Luận án: Đánh giá mật độ xương và chất chỉ dấu chuyển hóa xương ở bệnh nhân cường giáp (Lâm Văn Hoàng)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LÂM VĂN HOÀNG ĐÁNH GIÁ MẬT ĐỘ XƯƠNG VÀ SỰ THAY ĐỔI CHẤT CHỈ DẤU CHUYỂN HÓA XƯƠNG OSTEOCALCIN, s-CTx TRÊN BỆNH NHÂN CƯỜNG GIÁP LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2017 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LÂM VĂN HOÀNG ĐÁNH GIÁ MẬT ĐỘ XƯƠNG VÀ SỰ THAY ĐỔI CHẤT CHỈ DẤU CHUYỂN HÓA XƯƠNG OSTEOCALCIN, s-CTx TRÊN BỆNH NHÂN CƯỜNG GIÁP LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Chuyên ngành: Nội tiết Mã số: 62720145 Người hướng dẫn khoa học PGS. NGUYỄN THY KHUÊ Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các dữ liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả LÂM VĂN HOÀNG i MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC.

i DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. iii DANH MỤC BẢNG DỊCH ANH – VIỆT. vi DANH MỤC CÁC BẢNG.vii DANH MỤC CÁC HÌNH. ix ĐẶT VẤN ĐỀ.

1 CHƯƠNG 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Loãng xương. Bệnh tuyến giáp và xương. Các nghiên cứu liên hệ cường giáp và loãng xương.

29 CHƯƠNG 2 - ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Xử lý số liệu.

Đạo đức trong nghiên cứu. 42 CHƯƠNG 3 - KẾT QUẢ. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu. Tỷ lệ loãng xương trên bệnh nhân cường giáp trước và sau điều trị.

Sự thay đổi mật độ xương và chất chỉ dấu chuyển hóa xương sau 12 tháng điều trị cường giáp. Mối liên hệ giữa các hóc môn giáp, chất chỉ dấu chuyển hóa xương với mật độ xương. 58 CHƯƠNG 4 - BÀN LUẬN. Đặc điểm dân số nghiên cứu.

Tỷ lệ loãng xương trong bệnh nhân cường giáp. Sự thay đổi mật độ xương của đối tượng nghiên cứu sau 12 tháng điều trị72 4. Sự thay đổi các chất chỉ dấu chuyển hóa xương trước và sau 12 tháng điều trị cường giáp. Mối liên hệ giữa các biến số và mật độ xương.

Ưu điểm, hạn chế của nghiên cứu. 101 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 1. PHIẾU ĐỒNG Ý THAM GIA NGHIÊN CỨU PHỤ LỤC 2. PHIẾU THU THẬP THÔNG TIN NGHIÊN CỨU PHỤ LỤC 3.

BẢNG THEO DÕI MẬT ĐỘ XƯƠNG PHỤ LỤC 4. MINH HỌA ĐO MẬT ĐỘ XƯƠNG VÀ KẾT QUẢ XÉT NGHIỆM CHẤT CHỈ DẤU CHUYỂN HÓA XƯƠNG. DANH SÁCH ĐỐI TƯỢNG THAM GIA NGHIÊN CỨU iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Viết tắt ALP Alkaline Phosphatase BMI Body Mass Index BMD Bone Mineral Density BMP-s Bone Morphogenetic Proteins BALP Bone specific Alkaline Phosphatase BSP Bone Sialoprotein BMC Bone Mineral Content BMR Basic Metabolism Rate CSF-1 Colony Stimulating Factor 1 CTP Carboxy terminal propeptide s- CTx Serum Collagen type 1 cross – linked C – telopeptide 1 CLIA Chemiluminescence Immunoassay CS Cột sống DMP-1 Dentin Matrix acidic Phosphoprotein 1 DIT (T2) Di-iodotyrosine DPA Dual – Photon Absortiometry DPD Deoxypyridinoline DXA Dual-energy X-ray Absorptiometry ĐLC Độ lệch chuẩn EIA enzyme immunoassay ECLIA Electro-chemiluminescence immunoassay ELISA Enzyme-Linked Immunosorbent Assay iv FT3 Free Triiodothyronine FT4 Free Thyroxine FGF-3 Fibroblast Growth Factor 3 FGF Fibroblast Growth Factor GH Growth Hormone GHL Galactosyl – Hydroxylysine GGHL Glycosyl galactosyl – Hydroxylysin G-CSF Granulocyte Colony-Stimulating Factor GM-CSF Granulocyte-Macrophage Colony-Stimulating Factor HSHQ Hệ số hồi quy ICTP Carboxyterminal Type I Collagen Telopeptide IGF Insulin-like Growth Factor IL Interleukin IL-1 TNF Interleukin-1 Tumor Necrosis Factor IRMA Immunoradiometric Assay KTC 95% Khoảng tin cậy 95% LRP5 Low-Density Lipoprotein Receptor-Related Protein 5 Max Maximum MĐX Mật độ xương Min Minimum MIT (T1) Mono-iodotyrosine MRI Magnetic Resonance Imaging NTP N-Terminal Peptide OHP Hydroxyproline OPG Osteoprotegin v PICP Carbon – Carboxy © Terminal Propeptide PINP N – Amino (N) Terminal Propeptide PTH Parathyroid Hormone PYD Hydroxypyridium QCT Quantitative Computed Tomography R Hệ số tương quan RANKL Receptor Activator of Nuclear factor Kappa-B Ligand RIA Radioimmunoassay RT3 Reverse T3 SD Standard Deviation SPA Single Photon Absortiometry SSC Sai số chuẩn SXA Single-energy X-ray Absorptiometry TB Trung bình T3 Triiodothyronine T4 Thyroxine TNF Tumor Necrosis Factor TSH Thyroid Stimulating hormone TRa, TRb Thyroid hormone receptor a, Thyroid hormone receptor b X̅ Giá trị trung bình XĐ Xương đùi WHO World Health Organization vi DANH MỤC BẢNG DỊCH ANH – VIỆT TIẾNG ANH TIẾNG VIỆT Alkaline Phosphatase Phosphatase kiềm Body Mass Index Chỉ số khối cơ thể Bone Mineral Density Mật độ xương Bone specific Alkaline Phosphatase Phosphatase kiềm đặc hiệu xương Chemiluminescence Immunoassay Kỹ thuật miễn dịch hóa phát quang Dual – Photon Absortiometry Hấp thụ năng lượng photon kép Dual-energy X-ray Absorptiometry Hấp thụ năng lượng tia X kép Fibroblast Growth Factor Yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi Growth Hormone Hóc môn tăng trưởng Maximum Giá trị tối đa Minimum Giá trị tối thiểu Parathyroid Hormone Hóc môn tuyến cận giáp Standard Deviation Độ lệch chuẩn Single Photon Absortiometry Hấp phụ năng lượng photon đơn Single-energy X-ray Absorptiometry Hấp phụ năng lượng tia X đơn Triiodothyronine Hóc môn T3 Thyroxine Hóc môn giáp Tumor Necrosis Factor Yếu tố hoại tử mô Thyroid Stimulating hormone Hóc môn kích thích tuyến giáp World Health Organization Tổ chức Y tế Thế giới vii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 3. Đặc điểm tuổi, chiều cao, cân năng và BMI của đối tượng nghiên cứu.

Phân bố giới tính, nhóm tuổi của đối tượng nghiên cứu. Phân bố các biến số nghiên cứu trước điều trị. Sự thay đổi nồng độ các hóc môn qua 12 tháng điều trị. Hiệu quả điều trị cường giáp dựa vào giá trị FT4 về trong phạm vi bình thường theo giá trị tham chiếu.

Tỷ lệ bệnh nhân bị ảnh hưởng trên xương trước điều trị. Tỷ lệ bệnh nhân có sự gia tăng và phục hồi mật độ xương. Tỷ lệ loãng xương cột sống thắt lưng và cổ xương đùi theo định nghĩa chỉ số T-score trước và sau 12 tháng điều trị cường giáp. Tỷ lệ loãng xương cột sống thắt lưng và cổ xương đùi.

Sự thay đổi mật độ xương cột sống thắt lưng và cổ xương đùi đối tương nghiên cứu trước và sau 12 tháng điều trị. Kiểm định sự khác biệt về mức độ thay đổi mật độ xương tại cột sống thắt lưng và cổ xương đùi của đối tượng nghiên cứu. So sánh sự gia tăng mật độ xương tại cột sống thắt lưng giữa các phân nhóm loãng xương theo T-score và Z-score trước và sau 12 tháng điều trị cường giáp. So sánh sự gia tăng mật độ xương tại cổ xương đùi giữa các phân nhóm loãng xương theo định nghĩa chỉ số T-score và Z-score trước và sau 12 tháng điều trị cường giáp.

So sánh sự gia tăng mật độ xương theo nhóm tuổi. Sự thay đổi nồng độ các chất chỉ dấu chuyển hóa xương qua quá trình điều trị cường giáp. Sự thay đổi nồng độ osteocalcin giữa các nhóm đối tượng phân nhóm loãng xương theo mật độ xương tại cột sống thắt lưng trước điều trị. Sự thay đổi nồng độ s-CTx giữa các nhóm đối tượng phân nhóm loãng xương theo mật độ xương tại cột sống thắt lưng trước điều trị.

Mối tương quan đồng thời của logarithm cơ số 10 của các hóc môn lên mật độ xương trước và sau 12 tháng điều trị. Mối tương quan giữa với độ biến thiên nồng độ các hóc môn với độ biến thiên mật độ xương. Mối tương quan riêng lẻ giữa log10 của nồng độ các chất chỉ dấu chuyển hoá xương với mật độ xương. Mối tương quan đồng thời giữa log10 của nồng độ các chất chỉ dấu chuyển hoá xương với mật độ xương tại cột sống thắt lưng.

Mối tương quan riêng lẻ giữa mật độ xương trước điều trị với BMI. Hồi qui tuyến tính giữa Osteocalcin với s-CTx. Hồi quy đa biến kiểm định mối tương quan đồng thời giữa các hóc môn với Osteocalcin, s-CTx. Hồi qui tuyến tính phân tích đa biến kiểm định mối tương quan đồng thời giữa các hóc môn với các chất chỉ dấu chuyển hoá xương.

64 ix DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Chu chuyển xương. Các chất chỉ dấu hình thành xương và hủy xương. Collagen loại I bao gồm hai sợi α1 và α2.

Quy trình nghiên cứu. Phân bố nhóm BMI trước và sau điều trị của đối tượng nghiên cứu. Sự thay đổi trung bình mật độ xương tại cột sống thắt lưng theo nhóm tuổi47 Hình 3. Sự thay đổi trung bình mật độ xương cổ xương đùi theo nhóm tuổi.

Biểu đồ phương trình hồi qui biểu thị mối tương quan giữa FT3 với MĐX cột sống, và TSH với MĐX đùi ở bệnh nhân cường giáp. 59 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Mối liên hệ bệnh lý tuyến giáp và xương được ghi nhận đầu tiên bởi tác giả Von Reckinghausen năm 1891, một trường hợp bệnh nhân cường giáp tử vong có gãy nhiều xương [60]. Sau nhiều thập kỷ các nhà nghiên cứu đã thấy rõ hơn tác động của hóc môn giáp trên xương. Ở bệnh nhân cường giáp nhu cầu calcium tăng 25%, nhưng giảm sự hấp thu calcium ở ruột đến 66% và hơn nữa sự mất calcium qua phân và da tăng 50-70%.

Nói chung cân bằng calcium âm hơn bình thường -7,9 mmol/ngày so với -2,1 mmol/ngày, tốc độ hủy xương tăng 170%, tốc độ khoáng hóa xương tăng 140% so với bình thường [15]. Các nghiên cứu về mối liên quan giữa mật độ xương và cường giáp đều nhận định cường giáp làm giảm mật độ xương [82, 84, 107]. Nghiên cứu công bố gần đây của tác giả Udayakumar đăng trên Singapore Medical Journal năm 2006 đánh giá mối liên quan giữa loãng xương và cường giáp trên 50 bệnh nhân, cho thấy tỷ lệ bệnh nhân có thay đổi mật độ xương 92% và có ghi nhận sự thay đổi mật độ xương sau điều trị cường giáp ổn định [104]. Nghiên cứu của tác giả Cliffor thực hiện tại Mỹ trên 21 bệnh nhân gồm 2 nhóm cường giáp (11 ca) và (10 ca) không cường giáp, ghi nhận kết quả có sự thay đổi mật độ xương thắt lưng trong nhóm cường giáp có điều trị [84].

Theo tác giả Numbenrapon (2011) sử dụng CT scan để đánh giá tình trạng xương cột sống và cổ xương đùi trên nhóm 15 bệnh nhân cường giáp trẻ em và dậy thì trong 1 và 2 năm, ghi nhận sự phục hồi xương sau thời gian điều trị [65]. Bên cạnh đó vai trò các chất chỉ dấu chuyển hóa xương trong những thập niên gần đây người ta thấy góp phần trong việc đánh giá hoạt động của chu chuyển xương. Các chất chỉ dấu chuyển hóa xương như là các protein có nguổn gốc từ tế bào tạo xương và hủy xương; các collagen liên quan đến chất nền tạo khung xương.