Luận án TS Văn học: Khảo sát truyền thuyết dân gian xứ Nghệ - Nguyễn Thị Thanh Lưu

NGUYỄN THỊ THANH LƯU ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN  NGUYỄN THỊ THANH LƯU KHẢO SÁT VÀ NGHIÊN CỨU LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN XỨ NGHỆ LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2012 Hµ Néi - 2012 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN  NGUYỄN THỊ THANH LƯU KHẢO SÁT VÀ NGHIÊN CỨU TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN XỨ NGHỆ Chuyên ngành : Văn học dân gian Mã số : 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TS LÊ CHÍ QUẾ Hà Nội – 2012 MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN BẢNG CHỮ VIẾT TẮT MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi tư liệu nghiên cứu: .1 Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Phạm vi tư liệu khảo sát. Lịch sử vấn đề. Vấn đề nghiên cứu bản chất thể loại của truyền thuyết. Vấn đề nghiên cứu văn học dân gian vùng Nghệ Tĩnh.

Đóng góp của luận án:. Cấu trúc của luận án:. 19 CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN XỨ NGHỆ. Diện mạo chung của truyền thuyết dân gian xứ Nghệ .1 Số lượng truyền thuyết dân gian xứ Nghệ .2 Tương quan với số lượng các thể loại truyện kể dân gian khác.

Các dạng truyền thuyết tiêu biểu. Lý thuyết phân loại. Phân loại theo hình thức tồn tại và lưu truyền. Phân loại theo nội dung.

Các trung tâm truyền thuyết tiêu biểu. Truyền thuyết dạng chuỗi và các trung tâm truyền thuyết tiêu biểu .2 Nguyên tắc hình thành các trung tâm truyền thuyết. 53 CHƯƠNG II: TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN XỨ NGHỆ NHÌN TỪ ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI. Không gian trong truyền thuyết dân gian xứ Nghệ.

Không gian cố định và di động. Không gian khởi nguyên và không gian thứ phát. Thời gian trong truyền thuyết dân gian xứ Nghệ. Thời gian cố định và thời gian diễn biến truyện đặc trưng.

Thời gian chồng xếp qua quá trình truyền lưu. Tính linh hoạt của thời gian trong truyền thuyết. Thời gian chu kỳ qua mối liên kết với lễ hội. Cấu trúc truyền thuyết với các dạng motif tiêu biểu.

Cấu trúc mở và kết cấu lỏng lẻo của truyền thuyết. Cấu trúc đơn nhất và tính dở dang của kết cấu. Các dạng thức motif tiêu biểu của truyền thuyết dân gian xứ Nghệ. Nhân vật truyền thuyết.

Gốc tích nhân vật. Hiện tượng nhân vật song hành. Xu hướng biến đổi của nhân vật. 111 CHƯƠNG III: TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN XỨ NGHỆ TRONG KHÔNG GIAN VĂN HÓA XỨ NGHỆ.

Truyền thuyết dân gian xứ Nghệ trong tương tác văn hóa vùng. Giới thuyết về vùng văn hóa xứ Nghệ. Văn hóa vùng quy định nét riêng của truyền thuyết. Văn hóa vùng với quá trình phát sinh, lưu truyền truyền thuyết.

Truyền thuyết dân gian xứ Nghệ với thần tích và lễ hội. Truyền thuyết dân gian: bản sưu tầm, bản kể truyền miệng và thần tích. Truyền thuyết dân gian và lễ hội. Truyền thuyết dân gian xứ Nghệ với các di tích văn hóa vật thể.

Các di tích văn hóa vật thể (đã được công nhận và chưa được công nhận) của xứ Nghệ gắn liền với truyền thuyết. Lịch sử và thực trạng tồn tại của các di tích văn hóa vật thể. 184 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 190 PHẦN PHỤ LỤC.

204 BẢNG CHỮ VIẾT TẮT KTTCTVN : Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam KTTKDGX.Nghệ : Kho tàng truyện kể dân gian xứ Nghệ LTKV.Lục : Lan Trì kiến văn lục Nxb : Nhà xuất bản TTNH.Vai : Truyền thuyết núi Hai Vai TCN : Trước Công nguyên TTTVTTN.An : Tục thờ thần và thần tích Nghệ An TTVHDGN.Việt : Tổng tập văn học dân gian người Việt tr.An : Văn học dân tộc thiểu số Nghệ An VTT.Bút : Vũ trung tùy bút MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1.Truyền thuyết dân gian là một thể loại quan trọng trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam. Song để điều hiển nhiên ấy được ghi nhận trong lịch sử nghiên cứu văn học dân gian, truyền thuyết đã phải trải qua một chặng đường khó khăn, nhiều chướng ngại. Sự công nhận muộn mằn của học giới so với các thể loại khác là một trong những lí do khiến truyền thuyết trở thành thể loại đáng được lưu tâm đặc biệt.

Vấn đề đặt ra cho khoa nghiên cứu văn học dân gian không chỉ là xác định một cách tổng quát về bản chất thể loại, cơ chế hình thành và lưu truyền truyền thuyết mà còn là mô tả, phân tích tỉ mỉ những truyền thuyết cụ thể trong sự gắn bó với môi trường hoạt động của nó bởi truyền thuyết là thể loại đậm đặc tính vùng. Chính đặc trưng gắn chặt với vùng văn hóa, với địa phương cụ thể của truyền thuyết đã tự chia nhỏ đối tượng này thành nhiều mảng miếng khác nhau, khiến cho các nhà nghiên cứu khó lòng giải quyết thấu đáo và toàn diện. Ở trong nước, đã có một số bài viết, công trình, luận án tiến sĩ nghiên cứu về truyền thuyết dân gian nhưng bởi sự phức tạp của đối tượng này cho nên vẫn còn vô số mảng trống cần được bổ sung. Nghiên cứu về truyền thuyết dân gian trong thời điểm hiện nay vẫn là một việc làm cần thiết.

Nghiên cứu văn học dân gian theo vùng đang là một hướng nghiên cứu có khả năng đem lại nhiều đóng góp mới mẻ không trùng lặp với các công trình đi trước. Hướng nghiên cứu này một mặt đáp ứng được yêu cầu cụ thể hóa tối đa các mục tiêu nghiên cứu, mặt khác lại rất phù hợp với đối tượng nghiên cứu là truyền thuyết dân gian - một đối tượng đáng được lưu ý hiện nay. Chọn đề tài Khảo sát và nghiên cứu truyền thuyết dân gian xứ Nghệ chúng tôi hy vọng sẽ có được cái nhìn hệ thống về truyền thuyết dân gian xứ Nghệ trong tương quan với kho tàng truyền thuyết dân gian Việt Nam nói chung và góp thêm phần nào đó trong việc làm đầy đặn hơn, sáng rõ hơn diện mạo của truyền thuyết xứ Nghệ thông qua việc bổ sung thêm một số truyền thuyết dân gian mà chúng tôi sưu tầm được trong quá trình thực hiện luận án của mình. Xứ Nghệ là một tiểu vùng văn hóa đóng vai trò quan trọng trong nền văn hóa Việt Nam với những cá tính văn hóa độc đáo hình thành nên từ khí chất đặc trưng của sông núi, con người xứ sở này.

“Mảnh đất lịch sử nằm trong dòng chảy suốt chặng đường lịch sử mấy ngàn năm của dân tộc” [151, 186] từng mang tên Hàm Hoan, Hoan Châu, Nghệ An… đã chứng kiến, lưu dấu biết bao sự kiện trọng đại của dân tộc để xác lập một vị trí đặc biệt cho mình trong tiến trình lịch sử văn hóa chung. Mọi thời đại lịch sử của dân tộc đều để lại dấu ấn trên mảnh đất một thuở là phên dậu phía Nam của nhiều triều đại, là nơi dự trữ binh lực cho các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm lâu dài, là chốn nghỉ chân trên các chặng đường chinh phạt phương Nam của triều đình phong kiến. Chính vai trò và vị trí quan trọng ấy của xứ Nghệ đã tạo điều kiện cho văn học dân gian nói chung và thể loại truyền thuyết nói riêng phát triển rực rỡ trên mảnh đất ấy. Bên cạnh đó, sự đa dạng của hình sông thế núi, sự hùng vĩ, hiểm trở của thiên nhiên xứ Nghệ cũng góp phần thúc đẩy, khơi gợi cảm hứng sáng tạo nên các huyền thoại, các truyền thuyết cho dân gian.

Đất Nghệ bởi vậy vẫn luôn là một đối tượng ẩn chứa nhiều điều thú vị, luôn thu hút sự quan tâm của các nhà folklore học. Tuy đã được nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau song xứ Nghệ với sự dày dặn của văn hóa dân gian vẫn tiếp tục tạo ra hấp lực đối với các nhà nghiên cứu bằng những nét khuyết hao, mờ nhạt chưa được tô vẽ lại của bức tranh văn hóa vùng đặc sắc. Đó chính là lý do khiến chúng tôi chọn xứ Nghệ để nghiên cứu trong khuôn khổ thể loại truyền thuyết. Đối tượng và phạm vi tư liệu nghiên cứu: 2.1 Đối tượng nghiên cứu 2.

Đối tượng nghiên cứu cơ bản của chúng tôi trong luận án này là truyền thuyết dân gian Nghệ An và Hà Tĩnh dưới các dạng: bản kể đã được sưu tầm và xuất bản nằm trong các thư tịch (văn học trung đại và thần tích, thần phả) cũng như trong các sách sưu tầm thời hiện đại, bản kể mới được sưu tầm qua quá trình điền dã do chúng tôi tự thực hiện. Ngoài ra, do yêu cầu của quá trình phục dựng diễn biến lưu truyền của truyền thuyết xứ Nghệ, chúng tôi sẽ tìm hiểu một số yếu tố liên quan mật thiết đến 2 thể loại này trong hành trình truyền lưu của nó như: lễ hội, di tích vật thể trên đất Nghệ. Các đối tượng này đều được nghiên cứu trong mối liên hệ không tách rời với truyền thuyết xứ Nghệ. Bởi tình trạng bất nhất khi xác định ranh giới thể loại truyền thuyết trong lịch sử nghiên cứu thể loại này, chúng tôi nhận thấy cần thiết phải đưa ra một quan niệm về truyền thuyết mang tính hướng đạo cho việc nghiên cứu cụ thể sẽ tiến hành tới đây.

Qua tham khảo, tiếp thu các nghiên cứu đi trước về thể loại truyền thuyết của các nhà folklore học trong và ngoài nước, chúng tôi cho rằng: truyền thuyết là thể loại thuộc loại hình tự sự dân gian, bao gồm những câu chuyện hoàn chỉnh (hoặc những mẩu chuyện) được sáng tạo nên bằng con đường kỳ ảo hóa, huyền thoại hóa một cốt lõi sự thật lịch sử nào đó trên cơ sở hai mạch nguồn cảm hứng “thiêng hóa thực tại và tôn vinh những giá trị của dân tộc - lịch sử” [3, 62]. Yếu tố lịch sử trong truyền thuyết không hoàn toàn là lịch sử đích thực bởi “lịch sử hóa cái phi lịch sử và phi lịch sử hóa cái lịch sử là hai mặt thống nhất của thi pháp thể loại” [85, 202]. Dù sao, nhờ yếu tố lịch sử ấy mà truyền thuyết mở ra thêm một kênh truyền lưu qua hình thức văn bản hóa trong các cuốn sử biên niên. Môi trường diễn xướng của truyền thuyết chính là hội lễ với các nghi thức thờ cúng thần thánh thuộc tín ngưỡng dân gian địa phương, vậy nên các yếu tố phi văn bản như hội lễ, di tích vật thể (đình, đền, miếu mạo…) là những yếu tố liên quan, có ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống và diễn biến lưu truyền của thể loại truyền thuyết.