Luận án tiến sĩ y học: Chẩn đoán và điều trị can thiệp dị dạng mạch máu ngoại biên bằng tiêm cồn tuyệt đối - Trường Đại học Y Dược Huế

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y - DƯỢC NGUYỄN ĐÌNH LUÂN NGHIÊN CỨU CHẨN ĐOÁN MỘT SỐ DỊ DẠNG MẠCH MÁU NGOẠI BIÊN VÀ ĐIỀU TRỊ CAN THIỆP BẰNG TIÊM CỒN TUYỆT ĐỐI Ngành: ĐIỆN QUANG VÀ Y HỌC HẠT NHÂN MÃ SỐ: 9 720 111 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. HOÀNG MINH LỢI TS. NGUYỄN SANH TÙNG HUẾ, 2022 Lời Cảm Ơn Trải qua những năm tháng học tập, làm việc và nghiên cứu tại Trường Đại học Y Dược - Huế, Đại học Huế, tôi xin chân thành gửi lời cảm ơn sâu sắc đến: Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau Đại học Trường Đại học Y - Dược Huế. Ban Giám đốc Bệnh viện Nhân dân Gia Định.

Ban Chủ nhiệm, cùng quý thầy cô giáo Bộ môn Chẩn đoán hình ảnh, Trường Đại học Y - Dược Huế đã luôn tạo mọi điều kiện, ủng hộ hỗ trợ tôi trong quá trình học tập và làm việc. Đặc biệt, tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và kính trọng đến Thầy PGS. Hoàng Minh Lợi, TS. Nguyễn Sanh Tùng, hai người thầy đã tận tình dạy dỗ, dìu dắt giúp đỡ tôi trong những tháng ngày học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận án này.

Tôi xin cảm ơn tập thể các đồng nghiệp, nhân viên và quý bệnh nhân tại đơn vị X-quang can thiệp, khoa Chẩn đoán hình ảnh, Bệnh viện Nhân dân Gia Định đã ủng hộ tôi trong suốt quá trình học tập, làm việc và nghiên cứu. Con xin được bày tỏ lòng biết ơn Cha, Mẹ - những đấng sinh thành đã nuôi dưỡng con nên người, là nguồn động lực và chỗ dựa tinh thần lớn nhất của con. Thương yêu gửi đến vợ và các con đã luôn ở bên tôi trong những năm tháng khó khăn nhất cũng như khi hạnh phúc. Xin cảm ơn anh chị em, bạn bè, người thân đã động viên, giúp đỡ cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án này.

Xin tri ân với những tình cảm sâu sắc nhất. Thừa Thiên Huế, tháng 12 năm 2022 Nguyễn Đình Luân LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu này là của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả Nguyễn Đình Luân DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT CLVT Cắt lớp vi tính CHT Cộng hưởng từ DDBM Dị dạng bạch mạch DDĐTM Dị dạng động tĩnh mạch DDMM Dị dạng mạch máu DDmm Dị dạng mao mạch CMMSHXN Chụp mạch máu số hóa xóa nền TIẾNG ANH TIẾNG VIỆT APTT Activated Partial Thromboplastin Time Thời gian hoạt hoá Thromboplastin F French Đơn vị đo đường kính ống thông G Gauge Đơn vị đo đường kính GNAQ Guanine Nucleotide binding protein Gq Protein gắn kết Guanine subunit anpha HHT Hereditary Hemorrhagic Telengiectasia Bệnh xuất huyết do giãn mạch di truyền INR International Normalized Ratio Chỉ số bình thường hoá quốc tế ISSVA International Society for Study of Hội nghiên cứu bệnh lý Vascular Anomalies bất thường mạch máu MRA Magnetic Resonance Angiography Chụp động mạch CHT MRV Magnetic Resonance Venography Chụp tĩnh mạch CHT NA Not applicable Không thể áp dụng NBCA N Butyl Cyanoacrylat Keo NBCA PT Prothrombin Time Thời gian Prothrombin PVA Polivinyl Alcohol Hạt tắc mạch RAS/MAPK Renin Angiotensin System/Mitogen Hệ Renin Angiotensin / activated protein Kinase Men kích hoạt protein Mitogen VEGF Vascular Endothelial Growth Factor Yếu tố tăng sinh nội mạch BẢNG ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ VIỆT ANH TIẾNG VIỆT TIẾNG ANH Chụp mạch máu số hoá xoá nền Digital Subtraction Angiography Dị dạng bạch mạch Lymphatic malformations Dị dạng động tĩnh mạch Arteriovenous malformations Dị dạng mao mạch Capillary malformations Dị dạng tĩnh mạch Venous malformations Hội nghiên cứu bệnh lý bất thường International Society for the Study of mạch máu thế giới Vascular Anomalies Loạn sản sợi cơ Fibromuscular dystrophy Lớp giữa Tunica media Lớp ngoài Tunica externa Lớp trong Tunica intima Mạch nuôi mạch Vasa vasorum Nguyên bào mầm mạch máu Angioblast Nút chẹn mạch máu Vascular plug Ống thông Catheter Quá trình tăng sinh mạch Angiogenesis Quá trình tăng sinh mạch máu hiện hữu Nonsprouting angiogenesis Quá trình tăng sinh mạch máu mới Sprouting angiogenesis Tân sinh mạch Vasculogenesis Tế bào nội mô Endothelial cells Tế bào trung mô ngoại phôi Extraembryonic mesoderm Thời gian đông máu ngoại sinh Prothrombin Time Thời gian đông máu nội sinh Activated Partial Thromboplastin Time Thụ thể Tyrosin kinase Tyrosine kinase receptor Tiền thân tế bào nội mô Endothelial progintor U mạch máu Hemangioma Vi dây dẫn Microguidewire MUC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Các thuật ngữ về bệnh lý mạch máu. Giải phẫu học hệ thống mạch máu. Giải phẫu bệnh lý mạch máu.

Cơ chế bệnh sinh dị dạng mạch máu. Lâm sàng dị dạng mạch máu. Hình ảnh học. Các phương pháp điều trị dị dạng mạch máu.

Tình hình nghiên cứu hiện nay. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đạo đức nghiên cứu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Đặc điểm chung. Kết quả điều trị.

Đặc điểm lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh bệnh lý dị dạng mạch máu. Kết quả điều trị bằng phương pháp tiêm cồn tuyệt đối. 106 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 1 1 Bảng phân loại bệnh lý mạch máu của ISSVA 2014. 4 Bảng 1 2 Các yếu tố quyết định điều trị dị dạng mạch máu.

Các thông số khi khảo sát CLVT dị dạng mạch máu. 37 Bảng 2 2 Bảng phân loại ISSVA 2014. 43 Bảng 3 1 Đặc điểm chung của nghiên cứu phân bố theo tuổi. Phân loại dị dạng theo giới và tuổi.

Mối liên quan giữa tiền sử chẩn đoán với loại dị dạng. Triệu chứng cơ năng theo loại dị dạng. Triệu chứng thực thể tại vị trí theo loại dị dạng. Vị trí dị dạng mạch máu.

Bảng phân bố chẩn đoán hình ảnh trước điều trị theo 2 nhóm dị dạng mạch máu. Đặc điểm hình ảnh chụp cắt lớp vi tính dị dạng động tĩnh mạch. Đặc điểm tổn thương đồng nhất ở các chuỗi xung T1W, T2W và STIR 66 Bảng 3. Đặc điểm dòng chảy trống, vôi/sỏi trên T2W,T1W FS.

Đặc điểm hình ảnh chụp mạch máu số hoá xoá nền DDĐTM. Phân loại DDĐTM theo Yakes. Phân loại theo Dubois - Puig. Đặc điểm hình ảnh học chụp mạch máu số hoá xoá nền bằng xuyên kim trực tiếp.

Giá trị chụp cắt lớp vi tính trong chẩn đoán dị dạng động tĩnh mạch. Giá trị chụp cộng hưởng từ trong chẩn đoán dị dạng tĩnh mạch. Thời gian theo dõi các loại dị dạng. Đặc điểm điều trị giữa hai nhóm DDĐTM và DDTM.

Kết quả điều trị các loại dị dạng mạch máu. Mối liên quan giữa biến chứng và loại dị dạng mạch máu. Mối liên quan giữa phân loại dị dạng tĩnh mạch theo Dubois-Puig và kết quả điều trị. Mối liên quan giữa phân loại dị dạng động tĩnh mạch theo Yakes và kết quả điều trị.

Yếu tố tiên lượng biến chứng chủ yếu sau điều trị. Yếu tố tiên lượng cải thiện thẫm mỹ sau điều trị. Yếu tố tiên lượng kết quả điều trị. 79 DANH MỤC HÌNH ẢNH Hình 1.

Hình ảnh giải phẫu bệnh u mạch máu dạng tiến triển. Hình giải phẫu bệnh học dị dạng tĩnh mạch. Hình ảnh giải phẫu bệnh dị dạng động tĩnh mạch. Sơ đồ phát triển và hình thành mạch máu từ giai đoạn phôi thai.

7 Hình 1 Sơ đồ dị dạng bạch mạch. 8 Hình 1 Sơ đồ minh hoạ dị dạng tĩnh mạch với các tổn thương ở mức tiểu tĩnh mạch và các khoang tĩnh mạch dị dạng thông nối với hệ đại tuần hoàn. 9 Hình 1 Chụp cắt lớp vi tính bệnh lý thông động tĩnh mạch phổi trực tiếp. Lâm sàng và hình ảnh siêu âm hai chiều dị dạng tĩnh mạch.

Siêu âm dị dạng bạch mạch. 13 Hình 1 1 Hình ảnh siêu âm Doppler Dị dạng bạch mạch. Hình ảnh siêu âm Doppler dị dạng động tĩnh mạch. 13 Hình 1 12 Hình ảnh cắt lớp vi tính có tiêm thuốc tương phản dị dạng động tĩnh mạch.

Chụp cắt lớp vi tính hai mức năng lượng dị dạng tĩnh mạch. 15 Hình 1 14 Hình ảnh cộng hưởng từ dị dạng tĩnh mạch. 16 Hình 1 1 Hình ảnh cộng hưởng từ chuỗi xung T2 lát cắt đứng dọc. 16 Hình 1 1 Hình ảnh dị dạng bạch mạch dưới máy quay tia hồng ngoại.

17 Hình 1 1 Phân loại dị dạng tĩnh mạch theo Dubois – Puig. 18 Hình 1 1 Phân loại dị dạng động mạch và thông động tĩnh mạch theo Yakes. Hội chứng bẩm sinh như PHACES, Sturge Weber. 22 Hình 1 2 Các bước tiến hành kĩ thuật Seldinger.

Dụng cụ mở đường vào mạch máu. Kim dùng xuyên qua da. Vật liệu tắc mạch vĩnh viễn. Chụp cắt lớp vi tính dị dạng động tĩnh mạch vùng chậu có tiêm thuốc tương phản.

36 Hình 2 2 Máy chụp cắt lớp vi tính 64 lát cắt. Máy bơm thuốc tương phản Medrad, Stellant. 38 Hình 2 4 Máy Cộng huởng từ Achieva 1,5 Tesla, Philips. Chụp cộng hưởng từ một trường hợp dị dạng tĩnh mạch.

Khảo sát nhân DDTM bằng cách xuyên kim trực tiếp. 41 Hình 2 Máy chụp mạch máu số hoá xoá nền. Thang điểm đau được áp dụng cho bệnh nhân sau can thiệp. Bệnh nhân số 77.

Bệnh nhân số 25. Bệnh nhân số 25: Chụp mạch máu số hoá xoá nền. Bệnh nhân số 69. Bệnh nhân số 86.

77 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3. Phân bố theo giới tính dân số nghiên cứu. Phân bố theo nhóm tuổi dân số nghiên cứu. Tỷ lệ theo loại dị dạng.

Sơ đồ nghiên cứu dị dạng mạch máu ngoại biên. Sơ đồ quy trình điều trị và theo dõi sau điều trị tiêm cồn. 45 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Dị dạng mạch máu là bệnh lý tổn thương khu trú hoặc lan toả, tác động đến động mạch, mao mạch, tĩnh mạch hoặc bạch mạch. Tổn thương đặc trưng bởi sự gia tăng số lượng và kích thước của mạch máu.

Dị dạng mạch máu không có hiện tượng tăng sinh các tế bào nội mô và có khuynh hướng tiến triển theo thời gian [1], [2], [3]. Trước khi Hội nghiên cứu bệnh lý bất thường mạch máu thế giới ISSVA (International Society for Study of Vascular Anomalies) ra đời năm 1992, dị dạng mạch máu được chẩn đoán và dùng thuật ngữ định danh chưa thống nhất, không phù hợp với bản chất mô bệnh học, nên dẫn đến chọn lựa phương pháp điều trị không phù hợp, ít hiệu quả và nhiều biến chứng [4], [5].