Nghiên cứu hiệu quả báo chí trong truyền thông an sinh xã hội - Dương Văn Thắng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN  DƢƠNG VĂN THẮNG NGHIÊN CỨU HIỆU QUẢ BÁO CHÍ TRONG HOẠT ĐỘNG TRUYỀN THÔNG VỀ AN SINH XÃ HỘI Ở VIỆT NAM THỜI KỲ HỘI NHẬP QUỐC TẾ LUẬN ÁN TIẾN SĨ BÁO CHÍ Hà Nội - 2013 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN  DƢƠNG VĂN THẮNG NGHIÊN CỨU HIỆU QUẢ BÁO CHÍ TRONG HOẠT ĐỘNG TRUYỀN THÔNG VỀ AN SINH XÃ HỘI Ở VIỆT NAM THỜI KỲ HỘI NHẬP QUỐC TẾ LUẬN ÁN TIẾN SĨ BÁO CHÍ Chuyên ngành: Báo chí học Mã số: 62.01 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Dƣơng Xuân Sơn Hà Nội - 2013 2 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ đầy đủ ASXH An sinh xã hội ASSA Hiệp hội An sinh xã hội Đông Nam Á BTXH Bảo trợ xã hội BHXH Bảo hiểm xã hội BHYT Bảo hiểm y tế BHTN Bảo hiểm thất nghiệp CHXHCNVN Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam CNTT Công nghệ thông tin CTXH Cứu trợ xã hội PGS,TS Phó Giáo sư, Tiến sĩ QHCC Quan hệ công chúng ƯĐXH Ưu đãi xã hội TGXH Trợ giúp xã hội ILO Tổ chức Lao động Quốc tế WB Ngân hàng Thế giới WHO Tổ chức Y tế Thế giới 4 CÁC HÌNH VẼ - BIỂU ĐỒ SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN TT TÊN HÌNH VẼ - BIỂU ĐỒ TRANG 1 Hình vẽ 1.1: Mô hình truyền thông 29 2 Hình vẽ 1.2: Cơ chế tác động của truyền thông đại chúng 30 3 Hình vẽ 1. Mô hình cơ chế tác động của truyền thông đại chúng 31 5 Biểu đồ 2.1: Số lượng tác phẩm báo chí thông tin về ASXH 80 6 Biểu đồ 2.2: Cơ cấu tác phẩm báo chí thông tin về ASXH 82 7 Biểu đồ 2.3: Cơ cấu chi tiết tác phẩm báo chí phản ánh nội dung 91 ASXH 8 Biểu đồ 2.4: Thể loại báo chí sử dụng chuyển tải nội dung ASXH 94 9 Bảng 2.1: Tổng hợp kết quả khảo sát ý kiến công chúng ASXH 101 -102 10 Bảng 2.2: Kết quả thăm dò ý kiến nhận thức về chính sách BHYT 103 11 Bảng 2.3: Kết quả thăm dò hiểu biết về bản thân đối tượng 104 12 Hình vẽ 2.1: Mô hình phối hợp tổ chức hoạt động truyền thông của 111 BHXH Việt Nam 5 MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 Chƣơng 1 - Cơ sở lý luận hiệu quả báo chí trong hoạt động truyền thông an sinh xã hội 19 1. Khái quát lý luận truyền thông và hiệu quả báo chí 19 1. Hiệu quả báo chí trong hoạt động truyền thông an sinh xã hội 40 1.

Thời kỳ hội nhập quốc tế ở nước ta và yêu cầu hiệu quả báo chí trong hoạt động truyền thông an sinh xã hội 64 Tiểu kết Chương 1 75 Chƣơng 2 - Thực trạng hiệu quả báo chí trong hoạt động truyền thông về an sinh xã hội ở nƣớc ta 77 2.Thực trạng thông tin về an sinh xã hội trên 5 tờ báo khảo sát 77 2. Hiệu ứng, hiệu quả báo chí qua phản hồi của công chúng an sinh xã hội 98 2. Khảo sát yếu tố ảnh hưởng tới hiệu quả truyền thông an sinh xã hội của báo chí ở góc độ nguồn cung cấp thông tin 110 2. Nhận xét chung 122 Tiểu kết Chương 2 132 Chƣơng 3 - Giải pháp nâng cao hiệu quả truyền thông về an sinh xã hội của báo chí ở nƣớc ta trong thời gian tới 134 3.

Những vấn đề đặt ra đối với việc thực hiện an sinh xã hội và nguyên tắc xây dựng giải pháp 134 3. Đề xuất một số giải pháp 147 3. Một số kiến nghị 166 Tiểu kết Chương 3 171 KẾT LUẬN 174 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 181 TÀI LIỆU THAM KHẢO 183 PHỤ LỤC 196 6 MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài Cùng với sự phát triển xã hội, quá trình công nghiệp hóa ở thế kỷ XVIII đã dẫn đến việc ra đời hệ thống an sinh xã hội (ASXH) - tấm lưới che chắn, bảo vệ cuộc sống, sức khỏe của con người, nhất là những người yếu thế, dễ bị tổn thương trước những tác động tiêu cực của tự nhiên và xã hội. Với bản chất nhân văn, vì con người, ASXH nhanh chóng phát triển mạnh trên phạm vi toàn thế giới và được các nước thừa nhận là một trong những quyền con người.

Tuyên ngôn nhân quyền do Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 10/12/1948 đã viết: "Tất cả mọi người với tư cách là thành viên của xã hội có quyền hưởng ASXH. Quyền đó đặt cơ sở trên sự thoả mãn các quyền về kinh tế, xã hội và văn hoá cần cho nhân cách và sự tự do phát triển con người. Ngày 25/6/1952, Hội nghị toàn thể của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đã thông qua Công ước số 102, được gọi là Công ước về ASXH. Là những chính sách xã hội quan trọng nhất, ASXH được coi là tiêu chí của tiến bộ, bình đẳng và công bằng xã hội, một trong những nhân tố cơ bản thể hiện sự văn minh và phát triển của quốc gia.

Trước những tác động tiêu cực của quá trình toàn cầu hóa, biến đổi khí hậu, ảnh hưởng của thiên tai, dịch bệnh, tác động của khủng hoảng kinh tế thế giới… đã ảnh hưởng trực tiếp, hàng ngày đến đời sống, sức khỏe, tính mạng người dân, ASXH hiện nay càng trở thành vấn đề thời sự. Thực tiễn cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế thế giới năm 2008 - 2009 cũng như qua diễn biến ở Trung Đông và Bắc Phi, của phong trào “Chiếm phố Wall” của cuộc khủng hoảng nợ công ở Liên minh châu Âu mà tiêu điểm là ở Hy Lạp, vấn đề ASXH đã được nhìn nhận lại từ nhiều góc độ. Trong các cuộc vận động bầu cử Tổng thống ở Liên bang Nga (tháng 3/2012), ở Pháp (tháng 5/2012), ở Mỹ (tháng 11/2012) ASXH trở thành một chủ đề tranh cử của các chính khách. Hơn thế nữa, vấn đề ASXH được đặt lên bàn nghị sự của nhiều Chính phủ đưa đến sự điều chỉnh nhất định trong chính sách ASXH của nhiều nước.

7 Đối với Việt Nam, từ nhiều năm qua, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm xây dựng và tổ chức thực hiện các chính sách ASXH, coi đây vừa là mục tiêu, vừa là động lực để phát triển bền vững, ổn định chính trị - xã hội, thể hiện bản chất tốt đẹp của chế độ, hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng và văn minh. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa dưới ánh sáng đường lối đổi mới, ASXH là một trong các bộ phận trong các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta về phát triển xã hội, đồng bộ với phát triển kinh tế, văn hóa, giáo dục, quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng (4/2001), cụm từ ASXH lần đầu tiên được ghi trong Nghị quyết: “Khẩn trương mở rộng hệ thống bảo hiểm xã hội (BHXH) và ASXH. Sớm xây dựng và thực hiện chính sách bảo hiểm thất nghiệp (BHTN)”[39, tr.

Nghị quyết Đại hội lần thứ X của Đảng (4/2006) tiếp tục xác định: “Xây dựng hệ thống ASXH đa dạng, phát triển mạnh hệ thống BHXH, bảo hiểm y tế (BHYT), tiến tới BHYT toàn dân”. Đến Đại hội XI của Đảng (1/2011), những mục tiêu ASXH chủ yếu đến năm 2015 được Nghị quyết ghi rõ: “Tạo bước tiến rõ rệt về thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, bảo đảm ASXH, giảm tỷ lệ hộ nghèo; cải thiện điều kiện chăm sóc sức khỏe nhân dân…Giải quyết việc làm cho 8 triệu lao động…Tuổi thọ trung bình năm 2015 đạt 74 tuổi. Tỷ lệ hộ nghèo giảm bình quân 2% năm” [39, tr. Với sự quan tâm, chăm lo của Đảng và Nhà nước ta, sau hơn 25 năm đổi mới, công tác bảo đảm ASXH ở nước ta đã đạt được nhiều kết quả quan trọng.

Hệ thống ASXH ngày càng đồng bộ và hoàn thiện với diện bao phủ không ngừng được mở rộng. Đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân không ngừng được cải thiện. ASXH trở thành chỗ dựa vững chắc của người nghèo và đối tượng dễ bị tổn thương trong xã hội, khẳng định bản chất ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân. Tuy nhiên, công tác bảo đảm ASXH ở nước ta vẫn còn nhiều bất cập và yếu kém: giảm nghèo chưa bền vững, người dân ở vùng dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa còn nhiều khó khăn, phân hóa giàu nghèo, phân hóa giữa các vùng miền có xu hướng mở rộng.

Tình trạng thiếu việc làm ở nông thôn, 8 ở vùng đô thị hóa và thất nghiệp ở thành thị còn nhiều. Nguồn lực để thực hiện ASXH còn hạn chế, chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước, với diện bao phủ và mức độ hỗ trợ thấp, chưa theo kịp với sự phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Khả năng cân đối giữa nguồn và sử dụng của hệ thống ASXH, kể cả các quỹ BHXH, BHYT và các chế độ bảo trợ xã hội còn hạn chế và gặp thách thức lớn cả trước mắt, cũng như trong trung và dài hạn. Các quỹ BHXH, BHYT ở trong tình trạng báo động mất cân đối ở tương lai gần.

Hội nhập quốc tế sâu rộng mang lại nhiều lợi ích cho đất nước, nhưng bên cạnh đó cũng nảy sinh nhiều bất lợi, tác động hàng ngày tới ASXH. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, tác động tiêu cực của những “cú sốc khó lường trước” từ bên ngoài, như khủng hoảng kinh tế - tài chính toàn cầu, thiên tai, dịch bệnh … đến quốc kế dân sinh ngày càng nhanh và mạnh. Cùng với điều kiện địa lý đặc thù, các nguy cơ rủi ro cả về tự nhiên, kinh tế, xã hội ngày càng có xu hướng tăng. Xu thế già hóa dân số đang và sẽ đặt ra nhiều khó khăn cho hệ thống ASXH hiện hành và trong tương lai, sẽ tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế, BHXH, các dịch vụ chăm sóc xã hội cho người cao tuổi… Bài học bất ổn xã hội từ các nước Trung đông, Bắc Phi và ngay cả các nước phát triển ở châu Âu thời gian qua càng cho thấy, ASXH ngày càng có vai trò quan trọng trong việc phát triển xã hội, phát triển cộng đồng, vì ASXH liên quan trực tiếp tới cuộc sống và chất lượng cuộc sống của con người.

Việt Nam bước vào giai đoạn hội nhập toàn diện với quốc tế, tác động mạnh mẽ tới những quốc sách bảo đảm ASXH, nhiệm vụ đặt ra cho công tác truyền thông xây dựng, phát triển, hoàn thiện chính sách, pháp luật ASXH càng trở nên quan trọng, bức thiết hơn bao giờ hết.