Luận án: Leptin, Yếu Tố Nguy Cơ Tim Mạch & Kháng Insulin ở Bệnh Nhân Tiền Đái Tháo Đường

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC TRẦN MINH TRIẾT KHẢO SÁT NỒNG ĐỘ LEPTIN HUYẾT THANH VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ NGUY CƠ TIM MẠCH Ở BỆNH NHÂN TIỀN ĐÁI THÁO ĐƯỜNG Chuyên ngành: NỘI KHOA Mã số: 972 01 07 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HUẾ - 2019 Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Y Dược, Đại học Huế Người hướng dẫn khoa học: GS. NGUYỄN HẢI THỦY Phản biện 1: PGS TS Nguyễn Thị Bích Đào Phản biện 2: PGS TS Nguyễn Kim Lương Phản biện 3: PGS TS Vũ Thị Thanh Huyền Luận án sẽ được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Đại học Huế họp tại 03 Lê Lợi, TP Huế Vào lúc … giờ … ngày….năm…… Có thể tìm hiểu luận án tại: - Thư viện Trường Đại học Y Dược, Đại Học Huế - Thư viện Quốc gia 1 ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của đề tài Tiền ĐTĐ là giai đoạn trung gian đầu tiên, sẽ dẫn đến ĐTĐ trong tương lai. Nhiều bằng chứng cho thấy ngay từ giai đoạn tiền ĐTĐ, các biến chứng tim mạch đã bắt đầu xuất hiện, và các nguy cơ tim mạch bắt đầu gia tăng ngay từ giai đoạn này.

Bên cạnh các yếu tố nguy cơ tim mạch truyền thống như béo phì, rối loạn lipid máu và tăng huyết áp, tác giả Fonseca và Saito đã đưa ra khái niệm và nhấn mạnh vai trò của các yếu tố nguy cơ tim mạch mới hay còn gọi là yếu tố nguy cơ tim mạch không truyền thống như hs-CRP, đề kháng insulin, fibrinogen, rối loạn chức năng nội mạc… Bên cạnh đó, vào năm 1994, các nhà khoa học phát hiện ra hormon leptin được bài tiết từ mô mỡ đóng vai trò quan trọng liên kết giữa mô mỡ ngoại biên và hệ thần kinh trung ương trong việc kiểm soát sự thèm ăn và tiêu thụ năng lượng của cơ thể, và từ đó leptin được cho là một hormon chống béo phì. Nhiều nghiên cứu cho thấy leptin có vai trò quan trọng trong việc điều hòa chuyển hóa glucose, đái tháo đường và các biến chứng tim mạch. Hiện tại Việt Nam đã có một vài công trình nghiên cứu khảo sát nồng độ leptin trên đối tượng bệnh nhân béo phì hoặc trên bệnh nhân đái tháo đường típ 2 nhưng chưa có các công trình nghiên cứu đề cập đến mối liên quan giữa leptin, kháng insulin và các yếu tố nguy cơ tim mạch đặc biệt là các yếu tố không truyền thống trên bệnh nhân tiền đái tháo đường và do đó chúng tôi thực hiện nghiên cứu “Khảo sát nồng độ leptin huyết thanh và một số yếu tố nguy cơ tim mạch ở bệnh nhân tiền đái tháo đường” , trong nghiên cứu này bên cạnh khảo sát các yếu tố nguy cơ tim mạch thường quy, chúng tôi tập trung vào một vài yếu tố nguy cơ tim mạch không truyền thống. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu 1: Đánh giá nồng độ leptin huyết thanh và một số yếu tố nguy cơ tim mạch ở bệnh nhân tiền đái tháo đường.

Mục tiêu 2: Xác định mối liên quan giữa nồng độ leptin huyết thanh với kháng insulin và một số yếu tố nguy cơ tim mạch ở những bệnh nhân tiền đái tháo đường. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án Ý nghĩa khoa học: Đây là nghiên cứu đầu tiên tại Việt nam về mối liên quan giữa leptin với đề kháng insulin và với các yếu tố nguy cơ tim mạch trên đối tượng tiền đái tháo đường. Nghiên cứu cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng về nồng độ leptin và đặc điểm các yếu tố nguy cơ tim mạch, một số kết cục tim mạch, các chỉ số về đề kháng insulin trên hai đối tượng trên hai đối tượng: tiền ĐTĐ và nhóm có glucose máu bình thường. Ngoài ra, nghiên cứu còn đánh giá mối liên quan giữa leptin với các yếu tố nguy cơ tim mạch trên nhóm bệnh nhân tiền ĐTĐ.

Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu góp phần đánh giá thực trạng về mối liên quan giữa leptin với đề kháng insulin và với các yếu tố nguy cơ tim mạch trên đối tượng tiền đái tháo đường và nhóm có đường huyết bình thường tại Việt Nam. Từ kết quả nghiên cứu, có thể sử dụng nồng độ leptin để ước đoán và dự báo sớm kháng insulin, và các nguy cơ tim mạch trên bệnh nhân tiền ĐTĐ. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN Luận án có 124 trang với 4 chương, 37 bảng, 10 hình, 2 sơ đồ, 10 biểu đồ, tài liệu tham khảo: 140 (tiếng Việt: 10, tiếng Anh: 130). Đặt vấn đề: 3 trang.

Tổng quan: 35 trang. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu: 16 trang. Kết quả nghiên cứu: 33 trang. Bàn luận: 34 trang.

Kết luận: 2 trang. Kiến nghị: 1 trang. 3 Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. TIỀN ĐÁI THÁO ĐƯỜNG 1.

Chẩn đoán Tiền ĐTĐ là giai đoạn tăng glucose máu trung gian trước khi chuyển thành ĐTĐ thực sự, được chẩn đoán khi glucose máu đói từ 100– 125 mg% (5,6–7,0 mmol/l) hoặc glucose máu 2 giờ sau NPDN glucose từ 140–199 mg% (7,8–11,1 mmo/l) hoặc HbA1c từ 5,7% - 6,4%. Tiền ĐTĐ và nguy cơ tim mạch Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận tiền ĐTĐ là một yếu tố làm gia tăng nguy cơ tim mạch, tuy nhiên mối liên hệ nhân quả giữa tiền ĐTĐ và biến chứng tim mạch vẫn chưa được chứng minh rõ ràng. MỘT SỐ YẾU TỐ NGUY CƠ TIM MẠCH KHÔNG TRUYỀN THỐNG TRÊN BỆNH NHÂN ĐÁI THÁO ĐƯỜNG 1. Đại cương Bên cạnh các yếu tố nguy cơ tim mạch truyền thống như tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, tiền sử gia đình có bệnh lý tim mạch và hút thuốc lá, các yếu tố nguy cơ khác như đề kháng insulin, rối loạn chức năng nội mạc, tăng phản ứng viêm, bất thường thành mạch… được xem là các yếu tố nguy cơ tim mạch không truyền thống và có vai trò quan trọng tương tác lẫn nhau làm nặng thêm các biến chứng tim mạch trên bệnh nhân ĐTĐ.

Một số yếu tố nguy cơ tim mạch không truyền thống Đề kháng insulin được định nghĩa là tình trạng (của tế bào, cơ quan, hay cơ thể) cần một lượng insulin nhiều hơn bình thường để đạt được mức đáp ứng sinh học bình thường, từ lâu đã được xem là một yếu tố nguy cơ đối với tim mạch. Hs-CRP (đo bằng phương pháp có độ nhạy cao để phát hiện với một ngưỡng rất thấp trong máu) cũng được một yếu tố nguy cơ tim mạch quan trọng trong thực hành lâm sàng và cũng giúp tiên đoán ĐTĐ trong tương lai. Độ dày lớp nội trung mạc động mạch cảnh (IMT) giúp phát hiện xơ vữa động mạc ở giai đoạn sớm và được xem như một yếu tố nguy cơ tiên đoán các biến cố tim mạch trong tương lai 4 1. Hormon leptin Leptin được tổng hợp chủ yếu từ các tế bào mỡ trắng.

Leptin được xem như hormon quan trọng giữ vai trò liên kết giữa mô mỡ ngoại biên và hệ thần kinh trung ương trong việc kiểm soát sự thèm ăn và tiêu thụ năng lượng của cơ thể. Khi cơ thể thiếu leptin sẽ dẫn đến tình trạng ăn nhiều quá mức gây nên béo phì. Tuy nhiên vấn đề ứng dụng leptin trong lâm sàng gặp nhiều khó khăn do hầu hết các đối tượng béo phì trên lâm sàng không phải do khiếm khuyết gien tổng hợp leptin bẩm sinh, mà chủ yếu do chế độ dinh dưỡng, tập luyện thể lực và các yếu tố môi trường. Những trường hợp béo phì này thường kèm theo tăng leptin huyết thanh, từ đó đã xuất hiện khái niệm đề kháng leptin trên lâm sàng.

Nhiều nghiên cứu cho thấy gia tăng leptin liên quan đến tình trạng rối loạn chuyển hóa glucose và đái tháo đường, cũng như làm gia tăng các biến chứng tim mạch như THA, xơ vữa động mạch và phì đại thất trái. 5 Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 2. Đối tượng nghiên cứu Những bệnh nhân tiền đái tháo đường được chẩn đoán tại phòng khám Nội tiết và phòng khám Tổng quát, bệnh viện Đại Học Y Dược TPHCM.

Nghiên cứu thu nhận được 275 bệnh nhân tiền ĐTĐ tham gia nghiên cứu. Tiêu chuẩn chẩn đoán tiền ĐTĐ theo ADA 2012 + Glucose máu đói: 100 – 125 mg% (5,6 – 6,9 mmol/L) hoặc + HbA1c: 5,7% – 6,4%. Trong nghiên cứu không thực hiện NPDN glucose 2. Tiêu chuẩn loại trừ + Đã được chẩn đoán ĐTĐ và đang điều trị.

+ Những bệnh nhân có tiền sử tăng huyết áp đang điều trị, hoặc huyết áp cao ≥ 140/90 mmHg trong lần thăm khám hoặc tiền căn bệnh lý tim mạch trước đó như thiếu máu cơ tim, nhồi máu cơ tim, đột quỵ, bệnh van tim, bệnh cơ tim. + Đối tượng nghiên cứu đang bị bệnh cấp tính, suy thận. Nhóm chứng Nhóm có glucose máu đói và HbA1c trong giới hạn bình thường, và đồng ý tham gia nghiên cứu. Chúng tôi thu nhận được 116 đối tượng không bị rối loạn glucose máu tham gia nghiên cứu.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Thiết kế nghiên cứu Nghiên cứu cắt ngang mô tả có đối chứng. Cỡ mẫu nghiên cứu Hiện tại chưa có nhiều nghiên cứu về tỉ lệ tăng leptin huyết thanh ở bệnh nhân tiền đái tháo đường, do đó chúng tôi ước tính cỡ mẫu dựa trên mối tương quan giữa leptin và chỉ số HOMA-IR. Cỡ mẫu được ước lượng dựa theo công thức: C: là hằng số liên quan đến sai sót  và β n=3+ Với  = 0,05 và β = 0,1 thì C(,β) = 10,51 r = 0,31 theo các nghiên cứu trước 6 Cỡ mẫu tính theo công thức trên n = 227 người.

Trong nghiên cứu này chúng tôi chọn được 275 người. Các tiến hành nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu là những bệnh nhân không có triệu chứng lâm sàng, đến khám sức khỏe tổng quát định kỳ tại phòng khám tổng quát bệnh viện Đại Học Y Dược TPHCM. Các đối tượng tham gia nghiên cứu được thu thập thông tin cần thiết và khám lâm sàng, và thực hiện các cận lâm sàng cần thiết. Các biến số nghiên cứu + Tuổi, giới, tình trạng hút thuốc lá.

+ Tiền sử gia đình và bản thân có các bệnh lý chuyển hóa như THA, RLLP máu, ĐTĐ. + Huyết áp tâm thu, tâm trương, phân độ THA theo JNC VII. + Cân nặng, chiều cao, BMI, phân độ BMI theo khuyến cáo của WHO cho người châu Á. + Vòng eo, vòng hông, đánh giá béo bụng theo tiêu chí của Liên đoàn Đái tháo đường Quốc Tế 2005.

+ Glucose huyết tương đói, HbA1c. + Bilan lipid, đánh giá các chỉ số sinh xơ vữa Chol TP/HDL-c, TG/HDL-c, LDL-c/HDL-c. + Đánh giá hội chứng chuyển hóa theo tiêu chí IDF 2005. + Insulin huyết thanh, tính HOMA_IR, chỉ số QUICKI, HOMA1%B + Chẩn đoán kháng insulin khi HOMA_IR lớn hơn tứ phân vị trên của nhóm chứng (trong nghiên cứu này là 1,8).