptom Triệu chứng đe dọa sự sống 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt MIBG Meta-iodobenzyl-guanidine Meta-iodobenzyl-guanidine MKI Mitosis karyorrhexis Index Chỉ số nhân chia/nhân tan MLPA Multiplex ligation-dependent Khuếch đại đa mồi dựa vào probe amplification phản ứng nối NBTK Nguyên bào thần kinh NCA Numerical Chromosomal Biến đổi về số lượng nhiễm Aberration sắc thể NGF Nerve growth factor Yếu tố tăng trưởng thần kinh NST Nhiễm sắc thể PCR Polymerase chain reaction Phản ứng chuỗi trùng hợp SCA Segmental Chromosomal Biến đổi về cấu trúc nhiễm sắc Aberration thể Trk Tyrosine kinase Tyrosine kinase VMA Vanillyl-mandellic Acid Vanillyl-mandellic Acid 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com DANH MỤC BẢNG Bảng Tên Trang Bảng 1.1 Các giai đoạn theo INRGSS.2 Bảng phân loại nhóm nguy cơ u NBTK.3 Bảng phân nhóm điều trị các bệnh nhân nguy cơ không cao 25 Bảng 1.4 Các mất đoạn trong hệ gen ở các khối u NBTK .1 Phân bố trạng thái gen MYCN trong nghiên cứu này.2 Phân bố các dạng khuếch đại gen MYCN trong nghiên cứu này 72 Bảng 3.3 So sánh kết quả nghiên cứu tỷ lệ khuếch đại gen MYCN ở nghiên cứu này với một số nghiên cứu đã công bố.4 Kết quả phân tích 10 mẫu bằng kỹ thuật MLPA .5 Kết quả lai so sánh hệ gen của 6 bệnh nhân u NBTK .6 Số lượng các dạng biến đổi số lượng nhiễm sắc thể tìm được 89 Bảng 3.7 Số lượng các dạng biến đổi cấu trúc nhiễm sắc thể tìm được 90 Bảng 3.8 So sánh kết quả phát hiện CNV trên nhiễm sắc thể số 2 và 17 bằng kỹ thuật MLPA và CGH.9 Phân bố bệnh nhân theo tuổi .10 Phân bố trạng thái gen MYCN theo các nhóm tuổi .11 Phân bố trạng thái gen MYCN theo giới tính .12 So sánh kết quả nghiên cứu phân bố theo đoạn giai đoạn bệnh ở nghiên cứu này với một số nghiên cứu đã công bố .13 Kết quả HVA niệu .13 Kết quả VMA niệu .15 Kết quả chỉ số LDH huyết thanh .16 Kết quả phân tích sự biệt hoá của tế bào.

109 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Bảng Tên Trang Bảng 3.17 So sánh kết quả nghiên cứu phân bố theo các mức độ biệt hóa của khối u ở nghiên cứu này với một số nghiên cứu đã công bố .18 Kết quả tiên lượng mô bệnh học .19 So sánh kết quả nghiên cứu phân bố theo tiên lượng mô bệnh học ở nghiên cứu này với một số nghiên cứu đã công bố.20 Ý nghĩa trong đánh giá nguy cơ của khuếch đại gen MYCN 115 Bảng 3.21 Ý nghĩa trong điều trị của kết quả lai so sánh hệ gen. 116 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com DANH MỤC HÌNH Hình Tên Trang Hình 1.1 Bốn con đường của sự thoái triển ngẫu nhiên .2 Vị trí gen MYCN trên nhiễm sắc thể số 2 .3 Mô hình tương tác của protein mycN với các protein khác.4 Tỷ lệ sống không bệnh 3 năm ở trẻ nhỏ (dưới 1 tuổi) theo trạng thái gen MYCN .5 Tỷ lệ sống chung và sống không bệnh của bệnh nhân có khối u di căn kèm khuếch đại gen MYCN.6 Con đường dẫn truyền tín hiệu của thụ thể TrkA .