Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng do trypanosoma evansi gây ra ở trâu bò miền bắc và đề xuất biện pháp phòng trị

i BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN ĐỖ THỊ VÂN GIANG NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ, ỨNG DỤNG KIT CHẨN ĐOÁN BỆNH TIÊN MAO TRÙNG DO TRYPANOSOMA EVANSI GÂY RA Ở TRÂU, BÒ MỘT SỐ TỈNH MIỀN NÚI PHÍA BẮC VÀ ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP PHÒNG TRỊ LUẬN ÁN TIẾN SĨ THÚ Y THÁI NGUYÊN ii BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN ĐỖ THỊ VÂN GIANG NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ, ỨNG DỤNG KIT CHẨN ĐOÁN BỆNH TIÊN MAO TRÙNG DO TRYPANOSOMA EVANSI GÂY RA Ở TRÂU, BÒ MỘT SỐ TỈNH MIỀN NÚI PHÍA BẮC VÀ ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP PHÒNG TRỊ Chuyên ngành: Ký sinh trùng và vi sinh vật học thú y Mã số: 62 64 01 04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ THÚ Y Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Thị Kim Lan 2. Nguyễn Quốc Doanh THÁI NGUYÊN - 2014 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của chúng tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án này là hoàn toàn trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Mọi thông tin trích dẫn trong luận án đều được chỉ rõ nguồn gốc. Tôi xin cam đoan mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện đề tài nghiên cứu và hoàn thành Luận án đều đã được cảm ơn. TÁC GIẢ Đỗ Thị Vân Giang ii LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành Luận án này, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới GS. Nguyễn Thị Kim Lan - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và TS.

Nguyễn Quốc Doanh - Viện Thú y Quốc gia đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tôi hết sức tận tình trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành Luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám đốc, Ban Đào tạo Sau Đại học - Đại học Thái Nguyên; Ban Giám hiệu, Phòng Quản lý Đào tạo Sau đại học, Khoa Chăn nuôi thú Y - Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên và Viện Khoa học sự sống đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài. Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô trong nhóm thực hiện đề tài cấp Nhà nước: «Nghiên cứu sản xuất protein tái tổ hợp phục vụ chế tạo các bộ kit phát hiện ký sinh trùng Trypanosoma evansi ký sinh trên gia súc ở Việt Nam» đã kết hợp với tôi trong quá trình triển khai đề tài. Tôi xin trân trọng cảm ơn Chi cục Thú y, các trạm Thú y thuộc các tỉnh Thái Nguyên, Hòa Bình, Lạng Sơn, Lai Châu và các hộ chăn nuôi trâu, bò trên địa bàn các tỉnh nghiên cứu đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài.

Tôi xin trân trọng cảm ơn: PGS. Phan Địch Lân - nguyên Viện trưởng Viện Thú y Quốc gia, PGS. Tô Long Thành - Giám đốc Trung tâm Chẩn đoán Thú y Trung Ương, TS. Phạm Thị Tâm - Phó chủ nhiệm khoa Công nghệ Sinh học - Viện Đại Học Mở đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài.

Tôi xin chân thành cảm ơn các em sinh viên Khóa 39, 40, 41 chuyên ngành Thú y và Chăn nuôi Thú y đã giúp tôi thực hiện đề tài. Xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Ban chủ nhiệm Khoa cùng các thầy, cô Khoa Kỹ thuật Nông Lâm - trường CĐ Kinh tế - Kỹ thuật - ĐH Thái Nguyên đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ để tôi được theo học và hoàn thành chương trình đào tạo. Tôi vô cùng biết ơn các thành viên trong gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn ở bên tôi, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành Luận án. Thái Nguyên, ngày tháng năm 2013 NGHIÊN CỨU SINH iii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT - : Đến % : Tỷ lệ phần trăm CS : Cộng sự Nxb : Nhà xuất bản TMT : Tiên mao trùng ĐC : Đối chứng SGN : Sau gây nhiễm EPC : Kháng thể đối chứng dương ENC : Kháng thể đối chứng âm mg : Miligam kg TT : kg thể trọng TP.

: Thành phố spp. : species plural VSG : Variant Surface Glycoprotein SDS : Sodium Dodecyl Sulfate VSG : Variant Surface Glycoprotein SAT : Slide Agglutination Test T. evansi : Trypanosoma evansi T. rubidus : Tabanus rubidus T.

kiangsuensis : Tabanus kiangsuensis S. calcitrans : Stomoxys calcitrans iv DANH MỤC BẢNG BIỂU TT bảng Nội dung bảng Trang Bảng 3. Kết quả định danh loài tiên mao trùng ở 4 tỉnh miền núi phía Bắc 61 Bảng 3. Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu, bò tại 4 tỉnh miền núi phía Bắc 62 Bảng 3.

Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu, bò theo lứa tuổi 66 Bảng 3. Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu theo mùa vụ 68 Bảng 3. Tỷ lệ phát bệnh tiên mao trùng ở trâu theo mùa vụ 69 Kết quả định danh, sự phân bố và tần suất xuất hiện Bảng 3. 71 các loài ruồi, mòng hút máu Tỷ lệ loài ruồi, mòng trong số mẫu thu thập Bảng 3.

78 ở các địa phương nghiên cứu Bảng 3. Quy luật hoạt động theo tháng của các loài ruồi, mòng hút máu 81 Bảng 3. Quy luật hoạt động của các loài ruồi, mòng hút máu 82 Bảng 3. evansi xuất hiện trong máu chuột bạch sau gây nhiễm 84 Bảng 3.

Thời gian chết của chuột bạch sau gây nhiễm T. Tỷ lệ các triệu chứng lâm sàng chủ yếu của chuột bạch gây nhiễm 87 Bảng 3. Bệnh tích đại thể ở chuột bạch bị bệnh tiên mao trùng do gây nhiễm 89 So sánh khối lượng cơ thể và các nội quan của chuột đối chứng và Bảng 3. evansi xuất hiện trong máu của thỏ sau gây nhiễm 92 Tần suất xuất hiện T.

evansi trong máu thỏ gây nhiễm Bảng 3. 93 và thời gian thỏ chết Bảng 3. Thời gian xuất hiện và triệu chứng lâm sàng chủ yếu ở thỏ gây nhiễm 95 Bảng 3. Bệnh tích đại thể chủ yếu của thỏ bị bệnh TMT do gây nhiễm 96 Thời gian T.

evansi bắt đầu xuất hiện và thời gian trâu gây nhiễm Bảng 3. 97 có biểu hiện lâm sàng Bảng 3. Triệu chứng lâm sàng chủ yếu ở trâu gây nhiễm 101 Bảng 3. Sự thay đổi một số chỉ tiêu sinh lý máu trâu sau gây nhiễm 102 Bảng 3.

Công thức bạch cầu của trâu đối chứng và gây nhiễm 104 Bảng 3. Bệnh tích đại thể chủ yếu của trâu bị bệnh TMT do gây nhiễm 106 v Bảng 3. Tỷ lệ phát hiện của kit CATT trong số mẫu huyết thanh (+) 107 Bảng 3. Tỷ lệ phát hiện của kit ELISA trong số mẫu huyết thanh (+) 108 Tỷ lệ trâu nhiễm tiên mao trùng ở Thái Nguyên Bảng 3.

109 qua ứng dụng kit huyết thanh chẩn đoán Bảng 3. Thời gian sạch T. evansi trong chuột khi sử dụng thuốc trypanosoma 111 Bảng 3. Thời gian sạch T.

evansi trong chuột khi sử dụng thuốc azidin 112 Thời gian sạch T. evansi trong chuột Bảng 3. 113 khi sử dụng thuốc trypamidium samorin Bảng 3. Thời gian sạch T.

evansi trong chuột khi sử dụng thuốc diminavet 114 Bảng 3. Hiệu lực của 3 phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng cho trâu, bò 116 vi DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ TT hình Nội dung hình Trang Hình 3. Biểu đồ tỷ lệ nhiễm TMT ở trâu, bò tại 4 tỉnh miền núi phía Bắc 64 Hình 3. Đồ thị tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu, bò theo lứa tuổi 66 Hình 3.

Biểu đồ tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu theo mùa vụ 68 Hình 3. Biểu đồ tỷ lệ phát bệnh tiên mao trùng ở trâu theo mùa vụ 70 Hình 3. Biểu đồ tỷ lệ loài ruồi, mòng hút máu trong số mẫu thu thập 79 Hình 3. Đồ thị diễn biến thân nhiệt của trâu đối chứng và gây nhiễm T.

evansi 99 Biểu đồ tỷ lệ các loại bạch cầu của trâu gây nhiễm T. 105 so với trâu đối chứng Hình 3.8 Biểu đồ về hiệu lực của 3 phác đồ điều trị bệnh TMT cho trâu, bò 116 vii MỤC LỤC MỞ ĐẦU……………………………………………………………………………1 1. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu đề tài.

Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài. Những đóng góp mới của đề tài .3 Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI. Đặc điểm hình thái, cấu trúc và phân loại tiên mao trùng.

Dịch tễ học bệnh tiên mao trùng. Đặc điểm bệnh lý và lâm sàng của bệnh. Chẩn đoán bệnh tiên mao trùng. Phòng, trị bệnh tiên mao trùng cho trâu, bò, ngựa.

TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ BỆNH TIÊN MAO TRÙNG. Tình hình nghiên cứu trong nước. Tình hình nghiên cứu trên thế giới.31 Chương 2: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƯỢNG VÀ VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU.

Đối tượng nghiên cứu. Vật liệu nghiên cứu. ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN NGHIÊN CỨU. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU.

Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng ở trâu, bò tại 4 tỉnh miền núi phía Bắc. Khả năng gây bệnh của T. evansi trên một số động vật gây nhiễm. Ứng dụng kit trong chẩn đoán bệnh tiên mao trùng ở các địa phương.

Xác định khả năng mẫn cảm của T. evansi với một số loại thuốc trên chuột bạch…………………………………………………………………………. Xây dựng phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng và đề xuất biện pháp phòng chống bệnh. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Phương pháp thu thập mẫu. Phương pháp phát hiện tiên mao trùng trong mẫu. Phương pháp định danh tiên mao trùng. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm bệnh lý, lâm sàng bệnh do T.

evansi gây ra trên động vật gây nhiễm. Phương pháp định loại ruồi, mòng hút máu - môi giới truyền bệnh tiên mao trùng cho trâu, bò. Phương pháp ứng dụng kit huyết thanh phát hiện trâu, bò bị bệnh tiên mao trùng. Phương pháp nghiên cứu khả năng mẫn cảm của T.

evansi với một số loại thuốc trên chuột bạch. Xây dựng phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng cho trâu, bò. Một số quy định trong nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng. Phương pháp xử lý số liệu.60 Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ BỆNH TIÊN MAO TRÙNG Ở TRÂU, BÒ TẠI 4 TỈNH MIỀN NÚI PHÍA BẮC. Định danh loài tiên mao trùng phân lập từ trâu, bò ở 4 tỉnh miền núi phía Bắc. Tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu, bò tại 4 tỉnh miền núi phía Bắc. Nghiên cứu về ruồi, mòng hút máu truyền bệnh tiên mao trùng.

KHẢ NĂNG GÂY BỆNH CỦA T. EVANSI TRÊN MỘT SỐ ĐỘNG VẬT GÂY NHIỄM. Khả năng gây bệnh của T. evansi trên chuột bạch.

Khả năng gây bệnh của T. evansi trên thỏ. Khả năng gây bệnh của T. evansi trên trâu.

ỨNG DỤNG KIT TRONG CHẨN ĐOÁN BỆNH TIÊN MAO TRÙNG Ở CÁC ĐỊA PHƯƠNG.