Luận án tiến sĩ: Đánh giá tổn thương bó tháp và chỉ số cộng hưởng từ khuếch tán liên quan chức năng vận động bệnh nhân nhồi máu não - Vũ Duy Lâm

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG VIỆN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Y DƯỢC LÂM SÀNG 108 VŨ DUY LÂM ĐÁNH GIÁ TỔN THƯƠNG BÓ THÁP VÀ MỘT SỐ CHỈ SỐ CỦA CỘNG HƯỞNG TỪ KHUẾCH TÁN LIÊN QUAN VỚI CHỨC NĂNG VẬN ĐỘNG CỦA BỆNH NHÂN NHỒI MÁU NÃO LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG VIỆN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Y DƯỢC LÂM SÀNG 108 VŨ DUY LÂM ĐÁNH GIÁ TỔN THƯƠNG BÓ THÁP VÀ MỘT SỐ CHỈ SỐ CỦA CỘNG HƯỞNG TỪ KHUẾCH TÁN LIÊN QUAN VỚI CHỨC NĂNG VẬN ĐỘNG CỦA BỆNH NHÂN NHỒI MÁU NÃO Chuyên ngành : Chẩn đoán hình ảnh Mã số : 62.66 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. LÂM KHÁNH 2. VŨ LONG HÀ NỘI - 2019 LỜI CẢM ƠN Với sự kính trọng và biết ơn sâu sắc các tập thể và cá nhân đã giúp đỡ tôi hoàn thành công trình nghiên cứu này, tôi xin gửi lời cảm ơn tới: Ban Giám đốc, Phòng Sau đại học, Bộ môn Chẩn đoán Hình ảnh - Viện nghiên cứu Khoa học Y Dược Lâm sàng 108 đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Đảng ủy, Ban giám đốc Bệnh viện Thanh Nhàn đã tạo mọi điều kiện tốt nhất để tôi có thể hoàn thành luận án này.

Xin trân trọng cám ơn PGS. Lâm Khánh, người Thầy mẫu mực, luôn tận tình hướng dẫn, động viên và dìu dắt tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện luận án này. Xin trân trọng cám ơn PGS Vũ Long, người Thầy đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi từ lúc mới vào nghề Bác sỹ Chẩn đo án Hình ảnh v à trong suốt quá trình học tập nghiên cứu để tôi có thể hoàn thành công trình nghiên cứu này. Xin cảm ơn PGS.

TS Trần Văn Riệp, người Thầy luôn hết lòng với các học trò, động viên khuyến khích, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu. Xin trân trọng cảm ơn các Thầy, Cô trong Hội đồng Chấm luận án, những người đã đánh giá công trình nghiên cứu của tôi một cách công minh, các ý kiến đóng góp của các Thầy, Cô sẽ luôn là bài học quý giá giúp tôi trên con đường nghiên cứu khoa học sau này. Tôi xin được chân thành cảm ơn: Tập thể Khoa Chẩn đoán Hình ảnh, Phòng Cộng hưởng từ 3 Tesla, Trung tâm Đột quỵ, Phòng Kế hoạch Tổng hợp - Bệnh viện TƯQĐ 108 đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu. Xin cảm ơn các bệnh nhân đã giúp tôi có được những số liệu nghiên cứu này.

Cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp luôn động viên, khích lệ để tôi yên tâm nghiên cứu. Hà Nội, ngày 30 tháng 03 năm 2019 Vũ Duy Lâm LỜI CAM ĐOAN Tôi là Vũ Duy Lâm, nghiên cứu sinh Viện Nghiên cứu Khoa học Y Dược Lâm sàng 108, chuyên ngành Chẩn đoán Hình ảnh, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. Lâm Khánh và PGS.

Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã công bố tại Việt nam. Các số liệu và thông tin tron g nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực, khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nghiên cứu. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này. Hà Nội, ngày 30 tháng 03 năm 2019 Người viết cam đoan Vũ Duy Lâm CÁC CHỮ VIẾT TẮT Tiếng Việt BN Bệnh nhân BT K Bó thần kinh CĐHA Chẩn đoán hình ảnh CHT Cộng hưởng từ CLVT Cắt lớp vi tính PKT Phổ khuếch tán NMN Nhồi máu não SCKT Sức căng khuếch tán Tiếng Anh AD Axial Diffusivity Khuếch tán theo trục ADC Apparent diffusion coefficient Hệ số khuếch tán CR Corona radiata Vành tia CS Centrum semiovale Trung tâm bán bầu dục CST Corticospinal tract Bó vỏ tủy DSI Diffusion spectrum imaging Tạo ảnh phổ khuếch tán DTI Difusion tensor imaging Tạo ảnh sức căng khuếch tán DTT Diffusion tensor tractography Chụp đường dẫn truyền thần kinh sức căng khuếch tán DWI Diffusion weight imaging Tạo ảnh khuếch tán FA Fractional anisotropy Chỉ số bất đẳng hướng từng phần FLAIR Fluid attenuated inversion recovery Chuỗi xung xóa dịch hồi phục đảo nghịch GFA Generalized fractional anisotropy Chỉ số bất đẳng hướng tổng quát.

MC Motor cortex Vùng vỏ vận động MD Mean Diffusivity Khuếch tán trung bình m-NIHSS Motor scores of the National Institutes of Health Stroke Scale Điểm vận động theo Thang điểm Đột quỵ não của Viện Sức khỏe Quốc gia Hoa Kỳ mRS Modified Rankin Scale Thang điểm Rankin sửa đổi NIHSS National Institutes of Health Stroke Scale Thang điểm Đột quỵ não của Viện Sức khỏe Quốc gia Hoa Kỳ PLIC Posterior limb of the internal capsule Cánh tay sau bao trong RD Radial Diffusivity Khuếch tán theo bán kính rADC Ipsilateral-to-contralateral ratio of apparent diffusion coefficient Tỷ số hệ số khuếch tán giữa bên tổn thương và bên đối diện rFA Ipsilateral-to-contralateral ratio of fractional anisotropies Tỷ số bất đẳng hướng giữa bên tổn thương và bên đối diện ROI Regions of interest Vùng quan tâm SMA Supplementary motor cortex Vùng vận động phụ TOF Time of flight Xung mạch não trên cộng hưởng từ Tracking Dẫn hướng MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ. 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Giải phẫu học. Các vùng vỏ vận động.

Dải vận động. Cấp máu cho các vùng vỏ vận động. Cấp máu cho bó tháp. Thần kinh đệm.

Giải phẫu bệnh. Tổn thương bó tháp. Biểu hiện NMN và hồi phục của bệnh nhân trên cộng hưởng từ sức căng khuếch tán. Biểu h iện NMN trên cộng hưởng từ sức căng khuếch tán.

Biểu h iện hồi phục của bệnh nhân trên cộng hưởng từ. Chẩn đoán lâm sàng. Chẩn đoán nhồi máu não và các biểu hiện lâm sàng của tổn thương bó tháp. Đánh giá sức cơ trên lâm sàng.

Đánh giá hồi phục của bệnh nhân sau đột quỵ trên lâm sàng. Chẩn đoán hình ảnh bó tháp. Chụp cộng hưởng từ sức căng khuếch tán bó tháp. Chụp cộng hưởng từ phổ khuếch tán.

Tình hình nghiên cứu. Trên thế giới .33 CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Địa điểm và thời gian nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu. Phương tiện nghiên cứu.

Quy trình kỹ thuật chụp cộng hưởng từ. Các chỉ tiêu nghiên cứu. Thu thập, xử lý và phân tích số liệu. Đạo đức nghiên cứu.51 CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

Đặc điểm lâm sàng của nhóm nghiên cứu. Đặc điểm chung. Biểu h iện lâm sàng. Đặc điểm hình ảnh cộng hưởng từ khuếch tán.

Hình ảnh cộng hưởng từ bó tháp của nhóm chứng. Hình ảnh vùng nhồi máu não trên cộng hưởng từ. Hình ảnh tổn thương bó tháp trên cộng hưởng từ khuếch tán. Liên quan giữa chỉ số cộng hưởng từ khuếch tán của bó tháp với chức năng vận động của bệnh nhân nhồi máu não sau một năm .71 CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN.

Đặc điểm lâm sàng của nhóm nghiên cứu. Hình ảnh cộng hưởng từ vùng nhồi máu não. Phân bố theo vùng cấp máu động mạch não. Vị trí nhồi máu.

Diện tích nhồi máu. Chiều sâu vùng nhồi máu. Đặc điểm các chỉ số khuếch tán ở vùng nhồi máu. Hình ảnh tổn thương bó tháp của bệnh nhân nhồi máu não trên cộng hưởng từ khuếch tán.

Bên tổn thương. Liên quan của bó tháp với vùng nhồi máu. Biểu h iện của tổn thương bó tháp trên bản đồ FA mã hóa màu. Đặc điểm tổn thương bó tháp theo giai đoạn nhồi máu.

Liên quan giữa chỉ số cộng hưởng từ khuếch tán với chức năng vận động của bệnh nhân nhồi máu não. Mức độ tổn thương bó tháp. Liên quan giữa mức độ tổn thương bó tháp và hồi phục vận động của bệnh nhân sau một năm. 116 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 1.

Thang điểm đánh giá sức cơ MRC 1976. Tiến triển sức cơ tay trong quá trình điều trị. Tiến triển sức cơ chân trong quá trình điều trị. Điểm mRankin sau 1 năm theo dõi.

Nguyên ủy bó tháp hai bên. Kích thước bó tháp hai bên. FA và ADC của toàn bộ bó tháp. Vùng cấp máu động mạch.

Vị trí vùng nhồi máu. Diện tích trung bình vùng nhồi máu. Chiều sâu trung bình vùng nhồi máu. So sánh giá trị FA, ADC tại vùng nhồi máu và bên đối diện trong giai đoạn cấp và tối cấp.

So sánh giá trị FA, ADC tại vùng nhồi máu và bên đối diện trong giai đoạn bán cấp. So sánh giá trị FA tại vùng nhồi máu và bên đối diện. Số lượng tổn thương. Liên quan của bó tháp với vùng nhồi máu.

Tín hiệu vùng nhồi máu của bó tháp trên bản đồ FA màu. So sánh giá trị FA, ADC của bó tháp bên nhồi máu và bên đối diện. So sánh tỷ số FA, điểm khối và chiều dài của bó tháp phải giữa nhóm nhồi máu và nhóm chứng. So sánh tỷ số FA, điểm khối và chiều dài của bó tháp trái giữa nhóm nhồi máu và nhóm chứng.

So sánh giá trị FA bó tháp đoạn nhồi máu. So sánh giá trị ADC bó tháp đoạn nhồi máu. So sánh giá trị FA bó tháp ở đoạn nhồi máu. So sánh giá trị ADC bó tháp ở đoạn nhồi máu.

So sánh giá trị FA bó tháp ở đoạn nhồi máu với bên đối diện. So sánh giá trị ADC bó tháp ở đoạn nhồi máu với bên đối diện. Mức độ tổn thương bó tháp theo phân loại Nelles (2008). Liên quan giữa mức độ tổn thương bó tháp và điểm mRankin sau một năm.

Liên quan giữa mức độ tổn thương bó tháp và mức độ hồi phục lâm sàng sau một năm. So sánh tỷ lệ hồi phục của nhóm không gián đoạn bó tháp và có gián đoạn bó tháp. Liên quan giữa một số yếu tố lâm sàng với điểm mRankin của BN sau một năm. Liên quan giữa một số yếu tố của vùng nhồi máu với điểm Rankin sửa đổi của BN sau một năm.

Liên quan giữa một số yếu tố của tổn thương bó tháp với điểm mRankin của BN sau một năm. Liên quan giữa giá trị FA, ADC tại trung tâm đoạn bó tháp nhồi máu trong giai đoạn NMN tối cấp và cấp và mức độ hồi phục lâm sàng sau một năm. Liên quan giữa giá trị FA, ADC bó tháp tại cực dưới đoạn nhồi máu trong giai đoạn NMN tối cấp và cấp với mức độ hồi phục lâm sàng sau một năm.