Luận án tiến sĩ nghiên cứu tính đa hình gen mã hóa thụ thể vitamin d trong một s

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN QUÂN Y NGUYỄN KHUYẾN NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA HÌNH GEN MÃ HÓA THỤ THỂ VITAMIN D Ở MỘT SỐ THỂ BỆNH LÂM SÀNG DO NHIỄM VI RÚT VIÊM GAN B LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI - 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN QUÂN Y NGUYỄN KHUYẾN NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA HÌNH GEN MÃ HÓA THỤ THỂ VITAMIN D Ở MỘT SỐ THỂ BỆNH LÂM SÀNG DO NHIỄM VI RÚT VIÊM GAN B Chuyên ngành: Truyền nhiễm và các bệnh nhiệt đới Mã số: 972 01 09 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Hƣớng dẫn khoa học: 1. Lê Hữu Song 2. Đỗ Tuấn Anh HÀ NỘI - 2021 LỜI CẢM ƠN Trong suốt quá trình thực hiện luận án này, tôi đã nhận đƣợc sự giúp đỡ tận tình của nhiều tập thể và các cá nhân. Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới: Đảng ủy và Ban Giám đốc Bệnh viện TWQĐ 108, Học viện Quân Y, Bệnh viện Quân Y 103, Bệnh viện Đa khoa Đức Giang, Bệnh viện Đa khoa huyện Mỹ Đức, Bộ môn truyền nhiễm – Viện Nghiên cứu khoa học y dƣợc lâm sàng 108, Bộ môn truyền nhiễm – Học viện Quân y đã cho phép, tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án.

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới PGS. Lê Hữu Song và PGS. Đỗ Tuấn Anh, những ngƣời Thầy đã tận tình hƣớng dẫn và tạo điều kiện thuận lợi nhất để tôi hoàn thành luận án này. Tôi xin chân thành cảm ơn các Bác sỹ, Điều dƣỡng viên tại Viện lâm sàng các bệnh truyền nhiễm – Bệnh viện TƢQĐ 108; Khoa Truyền nhiễm bệnh viện Quân y 103; Khoa tiêu hóa - Bệnh viện TWQĐ 108 và Bệnh viện Quân Y 103 đã cung cấp mẫu bệnh phẩm cho nghiên cứu này.

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các bạn kỹ thuật viên Khoa sinh học phân tử - Bệnh viện TWQĐ 108 đã hƣớng dẫn tôi thực hiện các xét nghiệm sinh học phân tử. Tôi xin trân trọng cảm ơn các Thầy, Cô trong hội đồng chấm luận án đã đóng góp nhiều ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận án. Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè và ngƣời thân đã luôn ủng hộ, động viên tôi trong cuộc sống cũng nhƣ trong suốt quá trình hoàn thành luận văn. Tôi xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày tháng 04 năm 2021 Học viên Nguyễn Khuyến LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi với sự hƣớng dẫn khoa học của tập thể nhóm nghiên cứu và cán bộ hƣớng dẫn.

Các số liệu, kết quả trình bày trong luận án này là trung thực và đƣợc công bố một phần trong các bài báo khoa học. Luận án chƣa từng đƣợc công bố. Nếu có điều gì sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm. Hà Nội, ngày tháng 4 năm 2021 Tác giả luận án Nguyễn Khuyến MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cảm ơn Lời cam đoan Mục lục Danh mục chữ viết tắt Danh mục bảng Danh mục hình ĐẶT VẤN ĐỀ.

1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. NHIỄM VI RÚT VIÊM GAN B VÀ TIẾN TRIỂN LÂM SÀNG. Tình hình nhiễm vi rút viêm gan B trên thế giới và Việt Nam. Quá trình tiến triển bệnh ở ngƣời nhiễm vi rút viêm gan B mạn tính.

TỔNG QUAN VỀ VITAMIN D. Bản chất hóa học và chuyển hóa của vitamin D. Vai trò của vitamin D trong hệ miễn dịch của cơ thể. SỰ THIẾU HỤT VITAMIN D.

Dịch tễ học về tình trạng thiếu vitamin D. Thiếu hụt vitamin D ở bệnh nhân viêm gan B mạn tính. Mối liên quan giữa thiếu hụt vitamin D và xơ gan. Mối liên quan giữa thiếu hụt vitamin D và ung thƣ biểu mô tế bào gan.

ĐA HÌNH GEN VDR VÀ BỆNH LÝ GAN DO NHIỄM VI RÚT VIÊM GAN B MẠN TÍNH. Các biến thể đa hình của VDR. Tính đa hình gen VDR trong viêm gan mạn do nhiễm vi rút viêm gan B. Đa hình gen VDR và xơ hóa gan.

Đa hình gen VDR và ung thƣ gan. CÁC PHƢƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH ĐIỂM ĐA HÌNH GEN. Định nghĩa đa hình đơn nucleotide. Phƣơng pháp điện di.

Phƣơng pháp realtime PCR. Phƣơng pháp giải trình tự Sanger. 31 CHƢƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU.

Đối tƣợng nghiên cứu. Tiêu chuẩn chẩn đoán các nhóm bệnh nhân nhiễm vi rút viêm gan B mạn tính. Tiêu chuẩn loại trừ. Cỡ mẫu nghiên cứu.

Phân loại mức độ xơ gan và ung thƣ gan. Mẫu bệnh phẩm nghiên cứu. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Thiết kế và sơ đồ nghiên cứu.

Nội dung nghiên cứu. PHÂN TÍCH VÀ XỬ LÝ SỐ LIỆU. THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU. ĐẠO ĐỨC NGHIÊN CỨU.

52 CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA CÁC ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU. Đặc điểm lâm sàng. Đặc điểm phân bố về tuổi của các nhóm nghiên cứu.

Phân bố giới tính của các nhóm nghiên cứu. Đặc điểm cận lâm sàng ở nhóm bệnh nhân viêm gan B. PHÂN BỐ KIỂU GEN VÀ ALEN CỦA CÁC BIẾN THỂ VDR APAI, FOKI, TAQI VÀ BSMI Ở CÁC NHÓM NGHIÊN CỨU. Đa hình VDR ApaI.

Đa hình VDR FokI. Đa hình VDR BsmI. Đa hình VDR TaqI. PHÂN BỐ HAPLOTYPE Ở CÁC NHÓM NGHIÊN CỨU.

Phân bố haplotype (FokI/BsmI/ApaI/TaqI) ở các nhóm nghiên cứu. Mối liên quan giữa các haplotype và các chỉ số cận lâm sàng. ĐẶC ĐIỂM VỀ NỒNG ĐỘ VITAMIN D Ở CÁC NHÓM NGHIÊN CỨU. Thiếu hụt vitamin D ở nhóm khỏe mạnh và nhóm bệnh nhân.

Thiếu hụt vitamin D ở nhóm bệnh nhân viêm gan B mạn tính, xơ gan và ung thƣ biểu mô tế bào gan. Phân bố nồng độ vitamin D theo kiểu gen của các biến thể VDR 82 3. Mối liên quan giữa biến thể VDR và nồng độ vitamin D với các thông số cận lâm sàng. 84 CHƢƠNG 4: BÀN LUẬN.

ĐA HÌNH GEN VDR TRONG BỆNH LÝ VIÊM GẠN MẠN TÍNH DO VI RÚT VIÊM GAN B. Mối liên quan giữa tính đa hình gen VDR đối với nguy cơ nhiễm vi rút viêm gan B và biểu hiện lâm sàng. Mối liên quan giữa tính đa hình gen VDR và mức độ nặng của bệnh lý gan mạn tính. MỐI LIÊN QUAN GIỮA CÁC HAPLOTYPE CỦA VDR VÀ VIÊM GAN B MẠN TÍNH.

THIẾU HỤT VITAMIN D VÀ TIẾN TRIỂN BỆNH Ở NGƢỜI NHIỄM VI RÚT VIÊM GAN B MẠN TÍNH. 111 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 112 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Các từ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt AFP Alpha-fetoprotein ALT Alanin Amino Transferase ARMS Amplification refractory Hệ thống khuyếch đại đột mutation system biến AST Aspartate Amino Transferase BCLC Barcelona Clinic Liver Cancer CI Confidence Interval Khoảng tin cậy DNA Deoxyribonucleic acid dNTP Deoxynucelside triphosphate ECOG Eastern Cooperative Oncology Group HBsAg Hepatitis B surface Antigen Kháng nguyên bề mặt vi rút viêm gan B HIV/AIDS Human Immunodeficiency Hội chứng nhiễm vi rút làm virus/Acquired suy giảm miễn dịch ở Immuno Deficiency syndrome ngƣời IFN Interferon IL Interleukin NAFLD Non-Alcoholic Fatty Liver Bệnh gan nhiêm mỡ không Disease do rƣợu NASH Non-Alcoholic SteatoHepatitis Viêm gan nhiễm mỡ không do rƣợu NKM Ngƣời khỏe mạnh OR Odd Ratio Tỷ suất chênh Các từ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt PCR Polymerase chain reaction RFLP Restriction Fregment Length Xác định đa hình chiều dài Polymorphism đoạn bằng enzyme cắt giới hạn RNA Ribonucleic Acid TDF Tenofovir Disoproxil Fumarate TLR2 Toll Like Receptor 2 TLR4 Toll Like Receptor 4 UVB Ultraviolet B Tia cực tím B UTBMTBG Ung thƣ biểu mô tế bào gan VDR Vitamin D Receptor Thụ thể vitamin D VRVGB Vi rút viêm gan B VGBMT Viêm gan B mạn tính VRVGC Vi rút viêm gan C VGCMT Viêm gan C mạn tính WHO World Health Organization Tổ chức Y tế thế giới XG Xơ gan DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng Tên bảng Trang 1. Phân bố kiểu alen của bốn biến thể theo khu vực địa lý.

Phân tích tổng hợp của Uitterlinden và cộng sự. Đánh giá chức năng gan theo Child - Pugh. Phân chia giai đoạn ung thƣ gan theo phân loại Barcelona. Trình tự các mồi đặc hiệu thực hiện tetra primer ARMS-PCR.

Trình tự các mồi đƣợc sử dụng trong kỹ thuật giải trình tự gen. Phân bố về tuổi ở các nhóm nghiên cứu. Phân bố giới tính ở các nhóm nghiên cứu. Đặc điểm cận lâm sàng ở bệnh nhân viêm gan B.

Phân bố kiểu gen biến thể VDR ApaI giữa các nhóm nghiên cứu. Đa hình VDR ApaI và nguy cơ nhiễm vi rút viêm gan B. Đa hình VDR ApaI và nguy cơ viêm gan B mạn tính. Đa hình VDR ApaI và nguy cơ xơ gan.

Đa hình VDR ApaI và nguy cơ xơ gan. Đa hình VDR ApaI và nguy cơ ung thƣ biểu mô tế bào gan. Đa hình VDR ApaI và nguy cơ ung thƣ biểu mô tế bào gan. Đa hình VDR ApaI và nguy cơ ung thƣ biểu mô tế bào gan.

Đa hình VDR ApaI và nguy cơ ung thƣ biểu mô tế bào gan. Đa hình VDR ApaI và nguy cơ tiến triển bệnh gan. Phân bố kiểu gen của biến thể VDR FokI ở các nhóm đối tƣợng nghiên cứu. Phân bố kiểu gen của biến thể VDR BsmI ở các nhóm đối tƣợng nghiên cứu.

Phân bố kiểu gen của biến thể VDR TaqI ở các nhóm đối tƣợng nghiên cứu. 72 Bảng Tên bảng Trang 3. Phân bố haplotype ở nhóm ngƣời khỏe mạnh và nhóm bệnh nhân nhiễm vi rút viêm gan B mạn tính. Phân bố các haplotype điển hình ở các nhóm bệnh nhân.

Phân bố các haplotype điển hình ở nhóm bệnh nhân UTBMTBG và nhóm không UTBMTBG. Phân bố các haplotype điển hình ở nhóm bệnh nhân VGBMT và UTBMTBG+XG. Thiếu hụt vitamin D ở nhóm khỏe mạnh và nhóm bệnh nhân. Phân bố thiếu hụt vitamin D theo nhóm bệnh.

Phân loại mức độ thiếu hụt vitamin D ở nhóm chứng và nhóm bệnh. Mức độ thiếu hụt vitamin D theo các nhóm bệnh. Tỷ lệ thiếu hụt vitamin D theo giới tính ở nhóm ngƣời khỏe mạnh. Tỷ lệ thiếu hụt vitamin D theo giới tính ở ngƣời nhiễm vi rút viêm gan B.

82 DANH MỤC CÁC HÌNH VÀ SƠ ĐỒ Hình Tên hình Trang 1. Tình hình dịch tễ nhiễm VRVGB trên thế giới. Phân bố số ca mắc viêm gan B theo quốc gia .