Luận án Tiến sĩ Kinh tế: Phát triển Nuôi trồng Thủy sản Tỉnh Phú Yên

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG ĐOÀN THỊ NHIỆM PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN TỈNH PHÚ YÊN LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Đà Nẵng – 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG ĐOÀN THỊ NHIỆM PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN TỈNH PHÚ YÊN CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ PHÁT TRIỂN MÃ SỐ: 62.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. LÊ DÂN Đà Nẵng – 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và kết quả trong Luận án là trung thực, nội dung trích dẫn có nguồn gốc rõ ràng. Nội dung khoa học chƣa từng ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả Đoàn Thị Nhiệm ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. i DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT. v DANH MỤC CÁC BẢNG. vii DANH MỤC CÁC HÌNH.

ix MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.

Câu hỏi nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Bố cục của luận án. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án.

6 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÕ CỦA PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN. Nuôi trồng thuỷ sản và phát triển nuôi trồng thủy sản. Đặc điểm của phát triển NTTS.

Vai trò của phát triển NTTS. NỘI DUNG VÀ TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA NUÔI TRỒNG THỦY SẢN. Mở rộng quy mô nuôi trồng thủy sản. Nâng cao trình độ thâm canh.

Thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu NTTS theo hƣớng hợp lý. Phát triển các dịch vụ phục vụ NTTS. Gia tăng kết quả và hiệu quả NTTS. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN.

Điều kiện yếu tố đầu vào sản xuất. Điều kiện thị trƣờng. Sự phát triển của các ngành phụ trợ và liên quan. Cấu trúc ngành và sự cạnh tranh.

Các chính sách của chính phủ. KINH NGHIỆM PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN TRONG VÀ NGOÀI NƢỚC. Kinh nghiệm của nƣớc ngoài. Kinh nghiệm trong nƣớc.

Những bài học kinh nghiệm rút ra cho Phú Yên. 55 TÓM TẮT CHƢƠNG 1 CHƢƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU. Đặc điểm tự nhiên.

Đặc điểm kinh tế. Đặc điểm xã hội. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Cách tiếp cận nghiên cứu.

Phƣơng pháp thu thập dữ liệu. Phƣơng pháp phân tích. 72 TÓM TẮT CHƢƠNG 2 CHƢƠNG 3 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH PHÖ YÊN THỜI GIAN QUA. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NTTS TRÊN ĐỊA BÀN PHÖ YÊN GIAI ĐOẠN 2005-2015.

Quy mô nuôi trồng thủy sản. Nâng cao trình độ thâm canh. Chuyển dịch cơ cấu trong nuôi trồng thủy sản. Phát triển hệ thống dịch vụ phục vụ cho nuôi trồng thủy sản.

Kết quả và hiệu quả NTTS. PHÂN TÍCH NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN NTTS TỈNH PHÖ YÊN. Nhân tố ảnh hƣởng đến sản lƣợng. Nhân tố ảnh hƣởng đến phát triển NTTS.

NHỮNG THÀNH CÔNG, HẠN CHẾ VÀ NGUYÊN NHÂN HẠN CHẾ TRONG PHÁT TRIỂN NTTS PHÖ YÊN THỜI GIAN QUA. Hạn chế và nguyên nhân gây ra. 128 TÓM TẮT CHƢƠNG 3 CHƢƠNG 4 CÁC GIẢI PHÁP ĐẨY MẠNH PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN TỈNH PHÖ YÊN. CƠ SỞ TIỀN ĐỀ CHO VIỆC ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP.

Dự báo xu hƣớng thay đổi môi trƣờng hoạt động lĩnh vực NTTS. Một số chủ trƣơng, chính sách của Trung ƣơng, địa phƣơng về phát triển NTTS. Quan điểm và phƣơng hƣớng phát triển. Kết quả nghiên cứu về ý kiến của ngƣ dân và ngƣời quản lý.

CÁC GIẢI PHÁP ĐẨY MẠNH PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN Ở PHÖ YÊN. Đẩy mạnh công tác quy hoạch và quản lý quy hoạch. Nhóm giải pháp nâng cao trình độ thâm canh. Nhóm giải pháp phát triển dịch vụ phục vụ NTTS.

Nhóm giải pháp gia tăng kết quả và hiệu quả sản xuất trong NTTS. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ. 161 TÓM TẮT CHƢƠNG 4 KẾT LUẬN. Kết quả đạt đƣợc.

Hạn chế và hƣớng nghiên cứu tiếp theo. 164 TÀI LIỆU THAM KHẢO DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN PHỤ LỤC vi DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Ký hiệu Nguyên văn BAP Chứng nhận thực hành NTTS tốt – Best Aquaculture Practices BQ Bình quân BTC Bán thâm canh Quy tắc ứng xử có trách nhiệm trong NTTS – Code of Conduct for CoC Responsible Aquaculture CRSD Dự án nguồn lợi vì sự phát triển bền vững của WB EU Liên minh châu Âu – European Union GAP Thực hành nuôi tốt – Good Aquaculture Practice Thực hành nông nghiệp tốt toàn cầu – Global Good Agricultural GlobalGAP Practice GDP Tổng sản phẩm quốc nội – Gross Domestic Product GO Giá trị sản xuất – Gross Output Ha Héc ta Hệ thống xác định, đánh giá và kiểm soát các mối nguy đáng kể đối HACCP với an toàn thực phẩm – Hazard Analysis and Critical Control Points FAO Tổ chức Nông lƣơng thế giới – Food and Agriculture Organization K Vốn – Capital IC Chi phí trung gian – Intermediate Cost ICOR Hệ số vốn đầu tƣ và GDP L, LĐ Lao động – Labor MI Thu nhập hỗn hợp – Mixed Income NTTS Nuôi trồng thủy sản QCCT Quảng canh cải tiến S Diện tích – Square TC Thâm canh TFP Nhân tố tổng hợp – Total Factors of Product VA Giá trị gia tăng – Value Added VietGAP Thực hành sản xuất nông nghiệp tốt, do Việt Nam ban hành Chƣơng trình Phát triển của Liên Hợp Quốc – United Nations UNDP Development Programme vii DANH MỤC CÁC BẢNG Số TT Tên bảng Trang 2.1 GDP phân theo ngành kinh tế theo giá so sánh 2010 của Phú Yên 60 2.2 Tỷ trọng GDP phân theo ngành kinh tế theo giá so sánh 2010 60 2.3 Dân số và lao động tỉnh Phú Yên giai đoạn 2005-2015 63 2.4 Quy mô lao động trong và trên độ tuổi theo ngành của Phú Yên 63 2.5 Cơ cấu lao động theo ngành của Phú Yên 64 2.6 Lao động theo trình độ chuyên môn - kỹ thuật của tỉnh 64 2.7 Kế hoạch chọn mẫu và kết quả mẫu theo vật nuôi 71 2.8 Kế hoạch chọn mẫu và kết quả mẫu theo vùng nuôi 71 2.9 Kế hoạch chọn mẫu và kết quả mẫu theo hình thức nuôi 71 2.10 Cơ cấu mẫu điều tra trong nghiên cứu 72 2.11 Số lƣợng đơn vị và diện tích các hình thức nuôi tỉnh Phú Yên 72 3.1 Biến động diện tích nuôi tỉnh Phú Yên giai đoạn 2005-2015 82 3.2 Khả năng khai thác diện tích so với tiềm năng của tỉnh 83 Diện tích NTTS của Phú Yên và hai tỉnh lân cận giai đoạn 2005- 3.4 Hệ số sử dụng mặt nƣớc giai đoạn 2005-2015 của tỉnh Phú Yên 84 3.5 Sự biến động số hộ thủy sản của tỉnh Phú Yên giai đoạn 2006-2016 85 3.6 Sự phát triển về đầu tƣ hạ tầng ao nuôi của tỉnh Phú Yên 86 Sự nâng cao trình độ chuyên môn của lao động ngành thủy sản giai 3.7 88 đoạn 2011-2016 tỉnh Phú Yên 3.8 Tình hình tham gia tập huấn trong 2 năm 2014-2015 89 Sự thay đổi cơ cấu diện tích theo hình thức nuôi giai đoạn 2005- 3.10 Tình hình phát triển nuôi lồng trên biển của Phú Yên 93 3.11 Tỷ lệ chuyển đổi diện tích theo hình thức nuôi giai đoạn 2005-2015 94 3.12 Số lƣợng đơn vị và sự thay đổi về các hình thức nuôi tỉnh Phú Yên 95 3.13 Diện tích mặt nƣớc bình quân các hình thức nuôi tỉnh Phú Yên 96 3.14 Cơ sở sản xuất giống phân bố theo vùng và đối tƣợng năm 2015 97 Tình hình phát triển sử dụng con giống nhân tạo có chất lƣợng của 3.15 98 tỉnh Phú Yên 3.16 Kết quả kiểm tra vật tƣ nông nghiệp của tỉnh năm 2015 99 3.17 Tình hình vay vốn trong NTTS trên địa bàn Phú Yên 100 3.18 Tình hình cho vay phục vụ ngƣ dân tại Phú Yên 101 3.19 Chuỗi giá trị tôm thẻ chân trắng tại Phú Yên năm 2015 103 viii 3.20 Chuỗi giá trị tôm hùm sao tại Phú Yên năm 2015 104 3.21 Sự phát triển liên kết dọc của tỉnh Phú Yên năm 2010 và 2015 106 Sự biến động sản lƣợng thủy sản nuôi trồng Phú Yên và 2 tỉnh lân 3.23 Giá trị thủy sản Phú Yên năm 2005-2015 theo giá so sánh 2010 109 Sự biến động giá trị gia tăng NTTS tỉnh Phú Yên theo giá so sánh 3.25 Thu nhập hỗn hợp bình quân 1 vụ của tỉnh Phú Yên 110 3.26 Hiệu quả sử dụng vốn 1 vụ nuôi chính tại Phú Yên 111 Sự biến động năng suất thủy sản nuôi trồng Phú Yên và 2 tỉnh lân 3.28 Kết quả sản xuất của các hộ điều tra trong năm 2015 112 3.29 Quy mô và hình thức lao động thƣờng xuyên tại địa phƣơng 113 3.30 Mức độ xảy ra các rủi ro trong 2 năm qua 114 3.31 Kết quả ƣớc lƣợng hàm số Cobb-Douglas 116 3.32 Thống kê giá trị trung bình và độ lệnh chuẩn của các quan sát 118 3.33 Kết quả chạy Cronbach's Alpha của bƣớc kết quả cuối cùng 119 3.34 Kết quả chạy EFA lần thứ hai biến độc lập (lần hai) 121 3.35 Kết quả ƣớc lƣợng bằng bootstrap 123 3.36 Kết quả ƣớc lƣợng của từng chỉ tiêu trong mô hình nhân tố 124 ix DANH MỤC CÁC HÌNH Số TT Tên hình Trang 2.1 Khung nghiên cứu của luận án 66 2.2 Mô hình nghiên cứu 76 3.1 Trình độ ứng dụng khoa học kỹ thuật trong ngƣ dân 90 3.2 Cơ cấu các loài nuôi của tỉnh Phú Yên 92 3.3 Kênh tiêu thụ sản lƣợng sản phẩm NTTS tỉnh Phú Yên 102 3.4 Sự phát triển liên kết dọc của tỉnh Phú Yên thời gian qua 107 3.5 Sản lƣợng NTTS của các tỉnh giai đoạn 2005-2015 108 3.6 Tỷ lệ sản lƣợng và giá trị ngành thủy sản 109 3.7 Mô hình SEM lần thứ hai 122 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nuôi trồng thủy sản (NTTS) đƣợc coi là ngành sản xuất thực phẩm có tốc độ phát triển nhanh nhất thế giới, theo dự báo của FAO ngành nuôi trồng thủy sản thế giới vẫn duy trì tốc độ tăng trƣởng ổn định trung bình 2,4%/năm trong tƣơng lai [83]. Thủy sản và nuôi trồng thủy sản là lĩnh vực không chỉ đảm bảo về sức khỏe mà còn tạo ra sự giàu có, thịnh vƣợng, cung cấp công ăn việc làm cho hàng chục triệu lao động và hỗ trợ sinh kế cho hàng trăm triệu ngƣời [83].