Luận án tiến sĩ quản lý xã hội nông thôn Việt Nam hiện nay qua nghiên cứu chương trình xây dựng nông thôn mới tỉnh Thanh Hóa

Việt Nam đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, kéo theo nhiều thay đổi sâu rộng ở khu vực nông thôn. Quản lý xã hội nông thôn Việt Nam trở thành vấn đề cấp thiết, đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt. Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới (NTM) ra đời nhằm thúc đẩy phát triển toàn diện, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân. Tuy nhiên, việc triển khai chương trình này không hề đơn giản. Nhiều thách thức nảy sinh, từ việc huy động nguồn lực, thay đổi tư duy, đến đảm bảo sự tham gia rộng rãi của cộng đồng. Nghiên cứu quản lý xã hội trong bối cảnh này giúp nhận diện các điểm mạnh, điểm yếu, đồng thời đề xuất các phương án cải thiện. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc đánh giá hiệu quả chương trình NTM, mà còn cung cấp cơ sở khoa học để hoạch định các chính sách phát triển nông thôn trong tương lai. Nông thôn Việt Nam hiện nay đối mặt với nhiều vấn đề phức tạp như phân hóa giàu nghèo, ô nhiễm môi trường, di dân lao động, và biến đổi khí hậu. Các vấn đề này đòi hỏi một phương pháp quản lý xã hội linh hoạt, thích ứng và có sự phối hợp đa chiều giữa Nhà nước, cộng đồng và các tổ chức xã hội. Việc hiểu rõ bối cảnh nghiên cứu là nền tảng để xây dựng một luận cứ vững chắc, phục vụ cho các giải pháp quản lý hiệu quả, hướng tới một nông thôn phát triển bền vững. Luận án chọn Thanh Hóa làm địa bàn nghiên cứu, là một tỉnh có quy mô lớn và nhiều đặc thù về kinh tế - xã hội, mang tính đại diện cao. Việc này giúp kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng rộng rãi hơn cho các địa phương khác.

Nhiều nghiên cứu đã được thực hiện về nông thôn mới (NTM) ở Việt Nam và trên thế giới. Các công trình này thường tập trung vào đánh giá tác động, hiệu quả kinh tế, thay đổi xã hội, hoặc các mô hình phát triển cụ thể. Tuy nhiên, một số nghiên cứu chưa đi sâu vào khía cạnh quản lý xã hội một cách toàn diện. Các học giả quốc tế đã đưa ra nhiều lý thuyết về quản lý công, quản trị địa phương và sự tham gia của cộng đồng. Tại Việt Nam, các nghiên cứu về NTM thường đề cập đến vai trò của chính quyền, nhưng ít phân tích sâu về cơ chế phối hợp, sự tự quản của cộng đồng hay vai trò của các tổ chức xã hội dân sự. Các khái niệm như quản lý xã hội, quản trị nông thôn, phát triển nông thôn bền vững được sử dụng rộng rãi, nhưng đôi khi thiếu sự thống nhất trong cách tiếp cận. Khoảng trống nghiên cứu nằm ở việc thiếu một khung phân tích tổng thể về quản lý xã hội trong chương trình NTM, đặc biệt là ở cấp độ cơ sở. Nghiên cứu hiện tại mong muốn lấp đầy khoảng trống này bằng cách phân tích các chủ thể, nội dung, công cụ quản lý xã hội một cách hệ thống. Nó cũng đánh giá các nhân tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp cụ thể cho thực tiễn quản lý. Sự hiểu biết sâu sắc về các công trình nghiên cứu trước đó giúp định vị luận án, khẳng định tính mới và đóng góp của nó. Phân tích các nghiên cứu về quản lý xã hội (QLXH) nói chung và QLXH ở nông thôn giúp xây dựng một nền tảng vững chắc cho việc tiếp cận vấn đề. Nghiên cứu không chỉ kế thừa các thành tựu mà còn chỉ ra những hạn chế, từ đó đề xuất hướng đi mới. Điều này góp phần nâng cao chất lượng quản lý xã hội và thúc đẩy phát triển nông thôn một cách hiệu quả hơn.

Quản lý xã hội (QLXH) được hiểu là tổng thể các hoạt động của chủ thể nhằm tác động vào các quan hệ xã hội, quá trình xã hội, và các thiết chế xã hội để đạt được mục tiêu phát triển xã hội. Nó bao gồm việc điều phối, tổ chức, giám sát và điều chỉnh các hành vi, hoạt động của cá nhân, nhóm, cộng đồng nhằm duy trì trật tự và thúc đẩy tiến bộ xã hội. Trong bối cảnh nông thôn, QLXH đặc biệt chú trọng đến việc giải quyết các vấn đề liên quan đến kinh tế - xã hội nông thôn, môi trường, văn hóa và đời sống cộng đồng. Nông thôn mới (NTM) là một chương trình tổng thể, toàn diện nhằm hiện đại hóa khu vực nông thôn. Chương trình này dựa trên các tiêu chí về hạ tầng, kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường. Các tiêu chí này đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ, từ quy hoạch đến thực thi. Một số lý thuyết xã hội học được vận dụng trong nghiên cứu. Lý thuyết chức năng cấu trúc giúp phân tích vai trò của từng thành phần trong hệ thống quản lý xã hội. Lý thuyết về vốn xã hội nhấn mạnh tầm quan trọng của các mối quan hệ, mạng lưới và niềm tin trong cộng đồng. Lý thuyết sự tham gia của người dân (Sherry R. Arnstein's ladder of citizen participation) cung cấp khung phân tích về mức độ tham gia của người dân trong các quyết định và hoạt động NTM. Các lý thuyết này hỗ trợ việc đánh giá hiệu quả quản lý xã hội, đồng thời đề xuất các giải pháp phù hợp để tăng cường sự tham gia, phát huy nội lực cộng đồng. Việc xác định rõ các khái niệm và khung lý thuyết là cơ sở khoa học để đánh giá thực trạng quản lý xã hội nông thôn Việt Nam.

Đảng Cộng sản Việt Nam luôn coi trọng vai trò của nông nghiệp, nông dân và nông thôn trong sự nghiệp phát triển đất nước. Nhiều nghị quyết, chỉ thị của Đảng đã khẳng định tầm quan trọng của việc xây dựng nông thôn mới (NTM) gắn liền với quản lý xã hội (QLXH) hiệu quả. Quan điểm xuyên suốt là phát huy nội lực của cộng đồng, đồng thời tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước. Chính sách của Đảng nhấn mạnh sự tham gia của người dân là yếu tố quyết định thành công của NTM. Các kinh nghiệm quốc tế về quản lý xã hội và phát triển nông thôn cung cấp nhiều bài học quý giá. Nhiều quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan đã triển khai thành công các chương trình phát triển nông thôn dựa vào cộng đồng. Họ tập trung vào việc trao quyền cho người dân, khuyến khích sáng kiến địa phương và xây dựng các thể chế tự quản vững mạnh. Các mô hình này thường nhấn mạnh vào việc nâng cao năng lực cho người dân, xây dựng hệ thống quản trị minh bạch và hiệu quả. Tuy nhiên, việc áp dụng các kinh nghiệm này cần có sự điều chỉnh linh hoạt để phù hợp với đặc điểm văn hóa, xã hội và kinh tế của Việt Nam. Ví dụ, việc kết hợp giữa các giá trị truyền thống và các phương pháp quản lý hiện đại là rất quan trọng. Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế giúp Việt Nam học hỏi, tránh lặp lại những sai lầm, đồng thời tìm ra con đường phát triển nông thôn bền vững. Thực tiễn tại tỉnh Thanh Hóa được chọn làm điển hình, cho thấy những đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội đa dạng và chương trình NTM đang được triển khai mạnh mẽ. Đây là một cơ hội tốt để đánh giá việc vận dụng các quan điểm, chính sách và kinh nghiệm vào thực tiễn địa phương.

Các chủ thể tham gia quản lý xã hội (QLXH) trong xây dựng nông thôn mới (NTM) tại Thanh Hóa rất đa dạng. Bao gồm chính quyền các cấp (tỉnh, huyện, xã), các tổ chức chính trị - xã hội (Mặt trận Tổ quốc, Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên), và đặc biệt là cộng đồng dân cư cùng với từng cá nhân người dân. Vai trò của chính quyền xã, thôn là trung tâm trong việc lãnh đạo, chỉ đạo và điều phối các hoạt động. Các tổ chức chính trị - xã hội đóng góp vào công tác tuyên truyền, vận động, giám sát và phản biện xã hội. Người dân là chủ thể trực tiếp tham gia vào các hoạt động cụ thể, từ đóng góp công sức, tiền của đến giám sát chất lượng công trình. Mức độ tham gia của từng chủ thể có sự khác biệt, phụ thuộc vào nhận thức, năng lực và cơ chế khuyến khích. Các nội dung QLXH trong NTM tại Thanh Hóa rất phong phú. Đầu tiên là công tác tuyên truyền, phổ biến các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về NTM. Điều này nhằm nâng cao nhận thức, tạo sự đồng thuận trong cộng đồng. Tiếp theo là huy động nguồn lực, bao gồm vốn ngân sách, vốn tín dụng, đóng góp của doanh nghiệp và đặc biệt là sự đóng góp của người dân (tiền, ngày công, đất đai). Một nội dung quan trọng khác là tổ chức thực hiện các hoạt động, dự án NTM, từ xây dựng hạ tầng, phát triển sản xuất, đến bảo tồn văn hóa, bảo vệ môi trường. Cuối cùng, công tác kiểm tra, giám sát và đánh giá được chú trọng để đảm bảo tính minh bạch, hiệu quả và phòng chống tiêu cực. Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế như sự thiếu đồng bộ trong phối hợp giữa các chủ thể, một số nơi người dân còn thụ động, và nội dung quản lý chưa thực sự linh hoạt để đáp ứng nhu cầu đa dạng của từng địa phương. Việc giải quyết các vấn đề này đòi hỏi sự nỗ lực chung của tất cả các bên liên quan nhằm nâng cao hiệu quả quản lý xã hội nông thôn Việt Nam.

Các công cụ quản lý xã hội (QLXH) trong xây dựng nông thôn mới (NTM) tại Thanh Hóa được áp dụng đa dạng, từ hệ thống văn bản pháp luật, chính sách của nhà nước đến các quy định, hương ước, quy ước của cộng đồng. Chính sách pháp luật đóng vai trò định hướng, tạo hành lang pháp lý cho việc triển khai NTM. Các công cụ này giúp chuẩn hóa quy trình, đảm bảo tính công bằng và minh bạch. Tuy nhiên, hiệu quả sử dụng các công cụ này còn phụ thuộc vào năng lực thực thi của cán bộ và sự hiểu biết của người dân. Nhiều nơi, việc áp dụng các quy định còn cứng nhắc, chưa phù hợp với đặc thù địa phương, gây khó khăn cho quá trình triển khai. Các hương ước, quy ước truyền thống của làng, xã phát huy vai trò trong việc điều chỉnh hành vi của cộng đồng, góp phần duy trì trật tự xã hội và bảo tồn các giá trị văn hóa. Tuy nhiên, việc lồng ghép các quy ước này với các quy định pháp luật hiện đại đôi khi còn gặp vướng mắc. Mục tiêu của QLXH trong NTM hướng tới việc xây dựng một nông thôn phát triển toàn diện, có hạ tầng kinh tế - xã hội đồng bộ, đời sống vật chất và tinh thần của người dân được nâng cao. Đồng thời, nó cũng nhằm mục tiêu giữ vững an ninh trật tự, bảo vệ môi trường và phát huy bản sắc văn hóa địa phương. Kết quả QLXH trong NTM tại Thanh Hóa đã đạt được nhiều thành tựu đáng ghi nhận. Nhiều xã đã hoàn thành các tiêu chí NTM, cơ sở hạ tầng được cải thiện đáng kể, kinh tế nông thôn phát triển, thu nhập người dân tăng lên. Tuy nhiên, vẫn còn những thách thức. Chất lượng một số tiêu chí chưa thực sự bền vững, khoảng cách giàu nghèo còn lớn, ô nhiễm môi trường vẫn là vấn đề nan giải. Sự tham gia của người dân đôi khi còn hình thức, chưa thực sự chủ động. Việc đánh giá khách quan các kết quả này là cần thiết để điều chỉnh và hoàn thiện công tác quản lý xã hội nông thôn Việt Nam trong giai đoạn tới.

Nhiều nhân tố tác động đến hiệu quả quản lý xã hội (QLXH) trong xây dựng nông thôn mới (NTM) tại Thanh Hóa. Các nhân tố này có thể chia thành nhiều nhóm. Thứ nhất, nhóm nhân tố về kinh tế - xã hội. Trình độ phát triển kinh tế địa phương, cơ cấu ngành nghề, mức thu nhập của người dân ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng huy động nguồn lực và sự đồng thuận xã hội. Các yếu tố văn hóa, truyền thống, đặc điểm cộng đồng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành thái độ và hành vi của người dân đối với chương trình NTM. Ví dụ, sự đoàn kết, tinh thần tương trợ có thể thúc đẩy sự tham gia, nhưng cũng có thể tồn tại các tập quán lạc hậu cản trở đổi mới. Thứ hai, nhóm nhân tố về thể chế, chính sách. Mức độ hoàn thiện của hệ thống pháp luật, chính sách hỗ trợ NTM, quy trình thực hiện công khai, minh bạch đều có ảnh hưởng lớn. Năng lực lãnh đạo, quản lý của đội ngũ cán bộ các cấp, đặc biệt là cấp xã, là yếu tố then chốt. Sự phối hợp giữa các ban ngành, đoàn thể còn chưa chặt chẽ ở một số nơi, gây ra sự chồng chéo hoặc bỏ sót công việc. Thứ ba, nhóm nhân tố con người. Nhận thức, năng lực và ý thức trách nhiệm của các chủ thể QLXH (cán bộ, người dân, doanh nghiệp) quyết định đến mức độ thành công. Trình độ dân trí, khả năng tiếp cận thông tin, tinh thần tự nguyện tham gia của người dân cũng là yếu tố quan trọng. Bên cạnh đó, các yếu tố khách quan như biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh cũng tạo ra những thách thức không nhỏ cho công tác quản lý. Việc phân tích toàn diện các nhân tố này giúp xác định đúng trọng tâm để đề xuất các giải pháp phù hợp, tăng cường hiệu quả quản lý xã hội nông thôn Việt Nam.

Để nâng cao chất lượng và hiệu quả quản lý xã hội (QLXH) trong xây dựng nông thôn mới (NTM) tại Thanh Hóa, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Đầu tiên, tăng cường vai trò lãnh đạo của cấp ủy Đảng và hiệu lực quản lý của chính quyền các cấp. Điều này bao gồm việc hoàn thiện hệ thống thể chế, chính sách về NTM, đảm bảo tính đồng bộ, minh bạch và khả thi. Cần có cơ chế phân cấp, phân quyền rõ ràng hơn cho cấp xã, khuyến khích sự chủ động và sáng tạo của địa phương. Thứ hai, phát huy vai trò chủ thể của người dân và cộng đồng. Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho người dân về quyền và trách nhiệm của họ trong NTM. Tổ chức các hình thức lấy ý kiến, tham vấn cộng đồng một cách thực chất, đảm bảo mọi quyết định quan trọng đều có sự đồng thuận của người dân. Khuyến khích sự tự quản, tự chịu trách nhiệm của cộng đồng thông qua các tổ chức quần chúng, các mô hình tự quản ở thôn, xóm. Thứ ba, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ làm công tác NTM. Cần có các chương trình đào tạo, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng về QLXH, quản lý dự án, kỹ năng làm việc với cộng đồng. Đảm bảo đội ngũ cán bộ có đủ phẩm chất, năng lực để triển khai hiệu quả các nhiệm vụ. Thứ tư, đa dạng hóa các công cụ QLXH. Bên cạnh các công cụ hành chính, pháp luật, cần phát huy mạnh mẽ vai trò của các công cụ mềm như hương ước, quy ước, phong trào thi đua. Khuyến khích ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, giám sát và cung cấp thông tin cho người dân. Cuối cùng, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, đánh giá. Xây dựng cơ chế giám sát chéo, có sự tham gia của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội và người dân. Đảm bảo nguồn lực được sử dụng hiệu quả, đúng mục đích, phòng chống tham nhũng, lãng phí. Các giải pháp này cần được thực hiện đồng bộ, có lộ trình rõ ràng, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững của nông thôn Việt Nam.